Skip to main content

Full text of "Farae Johannis Francisci sassarensis De chorographia Sardiniae : libri duo De rebus sardois : libri quatuor ex recensione Victorii Angius ex S.P. R.T.S.A.S.A.L. : tomus primus : L. II. Chorog. continens, additio lexico ejusdem et oratione de laudibus auctoris"

See other formats


■^=^p- 


' l(Ml 


I  I 


y 


Kfwv^S^ 

• 

«] L  I  B  RAR Y Of     jl 

THE   UNIVERSITY 
D OF    ILLIKOI5     M 

^^E^l^^^^^dl 

B^Bpwk^'  '^>^riy.~;M'W& 

FROM  TLE   LIBRARY  01 

<§N5  A\T°NI0  CAVAGNA 
5ANGMMWD1  GYALDANA 

L^LADA DI  3 c REGVARDO 

PUf*  CMA  -SED  1921 

w^—^Kut^^Ka^^&^^S&^!!^r-      m 

3^7.9 

Fe^d 

is^e 

\AB 

FARI  -    ' 

J  0 II A  N  N I  S    F  R  A  N  C I S  C I 

SJSSJRENSIS 

DE   CHOROGRAPHIA    SARDINIjE  j 

LIBRI    DUO 

DE  REBUS  SARDOIS 

LIBRI    QUATUOR 
EX     RECENSIONE 

VICTORII  ANGIUS  EX   S.   P. 

R.  T.  S.  A.  S.  A.  L. 

Tomus     Primus 

L.  II.  CHOROG.  CONTINENS.  ADDITO  LEXICO  EJUSDEM 
ET   ORATIONE   DE   LAUDIEUS    AUCTORIS 


CARALI    1858. 

EX     TYPIS     MONTEVERDE 

Facta  pctestate. 


\ 


>R%*       ■* 


931.9 


MEMOMAF.  .  IMMORTALI 

SIOSEPHI     .     VINCENTH 
EX     .     IMPKRATORlA     .     GENTE     .     LASCARIDVM 
COMIT.  ALBlNTIMILll  .  EQUIT.  ETC.  ETC. 
IVRIS  .  PVBLICI   .  ET  .  MVLTARVM  .  LITERARVM  .  PERITISSIMI 
LITERATORVM  .  ET  .  ARTIFICVM  .  MOECENATIS 

CAROLO  .  EMM.    SARDINIAE  .  REGI 

PRIMVM  .    IN   .  TRIBVS  .  LEGATIONIBVS 

TVM  .  IN  .  NEGOTIIS  .  EXTERN.  SVB   .  SVO  .  NVMINE  .  GERENDIS 

MINISTRI   .  PRVDENTISSIMI 

MOX  .  A  .  VICTORIO  .   AMED.  CAR.  EMM.  F. 

IN  .  SPLENDIDISSIMVM  .  MAGNATIVM  .  ORDINEM 

PRO  .  MAXIMIS   .  MERITIS   .  ADLECTI 

DEMVM  .  REGIAE  .  POTEST.  ET  .  MAIEST.  PLENITVDINE 

PRO   .  SE  .  APVD   .  SARDOS   .  CVMVLATI 

ATQVE  .  HIC  .  PRVDENTIA  .  IVSTITIA  .  STVDIO  .  RERVM  .  MELlORVM 

LARGISSIMA  .  LIBERALITATE  .  AD  .  ANNONAM  .  LEVANDAM 

ET  .  REGI   .  ET  .  POPVLIS   .  ADEO   .  PROBATI 

VT  .  PROPTEREA  .  MARCHIONALI   .  DIGNITATE   .  A  .  REGE   .   AVGERETVR 

ET  .  PATER  .  ET  .  SERVATOR  .  A  .  POPVLIS  .  CONSALVTATVS 

ABIENS  .  LACRIMIS  .  ABSENS  .  DESIDERIO 

POST  .  FATA 

MEMORIA  .  ET  .  AMORE  .  NON  .  INTERITVRIS  .  HONORARETVR 

LIBROS     .     IOH.     FRANC.     FARAE     .     SASSARENSIS 

DE  .  SARDINIAE  .  CHOROGR.  ET  ANNALIBUS 

QVORVM  .  LECTIONE  .   VIR.  ILLE   .  EGR.  EX   .  MSS.  SOLINlAN.  DELECTABATVR 

NVPER  .  AVGVSTINI .  F.  S.  COM.  MARCH.  EQVIT.  ETC. 

VIRI  .  IN  .  PRIMIS  .  LITERATI 

ET  .  OMNIGENA  .  VIRTVTVM  .  LAVDE  .  SPECTATISSIMI 

AERE  .  NON  .  MODICO  .  OPERA  .  CL.  EQVIT.    ALOYSII   .  CIBRARII  .  EDITIS 

NVNC  .  DILIGENTISSIME  .  RECENSITOS 

DEDICAT 

VICTORIVS  .  ANGIVS 

IN  .  ANIMI  .  GRATI  .  mONVMENTVM 

SVI   .  TOTIVSQUE   .  GENTIS   .  SARDOAE 

IN  .  PATREM   .  ET   .  FILIVM  .  PATRE  .  DIGNVM 


549261 


Digitized  by  the  Internet  Archive 

in  2012  with  funding  from 

University  of  lllinois  Urbana-Champaign 


http://archive.org/details/faraejohannisfra13fara 


LECTOIU 

VICTOIUUS   ANCIUS 


En  tibi  chorographiam ,  ct  Annales  J.  F.  Farae ,  qui  iiiter  rerum 

Sardoarum  scriptorcs  opcris  magnitudine  ct  praestantia  maximo  flo- 
ruit  lionorc  ab  extrcmo  scculo  Xf^I.  ad  vir.  egreg.  Joscphum 
Mannwn.  Homo  ingeniosissimus  a  natura ;,  studio  doctissimus ,  post- 
quam  satis  in  rcrum  divinarwn  scientia,  legwn  doctrinis ,  ct  litcrarum 
disciplina  vcrsatus  esset,  ad  res  patriae  illustrandas  animum  appli- 
cuit ,  ct  ,  quae  mirabili  undique  diligenlia  potuit  colligere.t  pro- 
babili  ordine  disposita  sex  libris  complexus  est.  Ex  quibus  unum 
tantummodo ,  qui  primus  erat  historiarum ,  cvulgabat ,  reliquis  de  eo- 
dem  argumento  y  et  duobus  de  insulae  sardoae  regionibus ,  populis, 
ct  ceteris  quac  ad  eam  referuntury  intus  positis ,  quippe  qui  assidua 
lucubratione  nondum  essent  omni  numero  absoliiti.  lnfeliciter  tem- 
pora  defuerey  quo  minus  manum  summam  iisdem  imponeret ,  primum 
ab  Archipresbjteratu  Turritano  ad  Episcopatum  Bosanenscm,  mox 
ad  melioris  vitae  aevum  translatus ;  atque  infelicius  deesse  postea 
visus  cst,  qui  rem  imperfectam  perficeret ,  aut  chirographum ,  nullis 
etiam  additis  aut  immutatis,  curaret  excudendum.  Tibi  incredibile 
videbitur ,  sed  verum  existimandum,  satis  fuisse  paucissimis  nostrae 
gentis  hominibuSy  qui  rerum  ad  patriam  pertinentium  polius  videri 
amabant,  quam  esse  studiosi ,  si  mercede  tenui  sibi  amanuensium 
opera  libellos  ineditos  parasscnt.  Inde  conjicies  facile  quae  conditio 
fuerit  eorum  exemplaribus.  Quum  enim  archctjpum ,  ut  quisque 
intelliget,  plurimis  obscurarctur  lituris,  necessario  ex  transcribcntium 
oscitantia  et  inscitia  eveniebat ,  ut  plurima  irrcpcrent  menda ;  haec 
in   successivis    exscriptionibus    non   modo  pcrmanerent ,    sed    novis 


VI 

continiLO  aucta  opus  acleo  foedarent ;  ut  si  revixisset ,  ipse  se  au- 
ctor  violatus  nou  dignovissct.  Tantac  corruplioni ,  quae  admira- 
bilem  faciat  librariorum  stupiditatem ,  et  literatorum  lippitudinem 
pejus  accedebat  malum  in  frequentissimo  partium  defectu.  Equidem 
intellexi  quasdatn  in  ipsis  libris  autographis  vacuitates  intercessis- 
se  ,  ubi  ex  non  certa  cognitione  ponere  scriptor  differcbat ,  quae 
ponenda  essent,  qucmadmodum  contigisse  videmus  in  chorographia 
(quae  tamen,  si  unum  excipias  articulum  De  censu  populorum 
Sardiniae,  omnino  intermissum ,  paucissima  verba  desiderabant  ) ; 
verum  sunt  lacunae  majusculae  non  paucis  omissis ,  quae  qui  exscri- 
bebant  neglexere ,  quum  dormitantes  ab  uno  in  alium  paragraphwn 
dclaberentur.  Hinc  mihi  in  plurimis  MSS.  ,  quae  perquisilio  dili- 
gentissima  obtulit  consulenda  ,  duo  tantummodo  invenisse  datum , 
quae  paucioribus  mcndis  essent  vitiata ,  nec  nimium  frequentibus 
interstitiis  corrupta;  unum  quod  Aragonczius  Canonicus  Turritanus 
(  aniio  1830.  )  Legendum  exhibnerat  ;  alterum  quod  manu  propria 
Com.  Arnaud  Regiam  Cancellariam  Regentis  exscriptum  continetur 
in  Sardoa  bibliotheca  clarissimi  Equitis  Lndovici  Baille.  Atque 
horum  si  primum  vetustate,  alterum  in  reliquis  praestat :  quod  tamen 
ob  aliquot  minus  recta,  quae  nullo  pacto  in  Farae  scriptis  exlilisse 
putem  ,  a  chirographo  mihi  constat  non  fuisse  desumptum.  Hujus- 
modi  maculis  deturpata ,  et  frequenti  continuationis  interruptione 
discissa  quwn  praeclari  auctoris  scripta  vidissem  ,  dolui ,  et  id  mihi 
laboris  suscipiendum  decrcvi  ,  ut  ex  /IfSS.  collatione  ,  ex  auclorum 
lectionc ,  undc  ille  materiem  hauserat ,  et  cx  cognitione ,  quam  re- 
rwn  hujusmodi  adeptus  eram  ,  exemplum  pararem  ,  quod  ab  intc- 
gritate,  et  i^ectitudine  autographi ,  fuerit  quaccumque  ,  iri  paucioribus 
et  minoribus  d".ficeret.  Improbum  quidem  laborem  aggressus  sum ; 
sed  non  incassum  operam  ,  studiumque  posui ;  quandoquidem 
nisi  omiia ,  plurima  emcndare  ,  et  quae  vacabant ,  pleraque  licuit 
complere.  Is  cgo  a  natura  non  sum ,  ut  quod  bonwn  per  mea  studia 
naticiscar ,  unus  hahere  perfruiquc  vclim  :  hinc  intelligens  rne  non 
mjclo  auctorii  gloriac  ,  scd  et  lecLorum  lUilitati,  consulturum ,  si  cho- 


VII 

rographiam  ct  rcs  sardoas  cmcndalas  profcrrctn  in  vulgus ,  facile 
amicorum  voluntati  obtt mpcravi ,  atque.  pasyus  sum  ,  ut  mco  hoc 
comilio  in  omniuni  cognitioncm  prolato  pcr  cl.  v.  Slanislaum  Cabo- 
nium  in  suo  libcllo  Uilralti  Poetici  clc. ,  strictius  ad  f/dcm,  quam 
arnicis  dcderam ,  praestandam  obligarcr.  Ex  eo  lcmporc  rursum  in  o- 
pus  animum  adjeci ,  ut  ct  alias  abstcrgcrcm  maculas,  si  liccrct,  et 
ipsam  auctoris  dictionem  perpolirem.  Drevi  ejctrcmum  hunc  laborcm 
dcfunctus  jam  cum  tjpographo  de  mearum  lucubrationum  evulga- 
tione  agebarn,  quum  mihi  per  literas  constitit  omnia  opera  Farae , 
ex  MS.  Soliniano  Augustae  Taurinorum  excudi  aere  non  modico 
praeclarissimi  Marchionis  Augustiwi  LascAris  ,  et  opera  cl.  cquitis 
Aloysii  Cibrarii.  Quo  nuncio  quum  simul  didicissem  MS.  illud  rel 
ab  ipso  autographo  exscriptum ,  vel  a  J.  F.  Simonio,  qui  sub  extrcma 
tcmpora  proximi  seculi  icl  susceperat  evulgandum,  in  omnibus  dili- 
gentissime  emendatum :  propterea  dolens  me  fruslra  tempus  in  fa- 
stidiosissimo  labore  collocasse  ,  extemplo  ad  gratiora  animum 
converti.  Venit  tandem  in  manus  editio  Taurinensis :  novi  exiguum 
numerum  exemplorum :  stupui  legens ,  et  statim  intellexi  nec  ab 
archetjpo  exscripsisse  Solinam,  nec ,  quod  mihi  maxime  fuit  admi- 
randum ,  ipsi  et  Simonio  tantam  fuisse  in  rebus  patriac  eruditionem  , 
quanta  plurimorum  laudibus  praedicabatur.  Ilerum  ergo  visae  sunt 
reviviscere  rationes  ,  quibus  fueram  permotus ,  ut  meas  de  Fara  re- 
ccnsiones  in  vulgus  ederem ;  et  amicorum ,  qui ,  quae  ego ,  intellc- 
xerant ,  geminatis  hortationibus  denuo  impellcbar ,  ut  et  expecta- 
tionem  diuturni  desiderii  iis  explerem  ,  qui  cgregii  auctoris  opus 
exoptabant ,  et  sublatis  foeditatibus ,  repletisque  vacuitatibus,  inte' 
grum ,  et  quantum  meis  sludiis  assequi  potuisscm  ,  cmendalum ' 
praeberem.  Quibus  morern  gerens ,  quae  abjeceram  resumpsi,  dedique 
tjpographo  _,-  et,  ut  non  bene  nummatis  faverem,  hoc  volui,  ut  ejus- 
modi  esset  editio ,  quam  sibi  quisque  posset  parare. 

lam  tupoteris,  lcctor ,  ex  comparatione  Faraey  quod  Solinianum 
el  Simonianum  appellabo ,  cum  hoc  meo  certo  recognoscere  pcrpcram 
illi  adtribulam  archctjpi  aucCoritatcm ;  et  dolebis  qucd  illud  docto- 


VTIT 

rum  pary  qui,  dum  v&erent  9  maxima  erudltionis  patriae  laude 
florebant ,  quamvis  multum  studuissc  visi  sint  7  nihilominus  Farae 
chirographum  in  praclaudati  cl.  eq.  Cihrarii  manus  transmiscrint 
adeo  foedatum ,  ut  magnum  cgrcgio  viro  fuerit  opus  in  im~ 
mani  mendorum  numero  tollendo;  quae  si  videres  ,  non  posscs  quin 
duobus  praenominatis ,  nisi  ob  imperiliam ,  certe  ob  incuriam ,  suc- 
censeres.  Praeterea  disces  quantus  in  hac  recensione  meus  labor, 
qui  minor  quidcm  fuisset ,  si  ipse  majoris  molis  opus  debuissem 
conficere ;  disces  meum  studium  in  emendatione ,  complendisque , 
quae  vacabant.  Chorographiam ,  quae  maxime  erat  deturpata,  leges 
meliorem ;  historiam  habebis  pleniorem ,  et  ab  auctoribus  ,  quos  Fara 
consuluit,  quotquot  invenire  licuit,  rcstauratam.  Intelliges  demum 
me  elocutionem  etiam  auctoris  attigisse,  sed  in  iis  tantum,  quae 
auctor  non  probasset ,  si  quod  incoepcrat  opus  potuisset  perjicere. 

Mihi  ipse  gratulabor  de  opere  studioque  diuturno ,  si  inde  Farae 
crescat  gloria,  et  juventuti  utilitas ;  quae  res  me  praesertim  impu- 
lit7  ut  ex  historia  clariss.  Eq.  Manno,  et  ex  cognitione  mea,  a 
•mcdio  seculo  XVI. ,  ubi  constitit  Fara ,  annales  proferam  in  hunc 
usque  diem^  et  aliquot  animadversiones  in  Chorographiam  et  hi- 
storias  addam  ad  calcem  operis.  Valeas  optime  lector, 

Carali  idib.  Sept.  anm  M.D.CGCXXXVI. 


**8§Kt8*>- 


L  E  X  I C  0  N 

CIIOROGRAPH.  SARMNIAE 

— asax^xes* ' 

Quae  nomina  literis  majusculis  cfferuntur  ad  vetcrem  Chordgr. 
pertinent  —  quae  minnsculis  reclis  (carat.  tondo)  ad  me- 
dium  et  reccntius  acvum  —  quae  iisdem  inclinatis  (carat. 
corsivo  )  oppida  notant  eversa  et  deserta. 


Aagnana  opp. 

Pag.  111 

Alura  opp.                  Pag.  106 

Acenis  opp. 

98 

Anela  cur.  etopp. 

87 

Achensq.  opp. 

105 

Anglona  curat. 

83 

Acraganis  opp. 

111 

Antesa  opp. 

105 

Adilus-major  opp. 

96 

Antesumada  opp. 

105 

Adois  opp. 

105 

Aqua-sancta  opp. 

96 

Aequilesii  pop. 

91 

Aquae  Lesitanae 

108 

Aenaria  ins. 

20 

Aquae  Neapolvtanae 

97 

Agium  opp. 

111 

Arbatassum  prom. 

32 

Agoragnum  opp. 

111 

Arborca  Judic. 

91 

Agugaris  opp. 

111 

Arbus  opp.  et  curat. 

97 

Agugheda  opp. 

111 

Arcti  prom. 

29 

Agugliastra  ins. 

23 

Archiepiscopi  opp. 

97 

Agugliastrum  Judicat 

107 

Arcuassilis  opp. 

106 

Alaha  opp. 

87 

Arda  opp. 

105 

Alangium  opp. 

111 

Ardara  opp. 

82.  88 

Albagnanum  opp. 

111 

Ardaulis  opp. 

94 

Albargium  opp. . 

111 

Ardum  opp. 

80 

Ales  opp. 

98 

Arena  opp. 

105 

Alga  fluv. 

37 

Argenis  opp. 

105 

Algaria  urbs 

84 

Ariaganum  opp. 

111 

Aliana  rupes 

108 

Aristanis  (Gall.)  opp. 

111 

Allais  opp. 

94 

Artfzum  opp. 

i 

95 

(Ar*l*L4       P4  + 

^    L 

L^JU^    ft^^U. 

&MJj9  1  * 

•  A***-  *y/f 


'hvnouf 


*uAa~ 


t>S 


2 
Arixis  opp. 
Armungia  opp. 
Arsaghena  opp. 
Arzana  opp. 
Asenaria  ins. 
Asseminis  opp. 
Assolum  opp. 


Pag.  106 
106 
111 
108 

20 
103 

95 


Astia  opp. 
Asunis  opp. 
Austa  stagnum 
Austis  car.  et  opp, 
Atzara  opp. 
Azimi  opp. 


1 


Pag.  105 

S,    111 

28 

94.95 

95 

111 


B 


Bacchis  opp.  106 

Badarena  fluv.  61 

Baddiunis  fluv.  59 

Badilita  fluv.  64 

Baicannas  opp.  105 

Baicucurum  opp.  105 

Balagais  rupes  27 

Balaniana  curat.  111 

Balarides  ins.  23 

Ballaum  opp.  106 

Balneum  opp.  103 

Bannaris  (  Meil.)  opp.  82 

(Usellis)   opp.  98 

Bangium  (Trec.)  op.  106 

(  Coros)  opp.  81 

(Aogl. )  opp.  83 

Bantina  opp.  87 

Baptana  opp.  83 

Baracis  opp.  80 

Baradilis  (Jann.)  op.  111 

Baradilis  (  Usel. )  opp.  98 

Baralla  (Doliae)  op.  106 

(Nuram.)  op.  103 

Baratilis  opp.  95 

Barca  opp.  105 

Barbaria  regio  96 

Belvini  reg.  95 

Bithis  reg.  109 


Barbaria  Mandr.  reg. 

Ollolais  reg. 

Seuli  reg. 

Barbaracini  popoli 
Barega  opp. 
Baressa  opp. 
Barexis  opp. 
Bargargia  opp. 
Barinum  opp. 
Barisonis  stagnum 
Baruminis  opp. 
Bator  opp. 
Bauneis  opp. 
Beda  opp. 
Belvinum  opp. 
Benetuttis  opp. 
Berchilla  opp. 
Bessudes  opp. 
Bidoninum  opp. 
Biducara  opp. 
Bidufenum  opp. 
Biguegna  opp. 
Binissa  opp. 
Bioris  opp. 
Biroris  opp. 
Bisarchium  opp. 
Bitiris  opp. 
Bithis   opp. 


95 

96 

107 

96 

105 

98 

106 

104 

108 

29 

95 

111 

108 

81 

95 

87 

88 

83 

94 

87 

88 

81 

109 

80 

86 

88 

82 

109 


*3 


hoclcs  Opp. 
Bolothana  opp. 
Bona    Dolia ,     Bona- 

Voglia  opp. 
Bonarcadum  opp. 
Bonorcilis  opp. 
Bonorva  opp. 
Boonum  opp. 
Boraculis  opp. 
Borores  opp. 
Borrum  opp. 
Borticalis  opp. 
Bortigiata  opp. 
Bortiocoris  opp. 
Bosa  vetus  et  nova 
Bosae  insula 


Cadossenes 
Cajola  opp. 
Calago  opp. 
Calanianum(Gem.)  op, 
Calanianum  (Fun.)  op, 
Campitanum  Caralis 

Milis 

Majus 

Simagis 

Canales  curat. 
Canian.  cur.  et  opp. 
Cannetum  opp. 
Canxellas  opp. 
Capita  Sardiniae 
Capikere  opp. 
Capra  opp. 
Caput-aquar.  cur. 
Caput  Carbonariae 

• Cerasi 


Pag.    96 

Bottidda  opp. 

3 
Pag.    86 

86 

Briais  opp. 

81 

Bualis  opp. 

79 

406 

Buccina  ins. 

22 

93 

Budduso  opp. 

87 

97 

Budellum  opp. 

105 

82 

Buidicaras  opp. 

405 

87 

Bulcis  opp. 

83 

406 

Bulterina  opp. 

87 

86 

Bulteis  opp. 

87 

403 

Bunnannarum  opp. 

82 

86 

Burslrum  opp. 

105 

411 

Buruta  opp. 

82 

86 

Busachis  opp. 

94 

89 

Butidcs  opp. 

88 

25 

Bythia  urbs 

24.36 

C 

17 

Caput  Cominum 

51 

82 

- — —  Figheris 

30 

404 

Marrargium 

40 

411 

Montis  Sancti 

52 

111 

NEAPOLIS 

58 

103 

Pulae 

55 

93 

S.  Eliae 

34 

93 

Spartiventi 

56 

94 

Tegulare 

36 

96 

Tcrrae  opp. 

102 

111 

Venationis 

41 

81 

Ursi 

29 

403 

Carabio    opp. 

402 

70 

Caralis  urbs 

99 

111 

Carbonaria  opp. 

104 

93 

Caressum  opp. 

111 

82 

Cargieghes  opp. 

81 

35 

Carsiana  opp. 

411 

31 

Castagnanwn  opp. 

106 

V 


Castellum  Castri  arx     Pag-  99 

Castilis  opp.  82 

Castra  civ.  87 

Castvum     opp.  111 

Castrum  Agugliastri  108 

Aquaefrigid.  105 

i Aragonense  85 

Ardarae  82.  88 

Auriae  84 

Baratuli  105 

Bonaeris  105 

— —  Bonvicini  90 

Bulcis  85 

Capulae  82 

. Chirrae  107 

Cucati  88 

Curchense  80 

Essolae  80 

Fabae  109 

Galtellini  109 

Gociani  86 

Herculenti  97 

JoyosaeGuar.  102 

Longonis  111 

Macumelis  86 

■ Margunulis  98 

Maris  pontis  95 

Montis-acuti  88 

Montis-ferri  91 

Montis  Javae  85 

Montis  Leonis  90 

Montis-regalis  97 

Montis-sancti  82 

Olofae  88 

Orgogliosum  106 

. Orgueris  88 

Oristani  92 

Osuli  79 


Castrum  Palmae         Pag 

105 

Petresi 

111 

Pisanum 

80 

Platearum 

98 

Pulae 

102 

Salvaterrae 

105 

S.  Igiae 

105 

S.  Michaelis 

105 

Santisconatae 

102 

— : —  Sarrabi 

104 

Sassaris 

77 

Serravallis 

89 

Sorrense 

82 

Sorris 

105 

Sulcitanum 

104 

Testi 

111 

— —  Uras 

97 

Urisae 

109 

Cedrinus  fluv.               219 

.  108 

Cellarium  opp. 

105 

Celleianam   opp. 

95 

Cepera  opp. 

98 

Cerfallinum  opp. 

94 

Cericum  opp. 

84 

Chersonesus 

56 

Chia  opp. 

102 

Chirra  Judic. 

107 

Cipula  opp. 

104 

Cisa  opp. 

105 

Cisterna    opp. 

106 

Civitas 

109 

Claramons  opp. 

85 

Chaterra  opp. 

105 

Cocina  regio  et  opp. 

84 

Codrongianum  opp. 

81 

Collodes  ins. 

25 

Colostrais  Judic. 

97 

Conarium  opp. 

£11 

Congianus  portus        Pa± 
Congiiun  0|>[>. 
Connesa  opp. 

Connosum  opp. 
CoRACENSll   pop. 
CORACODES    portUS 
CoRNENSII    pop. 

Corni    urbs 
Corojigium  (Caralis) 
Corongium  (Sigcrri) 
Coros  cur.  et  opp. 

CoRPICENSES     pop. 


&•    5® 

Coivaris    opp. 

94 

Coivera  Opp. 

105 

Cortiniia    opp. 

10G 

Cossayucs  Opp. 

80 

Cossujji  opp. 

59 

Costavallis    curat. 

91 

Cranun   opp. 

59.91 

Crasmisada    opp. 

104 

Curalis  opp. 

105 

Cm^ca  opp. 

80.81 

Curcuris    opp. 

107 

Cusua  opp. 

Pag. 


5 

111 

109 

104 

81 

106 

81 

106 

111 

91 

80 

98 

104 


D 


Danwn  opp. 
Debotes  fluv. 
Decimum  curat. 
Decimummagnum  op. 
Decimum-putei    opp. 
Desulum    opp. 
Desum  opp. 
Devianum  opp. 
Diabate  ins. 
Distraum  opp. 
Dolia  urbs 
Domusnova  (Canal.) 
Donius  nova  (Flum.) 


111 

Donnigala  (Arb.)  op. 

95 

56.62 

Donnigala(Seurg.)  op. 

106 

102 

Donoris  opp. 

106 

102 

Doris  curat. 

86 

105 

Dosa  fluv. 

60 

95 

Dovisellum  opp. 

105 

105 

Dualchis  opp. 

86 

111 

Duascoderes  opp. 

109 

21 

Duhiosa  opp. 

81 

105 

Dulosorres  opp. 

109 

106 

Duonuragis  opp. 

80 

96 

Durgalis  opp. 

109 

80 

1V<>' 

Ecis  opp. 

85 

Eristola  opp. 

80 

Elinis  opp. 

108 

Ergatum  opp. 

106 

Emporia  urbs 

85 

Errebantilm   prom. 

28 

Enecladum  opp. 

105 

Esquilis  opp. 

80 

Enosis  ins. 

24.57 

<f 


Falconis  prom. 
Fanadiga  opp. 
Fanaris  sup.  etinf.  op. 
Felisquentinus  opp. 
,  Femur  muliebre  ins. 
Femighedu  opp. 
Feronia  urbs 
Ficaria  ins. 
Ficus  opp. 
Figulina  cur.  et  opp. 
Florina  opp. 
Flumentepidum  opp. 
Fluminale  opp. 
Fluminaria  cur. 


Gado  opp. 
Gairum  opp. 
Galbasturba  opp. 
Galilla  curat. 
Gallicum  max. 
Gallura  Judic. 
Gallursa  opp. 
Galtellina  civ. 
Garanata  opp. 
Gardosum  opp. 
Gavois  opp. 
Gemini  curat. 
Genneseis  opp. 
Gennon  opp. 
Geno  opp. 
Genuris  opp. 
Gergeis  opp, 
Geritus  opp. 
Germea  opp. 


Pag.  42 

Foixilis  opp. 

Pag.  102 

97 

Fonnis  opp. 

96 

105 

Forada  ins. 

25 

79 

Forrum  opp. 

98 

25 

FORUM-TRAIANI    Urbs 

94 

95 

Fossa  ins. 

22 

51.  109 

Francorum  insula 

24 

25 

Frisanwn  opp. 

84 

98 

Frium  opp. 

82 

81 

Frongia  opp. 

105 

Sl 

Fundimontis  cur. 

111 

105 

Furmentedum  opp. 

105 

104 

Furteis  opp. 

105 

80 

G 

95 

Gerreis  curat. 

106 

108 

Gesicum  opp. 

106 

105 

Gesturis  opp. 

95 

106 

Gibas  opp. 

105 

108 

Gilitis  opp. 

80 

108 

Gimussum  opp* 

97 

105 

Girasolis  opp. 

108 

108 

Girsemi  opp. 

104 

105 

Gociani  curat.  et  sub. 

86 

111 

Gois  opp. 

106 

96 

Goi-esila  opp. 

106 

110 

Goi-major  opp. 

106 

107 

Golio  opp. 

109 

79 

Gonifais  opp. 

109 

95 

Gonnaris  mons 

86 

98 

Gonnis  opp. 

106 

106 

Gonnos  opp. 

97 

79 

Gonnos-cotina  opp. 

97 

104 

Gonnos  tramatia  opp. 

97 

fo 


Gorditanum  prom.  Pag.16.  42 
Gorofais  opp. 
Gucrrenolenner .  op. 
Guidandalum  opp. 
Guidanum  opp. 
Guidila  opp. 
Guidisaffa  opp. 


109 
109 
105 
109 
106 
106 


7 

Guilartia   opp.  Pag,  96 

Guilcieris  opp.  96 

Guinum  opp.  106 

Gurgosum  opp.  103 

Gurulis-vetus  urbs  81 

Guspinis   opp.  97 

Gutois  opp.  79 


II 


Heraeum  civ.  111 

Heraslutra  ins.  23 

Hebculis  ins.  20 

Herla  opp.  80 

Hermaea  ins.  22 

Hermaeum  prom.  90 

Hertis  opp.  80 

Hiadis  urbs  94.  95 


Hieraconnesos  24 

Hippis  inf.  et  sup.  opp.  103 

Hortus  Iacobi  opp.  102 
Hortus  muratus  (Po- 

satae)  109 

(Montagne)  111 

Hurulis  opp.  109 


I 


Janna  cur.  111 

Janua  opp.  106 

Java  opp.  85 

Ibilis  opp.  83 
Ideispa    de    sturpo- 

ne   opp.  403 

Jersum  opp.  108 

Igualis  opp.  104 

llbonum  opp.  108 

Insaris  opp.  83 

Jarae  mons  98 

Ichnos  et  Ichnusa  17 

Illois  opp.  109 


Illorais  opp.  86 

Ilva  ins.  21 

Insani  montes  67 

Irgolis  opp.  109 

Isarlis  opp.  109 

Isilis  opp.  95 

Ispidum  opp.  103 

Issum  (Nurrae)  opp.  80 

Issum  (Hippis)  opp.  103 

Itiris  (Coros)  opp.  81 

Itiris  (M.  Acuti)  opp.  88 

Juliola  urbs  28.  84 

Juncum  opp.  81 


Kelemules  opp. 
4* 


83 


Laconis  opp.  P«g-  95 

Lacosia  opp.  111 

Labirrum  opp.  83 

Lanusei  opp.  108 

Lapaliga  opp.  111 

Lapia  opp.  111 

Lapola  urbis  regio  100 

Laquesos  opp.  82 

Latrinum  opp.  106 

Lauras  opp.  111 

Lenis  opp.  103 

Lentis  opp.  80 

Lentiscum  opp.  107 

Lequilum  opp.  80 

Lesa  urbs  107 

Leseis  opp.  106 

Leys  opp.  86 

Licheris  opp.  96 


Licssis  opp.  P«g.  81 

Limbara  mons  111 

Locieris  opp.  108 

Locbes  opp.  108 

Loculis  opp.  109 

Locus  Sanctus  opp.  111 

Loclais  opp.  81 

Loclebes  opp.  109 

Loclina  opp.  96 

Logudorus  75 

Loiloves  opp.  87.  108 

Longo  opp.  28 

Longum  opp.  80 

Lotzorais  opp.  '  108 

Luguidonesii  pop.  88.  109 

Lulla  opp.  109 

Lunafras  opp.  85 

Lunamadrona  opp.  98 


M 


Macium  opp. 
Macopsisa  urbs 
Macumelis  reg.  et  opp 
Maenomeni  montes 
Magdalenae  ins. 
Magomadas  opp. 
Magor  opp. 
Majus  Deponte  opp. 
Malassum  opp. 
Malaterra  opp. 
Malfatanum  port. 
Malventris  ins. 
Mamoiata  opp. 
Mandara  opp. 
Manissa  opp. 


105 
90 
85 
43.91 
25 
91 

104 
97 

111 

111 
36 
25 
96 

106 
97 


Manstoles  opp. 

Mara-Arbareae 

Caralis 

M.  Leon, 

Marba  opp. 

Marganais  opp. 

Marianum  opp. 

Marmilla  -  Arbareae 
Usellis 

Marrargium  prom. 

Martis  opp. 

Masona  opp. 

Massada  opp. 

Massama  opp. 

Masulla  opp. 


81 

98 

105 

90 

105 

105 

105 

95 

98 

40.90 

83 

105 

90 

95 

97 


f/ 


Matlcnwim  opp.     Pag. 
Meana  opp. 
Mcilocus  regio 
Melaxinum  opp. 
Metalla  urbs 
Milis  opp. 

Minerva  opp.  et  mons 
Minutades  opp. 
Mocitanus  opp. 
Modulus  (Planar.)  opp. 

(Doiiae) 

Mogorella  opp. 
Mogoris  (Cap.  Aq. )  op. 
Mogoris  (Decim.)  opp. 
Mogorus  opp. 
Molara  ins. 
Molaria  opp. 
Molybodes  ins. 
Monasterium  opp. 
Mons  opp. 
Mons  acutus-Infer. 

Part.  Ogiani 


104 
95 
82 

111 

37 
93 
90 
90 
90 
91 

106 
95 
83 

102 

97 

22 

86 

24.36 

106 
87 
88 
88 
87 


t. 


105 

88 

105 

106 

97 


Nalarcatum  opp. 
Narvara  opp. 
Natalbis  opp. 

Naulum  opp.  iw 
Neapolis  et  Neapolitae        97 

-Neonelisopp.  94.96 

Nepos  opp.  105 

Niellus  opp.  82 

Ninnoxis  opp.  106 

Noagra  opp.  81 

Noalis  opp.  81 

Nonnois  opp.  80 


Mons  Curtcus  opp.  Pag.    90 

Mons  Jurcatus  opp.  83 

Mons  Ferri   reg.  95 

Mons  Leonis  cur.  90 

Mons  Leonis  opp.  90 

Mons  Rasus  87 

s.  Johan.  Sigerr.  105 

Montagna  reg.  111 

Montinargium  opp..  109 

Morcatus  opp.  106 

Mores  opp.  82 

Mortorii  ins.  22 

Mumpupusum  opp.  103 

Muravera  opp.  104 

Murca  opp.  103 

Murtctum  opp.  83 

Murus  (Figulinae)  opp.  81 

Murus  (Galtelli)  opp.  109 

Murussa  opp.  80 

Murtaurcis  opp.  104 

Museis  opp.  105 

Musellanum  opp.  81 

Mussum  opp.  106 


N 


Nora  cur.  civit.  101   102 

Noracium  aedificia  112 

Noraria  opp.  104 

Norax  (Arbor.)  95 

iVbrar(  Nuram.)opp.  105 

Norax  Longus  opp.  81 

Norax  Niger  opp.  95 

Nordaum  opp.  96 

Norenses  pop.  102 

96 
111 

88 


Norguitlam 


Nuches  opp. 
Nucetum  (M.acu.).op. 


10 
Nucetum  (Baric.)op. 
Nugorum  reg.  opp. 
Nula  opp. 
Nulgis  opp. 
Nulvis  opp. 
Nuracapra  opp. 
Nuracucumis  opp. 
Nuraghes  opp. 
Nuragis  opp. 
Nuragus  opp. 
Nuralla  opp. 


Pag 


94 

87 

87 

404 

85 

93 

86 

111 

106 

95 

95 


Nuraminis  curat, 

duo  opp. 

Nurapecis  opp. 
Nurchis  opp. 
Nure  civit. 
Nurecis  opp. 
Nurighes  opp. 
Nurra  curat. 
Nurris  opp. 
Njmphaea  ins. 


Pag.  105 

103 

105 

80 

80 

95 

83 

80 

106 

21 


Occoa  opp. 
Odaletis  opp. 
Octava  opp. 
Octum  opp. 
Offudehes  opp. 
Olbia  urbs 
Olbianus  portus 
Oleastrum  opp, 
Oliana  opp. 
Ollolais  opp. 
Oltazoris  opp. 
Olzais  opp. 
Onaninum  opp. 
Dradulum  opp. 
Oranis  magnus  opp. 
Orcada  opp. 
Orena  opp. 
Orfilis  cur.  et  opp. 
Orgosulum  opp. 
Oristanum 
Orrma  opp. 


80 
85 

80 
88 

109 
50. 110 

110 
94 

108 
96 
81 
96 

109 

105 
86 
96 
96 

109 

108 
92.94 

104 


Orotellis  opp.  86 

Orria  magna  etparva  85 

Orrolis  opp.  106 

Orsum  opp.  106 

Ortacesum  opp.  106 

Onixedrum  opp.  102 

Ortueris  opp.  95 

Orveis  opp.  88 

Orunes  opp.  87 

Osaea  urbs  58.  97 

Osilla  opp.  87 

Osinis  opp.  108 

Oskeris  opp.  88 

Ossis  opp.  81 

Ossium  opp.  109 

Ostia  de  montibus  83 

Osulum  reg.  et  opp.  79 

Otgianum  opp.  111 

Othieris  opp.  88 

Ottana  opp.  85.  86 

Ot/f^io, , *f. 


II 


Paciiia  prom. 

Pag.  57 

Partcs  maximac  Sard 

Pag.  75 

Paderios  opp. 

105 

Patria  opp. 

90 

Palma-CaraAvs 

104 

Pattada  opp. 

87 

Prt/mrt-Hippis 

103 

Pavilio  opp. 

97 

Palma-Simagis 

94 

Paurissum  opp. 

105 

i Sulci 

105 

Pavum-Usellis 

98 

Panana  opp. 

109 

Pavum-  Hippis  sup. 

Palus-Arboreae 

98 

et  inf. 

105 

Caralis 

105 

Pelaus  mons 

82 

P«/«^-Coros 

81 

Pensa  opp. 

105 

Palus-De  Latino 

96 

Pertiga  opp. 
Peruccium  opp. 

85 

Palus  De  Nuris 

102 

105 

Palus  Gerreis 

106 

Pesum  opp. 

105 

Palus    M.  Leonis 

90 

Petrafocus  opp. 

104. 107 

Parasulis  opp. 

106 

Petrargium  opp. 

105 

Padum  opp. 

105 

Petra-salis  opp. 

102 

Parmianum  opp. 

105 

Petra-sterrita  opp. 

102 

Pars-Baricati 

94.96 

Petretum  opp. 

104 

Cieris-regalis 

95 

Phausania  urbs 

50.  110 

Cieris-super. 

96 

Phintonus  ins. 

22 

Hippis 

102 

Picinuris  opp. 

91 

Montium 

Valentiae 

— —  Usellis 

97 
95 
98 

Pirris  opp. 
Piscina  opp. 
Pituxis  opp. 
)r*.nu>nUj  tn%*p  • 
}    J  hMaaj   T^li^       

105 
105 
104 

( 

10$ 

—   V 

Quartuccium  opp. 

105  | 

Querquis  opp. 

80 

Quartum  opp. 

105 

Quitero  opp. 

80 

R 


Rastraclis  opp. 

104 

Revum  opp. 

105 

Rebeccum  opp. 

82 

Riola  opp. 

95 

Requiso  opp. 

109 

Romana  opp. 

90 

12 
Romandia  reg. 
Rubra  insula  duplex 


Pag. 
24. 


79 
25 


Ruina  opp. 
Rutargium  prom. 


Pag.   95 
50 


Saccargia  opp.  81 

Sacer  fluv.  62.  97 

&uZa#5  (Seurgi)  106 

Barbariae  107 

Sagama  opp.  91 

Salio  opp.  102 

Salis  opp.  82 

Salluris  opp.  105 

Salsalis  opp.  104 

Saltus  opp.  106 

Salvennorum  opp.  81 

Salzais  ins.  32 

Samassais  opp.  106 

Samassis  opp.  105 

S.  Avendracis  sub.  105 

S.  Basilii  opp.  106 

S.  Cumiani  opp.  111 

S.  Gavini  opp.  97 

S.  Hieri(Simag.)  op.  94 

S.  Hieri(Milis)opp.  95 

S.  Juliani  opp.  104 

S.  Justae  urbs  95 

S.  Leonardi  opp.  91 

S.  Luxurii  opp.  91 

S.  MariaedeClaro  104 

S.  M.deParadiso  104 

S.  Mariae  Magdal.  102 

S.  Marci  opp.  85 

S.  Pantaleonis  opp.  106 

S.  Pctri  opp.  107 

S.  Stephani  opp.  111 

iS.   Victoriae  opp.  90 

*S.   Vidriani  opp.  104 

S.  Viti  opp.  104 


Sanctum  opp.  80 

Sanmugheum  opp.  95 

Sapollum  opp.  104^ 

Saragnum  opp.  ltl 

Sardara  opp.  97 

Sardopatoris-fanum  58 
Sarrabum  cur.  opp.  -  *       104 

Sarroca  opp.  102 

Sarules  opp.  86 

Sassais  opp.  106 

Sassalis  opp.  79 

Sassaris  urbs  76 

Scala  opp.  79 

Scalaplana  opp.  106 

Scannum  opp.  104 

Scanum  opp.  91 

Scarum  opp.  103 

Scolcha  opp.  106 

Scopetum  opp.  109 

Scovcdum  opp.  98 

Sebalzum  opp.  105 

Sebocus  opp.       'i  106 

Sebode  opp.  81 

Sebogus  opp.  106 

Sedaunum  opp.  104 

Sedinis  opp.  85 

Sedulum  opp.  96 

Segarinum  opp.  106 

Segogus  opp.  106 

Segolais  opp.  106 

Seicum  opp.  105 

Selega  opp.  106 

Semesthenes  opp.  82 

Seneghes  (Milis)  93 


ft 


Sencghes  (Trcccn.) 

Pag.  106 

Senis  opp. 

95 

Sennoris  opp. 

79 

Sennenosis  opp. 

104 

Seimerinum  opp. 

104 

Scnorbinum  opp. 

106 

Sentis  opp. 

103 

Scpara  mons 

102 

Separa  (Caralis) 

104 

Separa  (  Trecen. ) 

106 

Separassum  opp. 

104 

Septem-palmi  opp. 

80 

Septimum  opp. 

105 

Serassum  opp. 

106 

Sercella  opp. 

97 

Sercolais  opp. 

106 

Serdiana  opp. 

106 

Serpentaria  ins. 

25 

Serramannae  opp. 

105 

Serratilis  opp. 

94.96 

Serraum  opp. 

105 

Serrentis  opp. 

105 

Serris  opp. 

106 

Serrum  opp. 

97 

Setzum  opp. 

98 

Seuis  opp. 

107 

Seulum  opp. 

107 

Seunis  opp. 

106 

Seurgus  cur.  opp. 

106 

Sexlum  opp. 

105 

Sia-maior  . .  .  minor 

94 

Sibolessum  opp. 

105 

Siccis  opp. 

106 

Siculesii  pop. 

107 

Siddis  opp. 

98 

Sidrianus  opp. 

106 

Sifilio  opp. 

109 

Sigerrura  cur.  opp. 

105 

Sigulis  opp.  Pa± 

Siligum  opp. 
Silinum  opp. 
Siliqua  opp. 
Silium  opp. 
Simagis  cur.  ct  opp. 
Simala  opp. 
Simbilis  opp. 
Sindia  opp. 
Sinesum  opp. 
Sinis  opp. 
Siniscola  opp. 
Sinnais  opp. 
Sinnariolum  opp. 
Sinnuris  opp. 
Sipiola  opp. 
Sipolis  inf.  et  sup. 
Sipontis  opp. 
Sirchis  opp. 
Siricum  opp. 
Siris  opp. 
Sirium  opp. 
Sirvis  opp. 
Sisinis  opp. 
Sitzamum  Opp. 
Siuris  opp. 
Soccomerrum  opp. 
Soeprus  fluv. 
Sogus  opp. 
Sojana  opp. 
Solana  Caralis 
Solana-Arboreae 
Soleminis  opp. 
Solorussa  opp. 
Sorgonum  opp. 
Sorra  urbs 
Sorruvum  opp. 
Spasullenum  opp» 


13 
105 

8^ 

94 
102 
106 

94 

97 
104 

91 
106 

98 
109 
105 

91 
104 
106 
103 
102 

80 
105 

97 
104 
102 
106 

98 
104 
105 
104 
103 

80 
104 

93 
104 

93 

95 

82 
104 

95 


71 


Q**h**- 


14 

Specianum  opp. 

Pag.   106 

Suellis  opp.               Pag 

.  107 

Spelunca  opp. 

83 

Suergium  opp. 

105 

Sporlatum  opp. 

86 

Sulci  cur.  urbs 

104 

Stampax 

100 

Sumieris  opp. 

106 

Stellaris  opp. 

109 

Sunis  opp. 

91 

Slertilis  opp. 

106 

Surlegis  opp. 

106 

Sterzilis  opp. 

107 

Sursa  opp. 

79 

Strana  opp. 

106 

Susaleus  vicus             32 

.107 

Strisailis  opp. 

108 

Sustana  opp. 

83 

Sucum  opp. 

96      Suta  ins. 

T 

23 

Tabularia  ins. 

J 

22 

Tilium  urbs 

80 

Tacatum  opp. 

104 

Tinades  opp. 

95 

Tadasunes  opp. 

96 

Tinnura  opp. 

91 

Talana  opp. 

108 

Tissis  opp. 

81 

Tammarispa  opp. 

109 

Todoraquis  opp. 

82 

Taniga  opp. 

79 

Tonara  opp. 

95 

Taphros 

108 

2onsa  opp. 

79 

Taresinum  opp. 

111 

Toralba  opp. 

82 

Taverra  opp. 

8.0 

Torbengentilis  Opp. 

106 

Tauri  ins. 

24 

Torella  ins. 

23 

Tegula  civ.  et  opp 

105 

Toresinum  opp. 

111 

Telargium  opp. 

111 

Toresium  minus  opp. 

111 

Templum  opp. 

111 

Torpehes  (Gallelli) 

109 

Terchiddum  opp. 

82 

(  Posatae  ) 

109 

Terralba  opp. 

96 

Tortolinum  opp. 

108 

Terranova  urbs 

30.  110 

Tracasum  opp. 

105 

Tertenia  opp. 

108 

Tramatia  opp. 

93 

Tharra  urbs 

38.  91.  93 

Trecenta  cur. 

106 

Themus  fluv. 

64.  89.  90 

Tres-noraces  opp. 

91 

Thermus  fluv. 

58 

Trieis  opp. 

108 

Thetis  opp. 

95 

Trogodoris  opp. 

406 

Thiana  opp. 

95 

Tula  opp. 

88 

Thiesis  opp. 

83 

Tuluis  opp. 

105 

Thiza  opp. 

104 

Turralbae 

102 

Thyrsus  fluv. 

63 

Turriguis  opp. 

81 

Tibula  urbs 

79 

Turris  (Marmill.)  opp. 

98 

ti 


15 


Turris  (Doliac)  op.  Pag. 

106  1 

Turris  Libyson.      Pag.  27.  75 

Turris  (Trecent.)  op. 

106  1   Turtana  opp. 
n 

81 

Vacca  ins. 

24 

Vinea  major  opp. 

111 

Vadum-latum  opp. 

93 

Vineola  urbs                28 

.111 

Valekia  urbs 

102 

Ulassais  opp. 

108 

Valentini  pop. 

95 

Ulla  opp. 

94 

Verrum  opp. 

111 

Ullum  opp. 

107 

Vessum  opp. 

85 

Ulmetum  opp. 

81 

Vestaris  opp. 

402 

Ulmus  opp. 

104 

Vialossum  opp. 

80 

Unalis  curat. 

111 

Villalba  Opp. 

84 

Univeris  opp. 

86 

Villafranca  Ericis 

80 

Urannus  opp. 

111 

Villagraeca 

103 

Uras  (P.  Cier.  sup.)  opp. 

96 

Villalonga  opp. 

93 

Uras  (  P.  Mont.)  subur. 

97 

Villanova  (Caralis) 

101 

Uratelis  opp. 

105 

Franca 

95 

Uris  opp. 

81 

Villanova  Meiloci 

82 

Uriseis  cur. 

108 

Villanova  M.  Leonis 

90 

.opp. 

109 

Villanova  Norae 

102 

Ursa  opp. 

105 

< S.  Basilii 

104 

Ursuleis  opp. 

108 

Sigerri 

105 

Uruspa  opp. 

79 

Villanova  Sitzami 

98 

Usellis  urbs 

98 

Truschelli 

94 

Usinis  opp. 

81 

Tuli 

106 

Ussana  opp. 

106 

Villa-Putei                   104 

.107 

Ussara  magna  opp. 

98 

Sorris 

103 

Ussarella  opp. 

98 

Speciosa 

102 

Ussassais  (Seurgi) 

106 

Villa  Struba 

105 

■ (Barbar.) 

107 

Trona 

104 

Ussum  opp. 

80 

Villa  Urbana 

94 

Ustedum  opp. 

96 

Xirdi 

103 

Usulifenum  opp. 

88 

Villecclesiae  urbs 

105 

Uta  duplex  opp.          102 

103 

Vindighinoris  opp. 

81  | 
2 

• 

Utalis  opp. 

r 

79 

Zuuris  opp 

l 

96 

Cl 


16 

INDEX 

CHOROGRAPHI^ 


LIBER    I, 

De  Sardiniae  nominibus *.:,  Pag.     17 

De  situ  Sardiniae •         .         .         ,;  »18 

Distantia  Sardiniae  a  tcrris  circumjacentibus »19 

Insulae  Sardiniae  adjacentes      •         ••••.....  »20 

In  Aquilonari  latere »    jbjd1. 

In  Orienlali »22 

In  Meridionali »23 

In  Occidentali »25 

De  insulae  Sardiniae  magnitudine  ,  et  circuilu »26 

De  longitudine  et  lalitudine  Sardiniae        ........  »42 

De  natura  ,  et  bonitate  soli »43 

De  fertilitate  insulae  sardoae  ,  et  miraLili  frugum  feracitate       ....  »44 

De  ArLoriLus »45 

De  HerLis »47 

De  Sardoa  LerLa  ,  et  risus  Sardonici  adagio »48 

De  AnimaliLus »50 

De  metallis,  et  aliis  fossiliLus  ,  lapidiLus  ,  gemmis  etc.    .         .         .                   .  »53 

De  Aquis  et  AnimaliLus  aquaticis »54 

De  FontiLus »55 

De  Fluviis »5(5 

De  Stagnis  et  Salinis          ....• »68 

De  acris  intemperie  ............  »67 

De  incolarum  trequentia  .....••...,  »69 

De  natura  et  mcriLus  sardorum         .........  »    ibid. 

De  dignitatiLus  et  Magistralibus  sardorum          •••....  »72 

LIBER    II. 

De  Turritana  UrLe  et  Dioecesi          .........  »75 

De  UrLe  Sassaris »76 

De  Sassaris  Dioecesi          ............  »79 

De  Civitate  ,  et  Dioecesi  Plovacae »81 

De  Civitate  ,  et  Dioecesi  Sorrae »82 

De  Emporiae  ,  ct  Castri  Aragonensis  UrLe  ,  et  Dioecesi      .....  »83 

De  Algariae  ,  et  Ottanae  Civilate ,  et  Dioecesi »84 

De  Caslrae  Civitate  et  Dioecesi »87 

De  Bisarcbii  Civitate  ,  et  Dioecesi     .........  »88 

De  Bosa  UrLe ,  ejusque  Dioecesi »89 

De  ArLorea  ,  Oristanique  Urbe  ,  et  Dioecesi »91 

De  S.  Justae  Civitale  ,  et  Dioecesi »95 

De  Terralbae  Civitate  ,  et  Dioecesi  .........  »96 

De  Usellis  Urbe  ,  et  Dioecesi »98 

De  Caralitana  Urbe  ,  et  Dioecesi »    ibid. 

Sulci  et  Villecclesiarum  Urbs  ,  et  Dioecesis »      104 

Doliae  Civitas ,  et  Dioecesis »      106 

Suellis  Urbs  ,  et  Dioecesis ,  »       IQ7 

De  Gallura,  et  de  Galtellina  Civitate  ,  et  Dioecesi    ......  »      108 

De  Galtellina  Civitate ,  et  Dioecesi .  »    ibid. 

De  Chitate ,  el  sua  Dioecesi     ..........  »      109 


JOHANNIS     FRANCISCI     FARvE 

S ASSARENSIS 
J.  U.  D.  ET   ARCHIPRESBYTERI    TURRITANI 

1  N 

CHOROGRAPHIAM    SARDINl^ 

EX  RECENSIONE  V.  ANGIUS 

LIBER    I. 
I.  De  Sardiniae  nominibus. 

\  ar.aprotemporum  varietate  Sardinia  sortita  est  nomina. 
Vj"  a  Graecia  /c&to,,  mox  a  Timaeo  Sandaliotis,  a  Myrsilo 
£r  'pet  aBeroso  Cadosseue  fuit  appellata,  ut  Plinius , 
bo.nus,  Bergomensis,  et  Annius  Viterbiensis  tradidere.  Fuit 
autem  ,,s  nominibus  donata  ob  forraam,  quam  habet,  humani 
vestign  ;  ut  post  Sallustiun,  Nonnins,  Isidorns,  et  A.  Gellius 
ser.psere.  Unde  Claudianus  (De  Bello  Gildonico)  cecinit 
Uuxnanae  speciem  plcmtae  sinuosa  figurat  Insula ....  et 
Sthus  Itahcus  (L  De  Bello  Punidf...  terras  Enormes 
colubet  nudae  sub  imagine  plantae ;  Inde  Ichnusa  prius 
^rais  memorata  colonis.  His  demum  nominibus  obliteratis 
Zardmiae  nomen,  quod  hucusque  retinet,  a  Sabdo  Herculis 
Wio  consecuta  est,  ut  referunt  Pausanias,  et  Leonicus  et 
cec.mt    idem    Sihus    Italicus  (ibidem)    Mox  Lybici   Samcs 


18 
generoso  sanguine  fidens  Herculis  ex  sese  mutavit  nomina 
terrae.    Et    Claudianus    ( ibidem  )    Jnsula    Sardiniam    veteres 
dixere  coloni. 

II.  De  situ  Sardiniae. 

Insignis  haec  maris  Mediterrahei  insula  est  in  Climate  IV. 
inler  IX.  et  XI.  ParaleSlum  sita.  Suae  longitudinis,  principium 
in  Gradu  XXX.  iinis  in  XXXIII.;  suae  Latitudinis,  principium  in 
Gr.  XXXVI.,  finis  in  XL.,  ut  Ptolomaeus  (  L.  III.  c.  3.  Geogr.) 
et  alii  plures,  qui  coelo  terras  metati  sunt ,  tradidere. 

Circumluitur  ab  oriente  Tyrrheno  mari,  eaque  parte  habet 
Italiam  contra  ab  urbe  Roma  ad  promonlorium  Caenis ,  ejus- 
que  insulas  adjacentes  Asturam  scilicet,  Palmariam ,  Pontiam, 
et  Isciam  ,  Pandatariam,  Parthenopen,  Prochytam  ,  Pytecusam 
seu  Aenariam  ,  Megarin  ,  Capreas  ,  Leucotheam  ,  Leucosiam  , 
et   insulas  Ithacesias  vocitatas  ab  specula  Ulyssis. 

Obversam  ab  eo  etiam  latere  habet  Siciiiam  a  Pelori  pro- 
monlorio  ad  Lyliboeum  usque  ,  ejusque  insulas  adjacentes  Li- 
param,  Hierum,  Strongylen ,  Didymen,  Eryphusam,  seu  Ericu- 
sani,  Phoenicusam,  et  Evonymon,  Hieronneson,  Aethusam  sive 
Aegusam ,  et  Bucinnam,  quae  sunt  Aegates  Livii ,  Aegimori- 
aras,  scopulos  verius,  quam  insulas  inler  Sardiniam  et  Sici- 
liam,  de  quibus  Virgilius  «  Saxa  vocant  Italii  mediis  quae 
in  Jiuclibus  aras».  Ubi  Servius ,  «  quae  saxa  ob  hoc  Itali  vocant 
aras,  quod  ibi  Afri  et  Romani  foedits  inierunt  ».  Sunt  etiam 
insulae  Meiita,  Gauios  seu  Gaudos,  Ccsira,  Lopadusa  et  Galata 
inter  Siciliam  et  Africam  jacentes,  celeraeque  insulae  et regio- 
nes  longius  orientem  versus  positae,  quas  non  bene  huic  lateri 
respondentes  consulto  praetereo. 

lnde  a  latere  meridionali  abluitur  mari  Africo ,  et  habet  A- 
fricam  ,  Libycam ,  et  Numidiam  contra  ab  Hermaeo  promon- 
torio  usque  ad  Ampsagae  fluvii  ostium;  et  insulas  interjacentes 
Aidriam  scilicet,  Aegrium,  Drachontium  (  la  Galita)  parutfl 
distans.  - 

Ab  occasu  vero  abluitur  mari  Sardco  omnium  profundissimo. 
Totum  enim ,  quantumcumque  esi,  inter  Oceani  fauces  et  Sar- 
diniam,  totum  appellatur    Mare    Sardoum    ex  Eratosthene,  ut 


13 
Plinius  (L.  II.  c.  5.)  refert;  excipitur  pelago  Sieulo ,  et 
per  Lyliboeum  Sieiliae  promontorium  dividilur.  Sardinia  pro- 
spicit  ab  ea  parte  Mauritaniam,  omnemque  Hispaniam  a  Calpc 
monte  ad  Pyrenacum  usque ,  insulas  Baleares  Majoricam  et 
Minorioam  dictas,  ct  Pityusas,  EJjusum  scilicct  ct  0|  hiusam , 
Juliamquc  Caesaream. 

Tandem  a  Iatere  septentrionali  mare  habet,  quod  ipsam  et 
Corsicam  interluit,  ab  Antonino  Pio  Gallicum,  a  Plinio  (  L. 
U.  c.  6.)  Taphron  appellatum;  et  respicit  Narbonensem  Gal- 
liam,  Liguriam  et  Thusciam ,  earumqiie  insuias  adjacentes  A- 
gatam ,  Oglasam  ,  Aetaliam  sive  llvam,  Caprariam,  Urgoncm, 
Pianariam,  Aegiiium,  Oranum,  Planariam,  et  Corsicam  omnium 
vicinissimam. 

III.  Distantia   Sardiniae 
a  terris   circiimjacentibus. 

Distat  SarJinia,  a  Corsica  M.  P.  IX.;  ab  Italia^  ubi  minus 
M.  P.  CXX.  ut  ex  Plinio  (L.  II.  c,  6.),  ubi  magis  M.  P. 
CLXXX.,  ut  ex  Ptolomaei  tabulis;  a  Sicilia  M.  P.  CXX.  ut 
idem  Plinius  est  aulhor,  licet  Thomas  Facellus  Ptolomaei  ta- 
bulas  secutus  asserat  M.  P.  CCXXX.  abesso;  ab  Africa  ex  re- 
centiorum  geographorum  sentenlia  M.  P.  CXXX.,  quamvis 
Antoninus  Pius  CL. ,  Ptolomaeus  CLX.,  Plinius  CC,  et  Strabo 
CCC.  distare  non  rccte  scripserint;  a  Mauritania ,  ubi  minus 
M.  P.  CCC. ;  a  Gadibus,  ex  reeeniiorum  sententia  P.  M.  MCL., 
licet  Ptolomaeus  MCCC,  et  Plinius  MCCCC  abesse  asserant  ; 
ab  Hispania ,  ubi  minus,  M.  P.  CCCL.;  totidem  a  Majorica; 
a  Gallia  M.  P.  CCC  Tandem  a  Liguria  M.  P.  CCXL.  Unde 
constat  Sardiniam  veluti  in  umbilico  maris  Mediterranei  divina 
providentia  positam  ,  tamquam  portum  omnium  navium,  quae 
ultro  citroque  in  Orientem  et  Occidentem,  in  Auslrum  et  Bo- 
ream  velificant,  earumque  perfngium  ac  solaiium  a  longa 
navigatione  et  lempeslate:  quare  Claudianus  (De  Bello  Gildo- 
nico)  ...  Poenos  ltalosve  petenti  Opportuna  situ. 

Hac  ejus  opportunitate  plurimi  homines  circumstantium  na- 
tionum  in  eam  commigrarunt:  ex  Italia  Vetulonienses ,  Siculesii, 


20 
Romani,  Pisani,  Genuenses;  ex  Graecia  Athenienses,  Locren- 
ses,  et  alii  plures;  ex  Thracia  Scythae,  nunc  Thraces  dicti; 
ex  Asia  Trojani,  Lydii ,  Phryges ,  Milesii,Cares,  et  Phocaeen- 
ses:  ex  ejus  insulis  Lesbii,  Rhodii,  et  Cyprii:  ex  Syria  Phoe- 
nices:  ex  Africa  Aegiptii,  Cartaginenses,  et  Libyes:  ex  Hispa- 
nia  Andalusii ,  Navarrenses,  Valentini,  Aragonenses,  et  Catha- 
lani ;  ex  Narbonensi  provincia  Galli:  ex  Corsica  Cyrnaei.  Nec 
non  et  opportunissima  est  bellis;  hinc  fuit  veluti  arx  eorum  , 
qui  Mediterraneum  mare  hucusque  obtinuere ,  ad  defendendum , 
oppugnandumve  propinquas  regiones  ;  atque  semper  eam  po- 
tentissimi  quique  sibi  vindicare  omnibus  viribus  atque  opi- 
bus  studuerunt,  Tyrrheni  in  primis  et  Graeci,  Carlhaginenses 
et  Romani;  mox  Vandali,  Gothi,Longobardi,  Saraceni;  tandem 
Pisani,  Genuenses  et  Aragonenses,  qui ,  ut  de  aliis  sileam, 
innumeras  pugnas  ingentesque  clades  pro  ea  edidere  ,  ut  in  li- 
bris  historiarum  scripsimus. 

Est  haec  insula  natiwalis,  ut  scribit  Baldus  (  in  rubr.  1F. 
de  rerum  dwis.),et  nulli  adjacet,  ut  contra  Bartholum  in  tra- 
ctatu  de  Insulis  alias  demonstravi  ( L.  II.  Varior.  c.  6.), 
habetque  multas  adjacentes  insulas,  de  quibus  nunc  dicendum. 

IV.  Insulae  Sardiniae  adjacentes. 

Insulae  Sardiniam  circumjacentes  ,  quae,  veluti  ejus  partes, 
majorem  insignioremque  reddunt,  sunt  plures;  nam 

In  Aquilonari   latere  hoc  ordine 
adjacent   sequentes 

Herculis  insula,  a  Ptolomaeo,  Plinio,  et  Martiano  Capella, 
memorata,  nomen  sumpsit  ab  antiquiore  Hercule  Thebano,qui 
inSardiniam,  ut  alias  scripsi,  venit.  Illud  deinde,  adveniente  in 
insulam  Aenea ,  ut  refert  Pausanias,  amisit,  nomenque  novum 
Aenaria  ab  eo  accepit,  unde  litera  S  interposita  corrupta 
Asenariae  appellatio,  qua  hodie  dignoscitur.  Jacet  contra  pro- 
montorium  Gorditanum,  nunc  dictum  del  Falcone  ad  M.  P. 
IV.  longa  magis,  quam  lata,  atque  ad  Aquilonem  procurrens. 


21 
Patct  in  circuitu  M.  P.  XXX.  habetquc  solum  montuosum  ct 
sylvcslre,  cui  Campus-Pctrus ,  et  aliae  junguntur  planities 
culturao  satis  idoneae.  Est  aliquot  irrigua  fontibus,  et  vena- 
tionc,  aucupio,  et  piscatione  valde  nobilis.  Sylvae  abundant 
apris  cervis  et  muphlonibus,  plurimis  avium  generibus  ,  et 
maxime  perdicibus,  ct  generosis  falconibus,  quos  Petrus  Ara- 
goniae  Rcx  maximo  habebat  in  pretio.  Mare  circumfiuum 
habet  pisccs  omnis  generis,  testudines  mirae  magnitudinis,  et 
coraliorum  copiam  uberrimam.  Indc  Sassarenses,  sub  quorum 
ditione,  ex  ejusdem  Pelri  Regis  conccssione  ,  exislit,  multa 
coria ,  carnes ,  pisces ,  ac  coraiia  in  urbem  quotannis  conge- 
runt,  quando  tuti  a  piratis  illuc  accedere  possunt.  Damis  et 
leporibus,  quibus  tellus  sardoa  abundat,  haec  caret;  vulpes, 
et  Iupos  non  gignit,  nec  ullum  maleficum  animal.  Plura  olim 
in  ea  fuere  oppida  et  castella ;  quae  postea ,  ingruentibus  bel- 
lis,  tantum  cepere  detrimenti ,  ut  antiquae  habitationis  nihil 
hodie  supersit,  nisi  sacellum  S.  Andreae  dicatum ,  turris  et 
moenia  Castellatii  semiruta ,  et  satis  exiguae  reliquiae  Villac- 
regalis  et  nonnullorum  oppidorum.  Populo  deserta  a  piratis 
solum  frequentatur,  quum  plures  habeat  ad  orienlem  statio- 
nes ,  seu  portus,  quos  appellant,  Spalmatoris,  S.  Mariae  Ter- 
cenalis,  Scombri,  Trabuccati ,  et  Olivae. 

Alia,  quae  insula  Herculis  a  Plinio  et  a  Martiano  eadem  ratio- 
ne  nuncupatur,  fuit  a  Ptolomaeo  Diabatcs  appellata  a  duobus, 
iisdemque  angustis  fretis,  quibus  a  Sardinia  et  Aenaria  diri- 
milur;  quae  tamen  Plana  nunc  dicitur  ab  ejus  planitio 
vepribus  et  dumetis  vestita.  Distat  a  Gorditano  promontorio 
M.  P.  pelago  tam  exiguae  profunditatis  interfuso,  ut  ex  multorum 
sententia  coeno  et  lapidum  mole  Sardiniae  possit  conjungi. 
Ad  Aenariam  angustius  quidem,  secl  profundius  est  mare.  Habet 
portum  Paleam,  et  turrim  a  Sassarensibus  summa  iiupensa,  ct 
multis    inifis    praeliis    cum    Saracenis ,    anno    1528.    conditam. 

Platamonis  scopulus  subaquaneus  Sursae  oppido  obiicitur. 

Canis-mali   scopulus  jacet  contra  speculam  Aquilonis. 

Njmphaea  insula  parva,  a  Pto!omaeo  memorata,  contra  Fri- 
sani   sinum  posita,  parvum  efficit  portum. 

llva,  insula  parva,ex  eodem  Ptolomaeo,  juxta  Castrum-Ge- 
nuense  eminet. 


22 

Fossae  insula,  ex  Plinio  (L.  III.  c.  7.),et  Martiano  (L.  VI. 
de  Sardinia)  ,  hodie  iasula-rubra  dicta,  non  procul  a  Capite 
Musmonariae  sedet  rupibus  rubro  colore  perfusis. 

Phintonus  ,  ut  a  Ptolomaeo  ,  vel  Phintonis ,  ut  a  Plinio , 
vel  Pintojius ,  ut  a  Mai  tiano  appellatur ,  insula  est  in  freto 
Galiico  Sardiniac  adjacens  contra  promontorium  Errebantium  , 
Testcm  ex  figura  vu!go  dictum. 

Cuniculariae  septem  parvae  insulae,  ex  Plinio  et  Marliano  , 
Sardiniae  adjacent ;  quarum  duae  Porrita  et  Capizzola  vulgo 
dictae  contra  Portum-Pullum  ;  tres ,  quae  Spargia  ,  Assiria,  et 
major  reliquis  a  S.  Maria  Magdalena  appellantur,  contra  Pun- 
tam-Sardam;  reliquae,  quibus  nomen  Porcaria,  et  a  S.  Slephano, 
tOutra  Schifi  peninsulam  jacent ;  quae  cum  multis  scopulis 
portum  efficiunt    tutissimum  ,  et  cujusvis    classis    capacem. 

Iti   Orientali  latere  Sardiniae 
adjacent    infrascriptae    insulae. 

Mortorii  insulae  nobiles  victoria  Genuensium  et  clade  Saracc- 
norum  ,  quorum  ossa  grandi  cjuiuIo  congesta  in  ea  cernuntur, 
jacet  contra  Marinellam  cum  insulis  Tartargia  et  Altara,  mul- 
tisque  scopulis. 

Flgheris  insula,  parva  et  fastigiosa  contra  portum  Figheris 
ad  promontorium   Rotargii  sita. 

Hertnaea  insula  a  Ptoiomaeo,  Buccina  a  Damaso,  hodie  vulgo 
Tabularia  dicta ,  S.  Pontiani  Pontificis  exilio  et  morte  clara  , 
referente  eodem  Damaso,  non  procul  a  portu  Terrae-novae 
eminet  immani  dorso ,  et  oblonga  jacet ,  patens  in  circuitu  M. 
P.  XII.,  aspera  ,  elatisque  montibus  adeo  fasligiosa  ,  ut  adna- 
viganlibus  ex  Italia  prima  omnium  sit  conspicua.  ln  qua  sunt 
aliquot  commodae  stationes. 

Salzdis,  seu  Moldra  insula  forma  quasi  rotunda  sita  est 
prope  Tabulariam,  hac  minor  quidem,  sed  amoenior ,  septem 
habens  valleculas ,  arbores  malorum-aureorum  ,  sacella ,  alias- 
_X{ue  antiquae  habitationis  reliquias.  Quam  circumstant  multi 
«eopuii  ,  quos  enumerare  brevitatis  causa  supersedeo. 


23 

Posdtae  insula ,  in  qua  oppitlum  Gurgurais  Gaileliinensis 
Episcopatus   interiit. 

Aquilanac  insulae  tres  ,  seu  verius  petrae  dicendac,  contra 
caput  Cominum  et  Noracem  Aquilae  jacent. 

Agugliastrae  insula  parva  contra  templum  S.  Mariae  Na- 
varrensi   dicatum  adnavigantibus  praebet  slationem. 

Chirrae  insula  parva  non  procul  a  Capite-ferrato  posita 
contra  Castrum  Chirrae. 

In  Meridionali  Sardiniae  latere 
sunt   infrascriptae  insulae. 

Heras-lutra,  ex  Plinio  et  Martiano  Capella,  quae  lutris  abun- 
dare  dicitur,  nunc  Serpentaria  appeilata,  contra  promonlorium 
Columbarium  cum  tribus  parvis  scopulis  jacet  circumscripta  M. 
P.  IV.  Cui  sunt  vicinae  aliae  tres  insulae  Serpentariap  etiam 
dictae,  scilicet  insula  S.  Stephani,  cujus  ora  percurritur  M.  P. 
insula  Piscatelli  D.  ,  insula  Petrae-ligalae  CCC. 

Collbdae  insula,  Delli-cavoli  vulgo  dicta,  contra  Caput-Car- 
bonariae  cum  duabus  parvis  insulis,  Coltellatiis  dictis ,  adjacet 
contenta  intra  M.  P.  V.,  in  qua  plures  stabulantur  cuniculi , 
et  valida  sedet  arx. 

Galata  insula  parva  ,  ex  Martiano,  adjacet  Caralitano  pro- 
montorio,  et  Petra-ligata  vulgo  dicitur. 

Ficaria  insula  a  Plinio ,  Ptolomaeo,  et  Martiano  ,  in  stagno 
piscoso  Caralitauo  M.  P.  ab  ostio  jacet,  vinetis  ,  viridariis  ,  et 
agro  frumenli  culturae  idoneo ,  insignis ;  in  qua  cuniculorum 
maxima  copia.   Eam  circumcurrit  linea  V.  M.   P. 

Suta  scopulus  coutra  ostium  fluminis  Pulae. 

Balarides  parvae  insulae,  ex  Plinio  et  Martiano*  contra  Caput 
Pulae  et  Coltellatium  jacentes,  Coltellatiae  nunc  appellantur  ,  in 
quarum  majore,  dimetienda,  M.  P.  ,  est  templum  D.  Michaeli 
s.acrum. 

Judaei  scopulus  non  procul  a  salinis  Chiae ,  in  cujus  circuitu 
sunt  P.  CCC. 

Torella  insula  parva  contra  Malfatanum  ,  sylvosa  et  scopu- 
losa.  Comprehenditur  P.  D. 


24 

Ruhra  insula,  circumeunda  M.  P.  IV.,  distans  a  Sardiniae 
M.  coulra  lingulam  Franciris  agri ,  tres  habet  stationes  cum 
puteo  aquae  dulcis,  et  portum  cum  Sardinia  facit  Bythiam 
a  Ptolomaeo  appellatum.  Memoratur  haec  insula  ab  Hieronymo 
Zurita. 

Tegularis  insula  parva  contra  Chersonesum  ,  vulgo  Caput 
Tegulare   dictum. 

Tauri  et  Faccae  insulae  parvae,  contra  portum  Sulcitanum 
cum  aiio  parvo  scopulo  sitae. 

Plumhea  seu  Moljhbdes  a  Ptolomaeo ,  Enbsis  a  Plinio  , 
vulgo  nunc  insula  S.  Antiochi  dicta,  habet  in  circuitu  M.  P. 
XXX.,  adeo  proxima  litlori,  et  agro  provinciae  Salcitanae,  cui 
per  pontem  lapideum  jungilur ,  ut  pede  sicco  trajici  possit. 
Solum  habet  pabulis  cuitui  ae  et  venationibus  idoneum  ,  ve- 
nisque  plumbi  et  argenti  juolihdenis  dictis  insigne ,  et  puteos 
aquae  dulcis.  Stagnum  ,  et  mare ,  quo  circumlavatur ,  piscibus 
abundat,  et  hoc  thynnorum  captura  est  nobile.  Denique  cernuntur 
habitationis  monumenta  praeclarissima  ,  nec  non  priscae  stru- 
cturae  templum  S.  Antiocho  ibi  sepulto  sacrum,  antiquae  ar- 
cis  turres  ,  et  moenia  semidiruta  ,  ponsque  ingentibus  saxis 
extructus  ,  et  parvae  casae.  Silet  nunc  haec  insula  deserta  , 
piratis,  qui  illam  frequenter  adeunt,  praebens  slationes  Milis  , 
Salis  ,  Fulminis,  Mercurii  ,  et  sinum  Caudae-equi  omnium  ca- 
pacissimum.  Est  in  ea  montis  Sarbi  specula  ,  quae  esset  turri 
munienda. 

Francorum  insula  parva  illi  adjacens,  insulam  S.  Petri  pro- 
spicit,  tota  fere  plana  ,  in  qua  turris  speculatoria  constructa 
prodesset. 

Hieraconnesus ,  hoc  est  accipitrum  insula,  ex  Ptolomaeo,  nunc 
S.  Petri  appellata  ab  ejus  templo  in  ea  constructo  ,  habet  in 
ambitu  M.  P.  XXII.  et  cum  propinqua  insula  S.  Petri  et  Sar- 
diniae  latere  portum  efficit ,  qao  classis  innumerabilis  posset 
contineri.  Solum  habet  montuosum  et  asperum ,  pinis  sylve- 
stribus  abundans,  mare  pisculentum  ,  in  quo  etiam  thynnorum 
piscatio  est  copiosa :  fuitque  olitn  habitata  ,  ut  sacellum  in  ea 
conditum  ,  et  alia  antiqua  monumenta  docent ;  sed  nunc  tan- 
lum  capris  ,  porcis  sylvestribus ,  atque  cuniculis  mirae  magni- 
tudinis  afflait ;    ejusque  portus  ingens    Spaltnatoris    dictus    est 


25 

•atis    in    tempestatibus  tutus  ,  ct  a  piratis  frequentatus.   Prope 
hanc  insulam  sunt   Sardiniam  versus 

Planaria  insula    circuitus  M.   P. 

Marium  insula  ,    quac  potius  dicatur  scopulus. 

Ad  latus  Occidentale 
sunt    infrascriptae    insulae. 

In  primis  novem  sequentes  brevissimi  circumgressus; 

Duae  insulae  parvae  contra  portum  Canelle*. 

Tres  insulae  parvae  contra  Conesam. 

Alia  contra  Caput-Dadi. 

Alia  contra  Caput-Neapolis  ; 

Duae  ad  Coput-Fraschae. 

Feniur-muliebre ,  insula,  quam  circummetiaris  M.  P.  IVT.,  a^ 
spera  et  deserta,  contra  Corrigam  turrem  in  litore  Arborensi, 
stationem  piratis  praebet. 

Malum-ventris  insula  circuitus  M.  P.  VIII.  contra  Caput* 
magnum  amoenior,  et  commodam  praebens  piratis  stationem. 

Porrus,  scopulo  9  quam  insulae  propior ,  juxta  CapiU-albura 
contra  salinas  Orislagni. 

Columbariae  quatuor  parvae  insulae  contra  Fiscellam. 

Bosae  insula  circuilus  D.  P.  ad  ostium  Themi  fluvii,  turrem 
habet    salis    munitam  ,    et    tulam    praebet  navibus  stationem. 

Insula-Marrargii ,  seu  scopulus  potius ,  juxta  Hermaeum 
promonlorinm,  vulgo  Marrargium  dictum. 

Insula-Rubra,  seu  potius  scopulus,  contra  speculam  Montem- 
Mandronem  diciam. 

Insula  parva  ,  seu  potius  scopulus  ,  contra  PoIIerim. 

JWagdalenae-insula  ,  cujus  circuilio  paucioribus  ,  quam  M. 
P.  perficiatur,  nomen  habuit  a  fano  S.  Mariae  Magdalenae  di- 
cato.  Abest  ab  urbe  Algario  P.  M.  D. 

Forada,vu\§o  Foraddda  a  foramine,  quod  habet  maximum 
contra  stationem  Serelli  et  Malae-quietis,  dicta,  non  procul  a  S. 
Therami-promontorio  aspera  surgit. 

Planaria ,  dicta  etiam  Cala-longa,  circuitus  M.  P.  II.,  quae 
videatur  Sardiniae  cohaerere,  et  optimam  habet  stationem, 

Porri  scopulus  contra  Monfem-Porrum. 

4 


26 

Fcmoris-muliebris  scopulus  contra  Navls  statione. 

Insulae  parvulae,  seu  scopuli,  juxta  Caput-album  non  procul 
a  Gorditano  promontorio  ,  unde  auspicati  sumus. 

De  insulis  adjacentibus  dictum  satis,  nunc  de  totius  insulae 
magnitudine  dicamus. 

V.  De  insulae  Sardiniae  magnitudine , 
et  circuitu. 

Est  haec  insula  magnitudine  praeclara ,  ut  Pausanias  et 
Leonicus;  quin  eam  inter  omnes  maximam  testantur  Victor 
Uticensis ,  et  antiquus  Bias  philosophus  Prienensis ,  ut  refert 
Herodolus.  Equidem  major  est  Crela,  Euhoea,  Cypro,  Cyrno , 
et  Lesbo  ,  aliisque  multis  ,  et  par  magnitudine  Siciliae ,  tesle 
Diodoro  Siculo  (  L.  VI.  ).  Atque  ,  ut  refert  Strabo  ,  litoralis 
Sardiniae  ora  continet  in  circuitu  M.  Stadiorum  IV.  hoc  est 
DM.  P.  ,  vel  ut  scribit  Plinius  DLXVM.  P.  Nempe. 

Ab  Oriente  patet  .  .  .  M.  P.  CLXXXVIII. 

Ab  Occidcnte       ....  CLXXV. 

A  Meridie LXXVIL 

A  Septentrione     ....  CXXV. 

Vel  ut  tradit  Ptolomaeus  patet  in  cir- 

cuitu         .         .         .       DCXXXVH.  M.  P.  nempe 


Ab  Oriente  . 

... 

CCXXXVIL 

Ab  Occidente 

•          .          . 

CLXXXIIL 

A  Meridie     . 

■.          . 

CXX  .  .  . 

A  Septentrione 

_  . 

C 

Ouorum  milliaria   non  congruunt  cum 

nostris:  nam  mihi  certum  est  totam 

illius     litoralem 

oram    in    circuitu 

continere  . 

.          • 

M. 

P.  DCLXIII 

Septentrionalis    lateris    descriptio    et 

mensura    litoris         ...  M.  P.  CXXXIV. 

A  promontorio   Gorditano,  ubi  est  specula 

Montis-Falconis  valida  turri  munienda  , 
ad  Casaracii    stagnum  piscosum  Passus     6000.  M.  P.  VI. 

ad  turrim  Salinarum  Sassaris  »  500.         P.  D. 


ad  stagnum-pulidum  . 

ad  osiium  stagni  Pili 

ad  ostium  Fluminis-sancti. 

ad  statior.em  Corbarae-magnae  . 

ad  stalioncm  Corbarac  -  parvae  , 
intcr  quas  turris  spcculatoria 
vaklc  prodesset 

ad  stationem  Pertusi 

ad  Januarii  stagnum 

ad  ostium  Fluminis-turritani 

ad  turrem  Portus,ubi  jacet  urbs 
Turris  Libjsonis  a  PlinioctPto- 
lomaeo  memorata ,  et  est  tutis- 
simusportus,  et  trirerniumcapax 

ad  Balagais  rupem,  unde  corpora 
ss.  mm.  Gavini ,  Propti  ,  et 
Januarii  projecta  in  mare  fue- 
runt ;  atque  ubi  turri  exaedi- 
ficata  ficri  possent  excubiae 
ad  Scandellum,  aliasque  qua- 
tuor  stationes 

ad  speculam  Aquac-currentis 

ad  stagnum  piscosum  Platamonis 

ad  ostium  Silis  fluminis  Sursani , 
ubi  interiit  Tibala  a  Ptolo- 
maeo  et  Antonino  Pio  in  Iti- 
nerario  memorata 

ad  ostium  fluminis  Petrae-foci    . 

ad  montem  Aquilonis,  vulgo  di- 
ctum  Di-tramontana,  ubi  es- 
set  construenda  turris  specula- 
toria  super  proximis  stationibus 

ad  ostium  Balnci  fluminis  . 

ad    Frisani    fluvii    ostium  ,     ubi 
ruinae    excisae    urbis    Frisani 
conspiciuntur 
ad    Castrum    Aragonense  ,    olim 
Genuensc  dicimn  . 


27 
Passus    5000.  M.  P.  III. 

1800.         P.  MDCCC. 
2600.         P.  ll.MDC. 
»         1000.  M.  P. 


n 

500.         P. 

&. 

» 

500.         P. 

D. 

» 

500.         P. 

D 

» 

2000.  M.  P. 

11 

500. 


P 


D 


1000.  M.  P. 
2000.  M.  P. 
1000.  M.  P. 


7000.  M.  P.    VII. 
5000.  M.  P.     Ili. 


2000.  M.  P.     II. 
4500.    P.  IIII.M.D. 


500.    P.   CCC 
500.    P.     D. 


*8 

ad  stationem  Augustinam  . 

ad  rupem  Montis-Foeni ,  speculam 
propinquarum  stationum  Bitar- 
giae,  et  Scalae-fratris  turri  mu- 
niendum        .... 

«d  ostium  fluminis  Cocinae,  ubi 
templum  S.  Petri  et  exiguae 
ruinae  Juliolae,  urbis  antiquae 
a  Ptolomaeo  memoratae  ,  su- 
persunt  .... 

ad  Caput-Musmonariae  sub  insu- 
la-rubra,  ubi  satis  prodesset 
turris  speculatoria  ad  hanc , 
et  propinquam  stationem  Ser- 
raniae   ..... 

ad  ostium  fluminis  Vineolae,  Ur- 
bis  antiquae  memoratae  ab 
Antonino        .... 

ad  Portum-Sardum  juxta  stagnum 
Austa  dictum 

ad  promontorium-rubrum ,  ubi  est 
turris  speculatoria  antiqua 

ad  Vallaltae  stationem 

ad  promontorium  ,  Errebantium 
a  Ptolomaeo  dictum  ,  vulgo 
La  Testa,  ubi  interiit  Plubium, 
urbs  anliqua  ab  eodem  memo- 
rata  ,  extanlque  monumenta 
non  spernenda,  ad  portum  S. 
Reparatae ,  duasque  proximas 
stationes,  ubi  prodesset  turris 
«peculatoria,  si  construeretur . 

ad  portum  et  ostium  fluminis  Low 
gbnis-sardi  oppidi  illic  prostra- 
ti ,  ubi  puteus  aquae  dulcis  est, 
et  prodesset  turris  speculaloria 

ad  stationem  Capitis-Falconis , 
portum   absconditum  dictam  . 


Passu«  1000.  M.  P. 


5000.  M.  P. 


3000.  M.  P. 


7000.  M.  P. 


7000.  M.  P. 


»    4000. 
2C0O. 


M.  P. 
M.  P. 


III. 


III. 


VII. 


» 

15000.  M.  P. 

XV. 

» 

2000.  M.  P. 

II. 

» 

2000.  M.  P. 

II, 

» 

4000.  M.  P. 

IV. 

VII. 
IV. 

II. 


29 


ad  Marmoratam  stationem  . 

ail  Portum-puteum,  cujus  anli- 
qua  monumenta  adhuc  cer- 
nuntur  ..... 

ad  peninsulam,  caput  Sanctae  Ma- 
riae  dictam,  pcnes  quam  sunt 
sta^na  Caflredae  et  Barisonis, 
turrisque  speculatoria  desidera- 
tur     .  . 

ad  ostium  fluminis-magni  Isclae 
dicti      ..... 

ad  promontorium  Equorum 

ad  Portum-Pulli,  tutissimum  et 
multarum  triremium  capacem, 
et  ostium  fluvii  quem  dicunt 
jilthram  Cathalanorum 

ad  Caput-Sardum 

ad  portum  medii  Schifi  dictiim  . 

ad  caput  Ursi  ,  promonlorium 
Arcti  a  Ptolomaeo  appellatum 

ad  porlum  Salinarum,  cui  nomen 
a  parvis  salinis  ibi  existentibus 

ad  portum  et  ostium  fluminis  Ar- 
zaghenae,  in  cujus  monle,  qui 
dicitur  Pelrosus,  turris  esset 
construenda  .... 

ad  Arenae-albae  stationem 

ad   Inteslini-Ursi   stationem 

ad  stationem  Portum-Cervorum 
vulgo  dictum  juxta  speculam 
Muri-albati ,  quae  turri  esset 
munienda      .... 

ad  promontoriumMolae,Columba- 
rium  a  Ptolomaeo  appellatum, 
ubi  est  finis  lateris  septentrio- 
nalis  ,  quod  licet  adnavigante* 
opportunis,  ut  vidimus,  statio- 
nibus  accipiat;  tamen  praeva- 


Passus  iOOO.  M.  P. 


7000.  RI.  P.    VII, 


3000.  M.  P. 


III. 


2000.  M.  P.     II. 
1500.    P.  M.CCC. 


2000.  M. 

P. 

H, 

3500. 

2000.  M. 

P. 

II 

4000.  M. 

P. 

IV 

2000.  M. 

P. 

II, 

6000.  M. 

P. 

VI 

5000.  M. 

P. 

111 

3000.  M. 

P. 

III, 

2000.  M.  P. 


II. 


30 

lidi  et  incerti  vcntorum  flatus 

ex  proximis  montium  jugis  ir- 

rucntcs  ,  parum  tutos  et  pcri- 

cuii  plenos  faeiunt  accessus  ,  ut 

refert  Pausanias.  (L.  X.),  unde 

Claudianus  (De  Bello  Gildon.) 

.  .  .  Qua  respicit  Arcton  Immi- 

tis,  scopulosa,  procax,  subitis- 

que  sonora  Fluctibus ;  insanos 

infamat  navita  montes  .  .  Passus    2000.  M.  P.  IL 


Lateris  Summa  Pass.  134000.  M.  P.CXXXIV. 


Orientalis  lateris  descriptio,  et 

mensura  litoris     ...  P.  CXCVII.  M.  DCCC. 

A  promontorio  Molae  in  Columbario 

ad  portum  Molae 

ad  promontorium  Claudum 

ad  Littarream  stationem     . 

ad  Vulpis  statiotsem  . 

ad  Isclam  Rubram  dictam. 

ad     portum     Congianum    tutissi- 

mum  et  capacem  . 
ad  Portus-rotundi  stationem 
ad  portum  Marinellae 
ad  stationem  Portus-Fenugiarii 
ad  portum  Venturae. 
ad  Rutargium  promontorium,  pe- 

ninsulam    venatione     insigncm 

Caput-Figheris  dictam,  ubi  est 

portus  hujus  nominis  et  esset 

constituenda  turris  speculatoria       »         7000.  M.  P.  VII. 

ad  ostium  portus  Olbiani  .  .       »       12000.  M.  P.  XII. 

ad  Olbiam ,  quae  postea  Phausa- 

nia ,    tandcm    Tcrranova    est 


.  Passus 

2000. 

M.  P. 

II. 

» 

5000. 

M.  P. 

V. 

» 

2000. 

M.  P. 

IL 

» 

2000. 

M.  P. 

II. 

» 

2000. 

M.  P. 

II. 

» 

3000. 

M.  P. 

III. 

» 

2000. 

M.  P. 

II. 

» 

5000. 

M.  P. 

III. 

» 

2000. 

M.  P. 

II. 

.   » 

1000. 

M.  P. 

dicta,  ubi  cst  lurris    speeula- 
toria  non  procul  a  portu        .  Passus 
ad  ostium  fluminis  Pratojani       .        » 
ad  portum  Vitclli       ...» 
ad  caput   Cerasi ,  ubi  turris  spc- 

culaloria  essct  construcnda     -        » 
ad  portus    Istani    slalioncm         .        » 
ad  portum    s.    Pauli  ,    stalioncm 
tutissimam,    et  multarum   na- 
vium  capacem        ...» 
ad  portus  Grcgorii  stationem     .       » 
ad  Coacaddi  peninsulam,  seu  pro- 
montorium,  in  quo  turris   spe- 
culatoria  esset  construenda     .        » 
ad  portum  Ciabattinum      .  .        » 

ad  portum,  seu  ostium  stagni  Of- 

fide,  oppidi  nunc  prostrati      .        » 
ad  ostium  lluminis  Baddiuni ,  pro- 
pe  antiquam  urbem  Feroniam 
a  Ptolomaeo  memoratam,  quae 
jacet     ...... 

ad  stationem  portus-occulti  .       » 

ad  caput  Noracis ,  seu  Musmo- 
nariae,  ubi  turris  speculatoria 
valde  prodesset      .  .  .       » 

ad  stationem  parvam  S.  Annac  .       » 
ad    speculam    promontorii-longi        » 
ad    oppidum     Posatae,     ubi0    est 
flumen  Ccdrisemna  aPtolomaeo 
memoratum,     et    insignis    arx 
rupibus  praecisis  ...» 
ad  oslium  fluminis  Siniscolae    .        » 
ad  portum   S.  Luciae  .  .        » 

ad  caput   Cominum ,    ubi    turris 

speculatoria  esset  construenda  » 
ad  promontorium  Noracis  Aquilaui  » 
ad  stationcm  Juniperi         .  .        » 

ad  promontorium-nicrrum    .  .       » 


31 

3000.  M.  P.  Hl. 
2590.  P.II.M.  1>. 
4000.  M.  P.    IV. 

5000.  M.  P.  V. 
2500.    P.II.M.  D. 


2000.  M.  P. 
2000.  M.  P. 


4500.    P.IV.M.D. 
2000.  M.  P.     II. 


1500. 


P.  I.  M.D. 


2000.  M.  P. 
2000.  M.  P. 


1500.    P. 

2000.  M.  P. 
1000.  M.  P. 


M.  D. 
II. 


4000.  M.  P.  IV. 

1500.    P.  M.  D. 
1000.  M.  P. 

6500.    P.VI.M.D. 

300.    P.  CCC. 

2000.  M.  P.  II. 

/000.  M.  P.  VII. 


3£ 

ad  ostium   fluminis    Uriseu 

ad  stationem    Osallae 

ad  stationem  Lunae  . 

ad  portum  Sisinis 

ad  speculam  et  promontorium 
Capitis-Monti-Sancti,  quod  ab 
oriente  naviganiibus  primus 
omnium  se  praebet  conspicien- 
dum      ..... 

ad  turrem    S.  Mariae  Navarresae 

ad  oslium  slagni  et  fluminis  Tor- 
tolini,  ubi  est  portus  seu  sta- 
tio  Agugliastri 

ad  turrem  speculatoriam  prcmon- 
torii  Arbatassi 

ad  caput,  seu  proniontorium-ni- 
grum  Sabillonis 

ad  caput  Ferreum,  et  speculam . 

ad  ostium  flumims  CJiirrae  pro- 
pe   castrum    ejusdem  nominis. 

ad  promuntorium-rubrum. 

ad  ostium  fluminis  Dosae,  Soe- 
pri  a  Plolomaeo  dicli ,  quod  tri- 
bus  constat  ostiis  . 

ad  promontorium  Salir.arum,  ubi 
esset  condenda  turris  specula- 
toria     ..... 

ad  Portum  Sypicium,  a  Ptolo- 
maeo  memoratum  juxta  piscu- 
lentum  Sarrabi    stagnum 

ad  Caput-ferratum,  ubi  esset  val- 
de  utilis  turris  speculatoria,  si 
conderetur     .... 

ad  vicum  Susalei  a  Ptolomaco 
memoratum ,  soloque  jamdiu 
prostratum     .... 

ad  caput  Porlus-Piras,  ubi  esset 
turris   speculatoria    condenda , 


Passus   5000. 

6000. 

»         2500. 

1500. 


M.  P.  V. 

M.  P.  VI. 

P.  II.  M.  D. 

P.      M.  D. 


J> 

6000. 

M.  P. 

VI. 

» 

7000. 

M.  P. 

VII. 

» 

3500. 

P.III.M.  D. 

» 

1500. 

P. 

M.D. 

» 

8000. 

M.  P. 

VIII. 

» 

13000. 

M.  P. 

XIII. 

» 

14000. 

M.  P. 

XIV. 

» 

3000. 

M.  P. 

Iil. 

» 

4000. 

M.  P. 

IV. 

» 

5000. 

M.  P. 

V. 

» 

2000. 

M.  P. 

II. 

» 

4000. 

M.  P. 

IV. 

» 

5000. 

M.  P. 

,  V. 

33 
et  non    procul    sedct   excclsus 
uions  Seplem-fratrum,  qui  ad- 
navigantibus  ex  Sicilia  primus 

omniurn  fit  conspicuus  .  .  Passus    6000.  M.  P.  VI. 

Hic  est  finis  orientalis  lateris, 
quod  licet  pracdictos  portus 
stationesque  pracbeat;  tamen 
inconstantes  rapidacque  vento- 
rum  procellae,  a  montium  ver- 
ticibus  saepius  in  mare  devo- 
lutae,  periculosos  et  ancipites 
faciunt  accessus  ,  ut  testatum 
reliquid  Pausanias  L.  X. 


Summa  Lateris  orientalis  Pass.  197800.M.P.CXCVIIDCCC. 


Meridionalis  lateris  descriptio, 

et  mensura  litoris         .  .       P.  CXXXIX.  M.  CCL. 

A  capite  Portus  Piras,    ubi    est 

optima  statio 
ad  caput  Serpentarium ,  seu  Co- 

lumbarium,  ubi  esset  construen- 

da  turris  speculatoria  ad   sta- 

tionem  Columbariam      .  .   Passus    2500.  P.  II.  M.  D. 

ad  caput   Carbonarium  ,   ubi  est 

turris  speculatoria  portus  Junci       »         5000.  M.  P.  V. 

ad  turrem   speculatoriam   statio- 

nis  Catharinae       ...»         1000.  M.  P. 
ad  turrem  speculatoriam   Arcem 

veterern  dictam     ...»         1000.  M.  P. 
ad  ostium   fluminis    Carbonariae       »         2000.  M.  P.  II. 

ad  caput  Bovis ,   ubi    est    turris 

speculatoria .  .  .  .       »         5000.  M.  P.  III. 

ad   caput    Vaccae  ,   seu   montem 

Foeniculi,  ubi  est  turris  specu- 

latoria »        4000.  M.  P.  IV. 

5 


m 

ad  ostium  fluminls  Vergereti     .  Passus 

ad  turrem  speculatoriam  Guar- 
diae,  seu  stationem  Reginae  .       » 

ad  turrem  speculatoriam  Nura- 
giannae  dictam      ...» 

ad  turrem  speculatoriam  litoris 
ejusdem  Foguiu  fluminis  S. 
Andreae,  seu  Pedis-altaris  di- 
ctum    ...... 

ad  turrem  speculatoriam  Carcan- 
gioli  appellatam    ...» 

ad  turrem  speculatoriam  oppidi 
Quarti,  seu  ostii  fluminis,  dictam       » 

ad  caput  S.  EHae,  ubi  est  pri- 
ma  turris  speculatoria ,  S.  Eliae 
dicta     ...... 

ad  turrem  speculatoriam  statio- 
nis-muscarum  in  eodem  capite.       » 

ad  Caralim ,  ad  quam  est  portus, 
seu  sinus  cujusvis  classis  capa- 
cissimus  et  satis  profundus,  a 
Capite  S.  Eliae  ad  Caput  Pulae. 

ad  oslium  stagni  Caralitani,  seu 
illius  cymbam 

ad  ostium  anliquum  ipsius  sta- 
gni,  nunc  coeno  et  lapidum 
mole  clausum,  ubi  excisi  pon- 
tis    adhuc    vesligia  cernuntur. 

ad  turrem  speculatoriam  su  Loi, 
seu  S.  Magdalenae  dictam,  ubi 
litus  Proseches  a  Ptolomaeo 
memoratum  incipit 

ad  ostium  fluminis  su   Loi 

ad  Tempadoris  stationem  . 

ad  turrem  speculatoriam  loci  flu- 
minis-vini,  seu  Antigoris  dictam 

ad  stationem  Portus-calcis . 

ad  stationem  Sarrocae 


5000.  M.  P.     III. 

1500.  P.   M.  D. 

2500.  P.  II.  M.  D. 

5000.  M.  P.     III. 

2200.  P.II.M.CC. 

2200.  P.II.M.CC. 

2200.  P.  II.M.CC. 

400.  P.  CCCC. 


» 

3000.  M.  P. 

III. 

» 

1000.  M.  P. 

» 

5000.  M.  P. 

V. 

» 
» 
» 

2500.    P.  II. 

1000.  M.  P. 
1000.  M.  P. 

M.D 

» 
» 
» 

2000.  M.  P. 

1000.  M.  P. 

500.    P. 

ir, 

D 

35 


ad  Porlus-morboni  stationem      .  Passus 
ad  promontoi  ium  Cunicularium  a 
Ptolomaco  appellatum ,  ubi  est 
tpeculatoria  turris  Savorrae,  et 
dcsinit  litus  Proscches    .  .       » 

od  speculam  Columbi         .  .       » 

ad  caput  Pctrae-salis  .  .        » 

acl  oslium  fluminis  Pulae  in  lito- 
re  Forcatissi    magnam    aquae 
optimae  copiam  in  mare    vol- 
ventis  contra  non  procul  posi- 
tam  insulam  S.  Macarii,  inter 
quae    est    portus    plurimis    et 
maximis  navigiis    ...» 
ad  stationem  S.  Victoriae  ,  anti- 
quum  portum  Norae  ad  orien- 
lem      .         .  .  » 

ad  caput   Pulae,    aliter  Coltella- 
tiura  ,  tibi  super  rupibus  prae- 
cisis  turris  speculatoria  natura 
loci  satis  tuta  construi  posset, 
et  jacet  urbs  antiqua  Norae , 
cujus  theatrum,  moenia,  aquae- 
ductus,  et  plurima  edificia  se- 
midiruta  conspiciuntur    .  .        » 

ad  stationem  occidentalem  Norae , 
ubi    parvum    stagnum,    et    o- 
stium  Rierae    fluminis    decur- 
rentis  juxta  Castrum  anliquum 
Pulae    ...... 

ad  stationes  Astiae,  velPetrae-foci, 
ubi  turris  speculatoria  construi 
posset  ...... 

ad  ostium  fluminis  Chiae   .         {       » 
ad    Chiae    speculam    magistram 

turre  muniendam  ...» 
ad  Cannarum  stationes  duas  tur- 
ri  speculatoria  excubandas     .       » 


500. 


P 


2000.  M.  P. 


1500. 


1000.  M.  P. 


500. 


P. 


I>. 


1000.  M.  P. 

500.    P. 

D 

2000.  M.  P. 

B 

u. 


M.  D. 


D. 


2500. 
4500. 

P.  II.  M  D 
P.IV.M.D 

250. 

P. 

CCL. 

2000. 

M. 

P. 

II. 

5000. 

M. 

P. 

V. 

5000. 

M. 

P. 

III. 

2000. 

M. 

P. 

II. 

36 
ad  caput  Spartiventi.         .         .  Passus    1000.  M.  P. 
ad     portum    Malfatani,  portum 

Herculis  a  Ptolomaeo  dictum 

multarum  triremium  capacem, 

cui  ad  sagittae  jactum  vicina 

est  specuia  Canis-nigri   .  .       » 

ad  Piccinini  stationem       .  .       » 

ad  Budelli    stationem         .         .       » 
ad  portum  Bithiam  a  Ptolomaeo 

appellatum,  inter  insulam  Ru- 

bram  et  Sardiniam  existentem , 

quarumcumque  navium  et  tri- 

remium  capacem ,  in  quo  lin- 

gula  est,  quae  duas  efficit  sfa- 

tiones  ,  piratis  satis  commodas, 

nisi  arce  ibi    condita    propel- 

Jantur »         1500.         P.       M.  D. 

ad  caput  Tegulare,  a  Ptolomaeo 

Chcrsonesum  dictum,  quod  in- 

star  peninsulae  jacet  duas  hinc 

inde  piratis  praebens  stationes.       »         3000.   M.  P.  III. 

ad  caput  Plumbeum ,  et  illius  sta- 

tionem,  turre  speculatoria  pro- 

tegendam  » 

ad  Pini  stationem,   ita  vulgo  di- 

ctam    a    pinetis,     quibus     ea 

plaga  a  capite  Plumbeo  ad  Su- 

culiam  stationem  scatet .  .       » 

ad  Suculiae  stationem,  ubi  turris 

speculatoriasatisesselcommoda      » 
ad  flumen  Palmae,  et  portum  Sul- 

citanum ,  a  Pio!omaeo    Debo- 

ten  appellatum,     inler    Sardi- 

niam  et   insulam    S.    Antiochi 

apertum,  cujusvis    classis    ca- 

pacissimum  » 

ad  pontem  insulae  S.    Antiochi, 

quae  Plumbea  aut  Moljbodes 


5000.  M.  P. 

V. 

6000.  M.  P. 

VI. 

6000.  M.  P. 

VI. 

4000.  M.  P.  IV. 


37 

a  Ptolomaeo,  Enosis  a  Plinio 

et  Martiano  cst  nominata        .  Passus    4000.  M.  P.  IV. 

ad  portum  Corongii  Ajini  multa- 

rum  navium  capaccm  et  tutis- 

simum ,   si    in  propinqua  rupe 

turris  cxtruerctur  ...»         5000.  M.  P.  V. 

ad  Algliae  fluviolum ,  ubi  Pupuli 

urbcm  inlcrisse    nonnulli    re- 

ferunt »         1000.  M.  P. 

ad  portum  Canelles ,  a  Zurita  me- 

moralum,    ejusque    stationem 

Scusi  dictam ,  quibus  propin- 

qua  erat  urbs  Metalla  ab  An- 

tonino  Pio  relata,  in   quarum 

ora  effossa  arena   aquae    dul- 

ces  scaturiunt        ...»         8000.  M.  P.        VIII. 
ad     Connesae     sinum  ,     portum 

Villae  Ecclesiarum    juxta  pro- 

pinquam  speculam  montis    S. 

Johannis,  qui  primus  omnium 

adnavigantibus  ab  Hispania  ap- 

paret »       10000.  M.  P.  X. 

ad     promontorium    Pachiam    a 

Ptolomaeo,  Monterai,  seu  Ca- 

put    Dati     vu]go    appellatum, 

ubi  cst  specula  et  finis  lateris 

meridionalis;      quod     planiori 

solo  et  ratibus  clemens  est,  ut 

cecinit    Claudianus  de    Bello 

Gildonico    .         .         .         .       »        5000.  M.  P.  V. 


Summa  lateris     .  Pass.  159250. 


38 
Qccidentalis    lateris    descriptio 

et  mensura  litoins  .         .  Passus  CXCH.  M.  CCCC. 

A  Pacliia  promontorio 

ad  caput  Magistri      ...»         2000.   M.  P.  II. 

ad  slalionem  domesticam  .  .       »         2000.   M-  P.  II. 

ad    oslium    fluminis-majoris    seu 

portum  Neapolis  a  Zurita  me- 

moratum  in  IV.  lapide  a  tem- 

plo  S.  Nicolai  prostratae  urbis 

Neapolis  existens .  .  .       »         2000  M.  P.  II. 

ad  Caput  Neapolis,    seu    specu- 

Jam  a  Sardis    Montem    Arae, 

a  Naviganlibus  montem  Plum- 

beum  dictum,  quibus  in   hac 

ora   primus   omnium  apparet, 

ubi  a  Ptolomaeo  Sardo-patoris 

Fanum  colloc^lur.  .         .       »         2000.  M.  P.  II. 

ad  Osaeam  urbem   a  Ptolomaeo 

memoratam  non  procul  a  spe- 

cula  Sarbazai  excisam    .         .       »      15000.  M.  P.  XV. 

ad  caput  Fraschae      ...»         8000.  M.  P.        VIII. 
ad  ostium  Marcellini  stagni,  ubi 

est  turris  speculatoria,  et  por- 

tus  capacissimus     ...»         6000.  M.  P.  VI. 

ad  ostium  slagni  Sassi       ..         .       »      12000.  M.  P.  XII. 

ad  ostium  stagni  S.  Justae  .       »         4000.  M.  P.  IV. 

ad     ostium     fluminis     Oristagni 

Thorsi  a  Ptolomaeo  dicti,  et 

per  pontem  magnum  iliius  ur- 

bis  delabentis         ...»         2000.  M.  P.  II. 

ad  turrem    satis   munitam    sinus 

Arborensis     .... 
ad  stagnum  Marepontis 
ad    stagnum    Mistrae 
ad  promontorium  S.  Marci ,  ubi 

interiit  antiqua  urbs  Tharra  a 

Ptolomaeo  memorala,  et  tan- 


» 

1000. 

M. 

P. 

» 

1000. 

M. 

P. 

» 

1000. 

M. 

P. 

39 

ium  supercst  icmplum  D.   Jo- 

lianni  sacrum   cnm    aliis    non 

paucis  ruinis,  et  turre  specula- 

toria,  hac  nostra  actatecondita.  Passus    5000.  M.  F.  V. 

ad    turrcm    anliquam    Corrigiae 

nunc  aliquanlulum  destructam .        »         4500.  P.  IV.  M.D. 

ad  turrem  speculatoriam  Capitis- 

magni ,  scu  Salinarum  .  .       »      12000.  M.  P.  XII. 

ad  stationem    Capilis-albi,    quae 

est     juxta    salinas    Oristagni , 

ubi  est  lurris   speculatoria     .       »         5000.  M.  P.  III. 

ad  stationem    Embarcatorii    con- 

tra  stagnum  Maris-vermae       .       »         5000.  M.  P.  III. 

ad  stationem  Putei,  ubi  est  tur- 

ris  speculatoria      .  .  .       »         4000.  M.  P.  IV. 

ad  Archittum,  portum  Coracoden. 

a  Ptolomaeo  dictum>  cui    vi- 

cina  jacet  prostrata  urbs    an- 

tiqua  Corni    a   Livio,    Ptolo- 

maeo ,  et  Antonino  memorata.       »  200.  P.  CC. 

ad  turrem  speculatoriam  s.  Catha- 

rinae  juxta  Pittinuris   prostra- 

tum  oppidum:  ibi  sub    excisa 

spelunca  est  navigiorum  opti- 

ma  statio  »         1000.  M.  P. 

ad  stationem    fluminis-vitae         .       »         2500.  P.  II.  M.D. 

ad    promontorium    Nigrum,    ubi 

est  turris  speculatoria    .  .       »         1500.  P.        M.  D. 

ad  ostium  fluminis     Foghedolia, 

ubi  est  turris  speculatoria.     .       » 
ad  Isclae  rubrae  turrem    specu- 

latoriam,  ubi  sunt  duae  parvae 

stationes  '  .  *  .       » 

ad  caput  Columbarium      .  .       » 

ad  ostium    Fisuli    seu    Fiscellae 

Fluminis  » 

ad  ostium  fluminis  Bosae  Tliemi 

a  Ptolomaeo  nuncupati ,   olim 


2000. 

M. 

P. 

11, 

2000. 

M. 

P. 

II. 

2000. 

M. 

P. 

1.. 

4000. 

M. 

P. 

IV. 

40 

trircmmm  capacissimi ,  nunc 
mole  lapidum  praeclusi,  ha- 
bens  ex  adverso  insulam  cum 
turre,  quae  tutam  praebet  na- 
vibus  stationem 

ad  linguam-argentinam ,  ubi  est 
turris  speculatoria  vicinarum 
stationum  sciiicet  Mauri ,  Cara- 
portiti,   Codulerae,  Roconesae 

ad  promontorium  Hermeum  a 
Ptolomaeo  appellatum,  quod 
Marrargium  vulgo  appellant, 
primumque  conspiciunt  ad  na- 
vigantes  a  Balearibus 

Est  in  hoc  promonlorio  lurris 
speculatoria  stationum  Monget- 
tae,  Foeniculi,  Postae,  Mar- 
rargii,  S.  Mariae  Speluncae, 
Managhi ,  et  Bovis. 

ad  speculam   Montis-mandronis  . 

ad   speculam   Diaboli 

ad  porlum  PoIIeris ,  ubi  est  tur- 
ris  speculatoria  stationis  illius, 
et  Hominis-mortui . 

ad  stationem  Calae-bonae  ,  il- 
liusque  fluvii  oslium 

ad  Algarii  urbem 

ad  stagnum  pisculentum,  in  cujus 
ostio  est  insignis  fons  aque 
dulcis   ..... 

ad  turrem  Capitis-triremis,  Alga- 
riensis  sinus  et  navium  in  eo 
existentium  tutelam 

ad  turrem  speculatoriam  Capitis 
Lilii,  ubi  est  ostium  portus 
Comiiis.  .... 

Portus  Comitis  ,  Nlmphaeus  a 
Ptolomaeo  appellatus  tutissimus 


1500.    P.   M.  D. 


5000.  M.  P. 


5000.  M.  P.     V. 


5000.  M.  P,     V. 
5000.  M.  P.     Y. 


4000.  M.  P.     IV. 

4000.  M.  P.    IV. 
4000.  M.  P.    IV. 


3700.    P.IIIMDCC. 


5000.  M.  P. 


2500.    P.  II.  M.  D. 


41 

est,  et  cujusvis  magnae  classi* 

capacissimus ,     in    longitudine 

M.  P.  VI. ,  in  lalitudine  quan- 

doque  M.  P.  III.  Ibi  sunt  sta- 

tiones    Massae,    S.    Ambenis , 

Fratris,  Tamaricis,  et  Portus- 

pavonis  cum  arce  illi  propin- 

qua,nuper  condita,  et  duobus 

fontibus  Dragonaria,  et  Stam- 

parogia,  aquas  dulces  perenni- 

ter  et  copiose  propinantibus. 
A  capite  Lilii 
ad   promontorium    S,    Therami, 

Caput-Venationis  etiam  dictum, 

ubi  est  specus  cum  sacello  illi 

Divo  dicato,  et  stationes   Ge- 

nuensium,  et  Mortuorum         .  Passus    5000.  M.  P.  III 

ad  turrem  Pinnarum ,  seu  magi- 

stram  ,  quae  speculatoria  est .        » 
ad  speculam  Leonum  .  .       » 

ad  turrem  sinus  Porticioli.  .       » 

ad  fontem  Bantini-Salis  ex  rupe 

litoris  scaturientem         .  .       » 

ad  Gaginae  turrem  speculaloriam 

stalionis  Vini,  et  aliarum        ,       » 
ad  stationem  Montis-Girati,  ubiest 

arx  Sassarensium  coralia  in  eo 

mari  piscantium ,  et  non  procul 

turris  antiqua  speculatoria       .        *         5000.  M.  P.  III. 

ad    Argentariae    promontorium  , 

ubi  erant  argenti  fodinae,  tur- 

risque  speculatoria  valde  pro- 

desset  .         .         .         .    '      .  5000.  M.  P.  III. 

ad  stationem  S.  Nicolai     .  .       »        1000.  M.  P. 

ad   stationcm   Palmae         .  »         1000.  M.  P. 

ad   promontorium    Nigrum,    ubi 

est  insignis   lapidicina   Petrae- 

nigrae  I  .  .  .  .       »         5500.  P.HLM.D. 


5000. 

M.  P. 

III. 

2000. 

M.  P. 

II. 

5000. 

M.  P. 

III. 

2000. 

M.  P. 

II. 

2000. 

M.  P. 

IL 

42 

ad    ostium    flumiais ,    piratarum 

stationem        . 

Passus   2500. 

P.Il. 

M.  D. 

ad  Montem-porri        .          .          , 

» 

5000. 

M. 

P. 

V, 

ad  Femur-muliebre    . 

» 

5000. 

M. 

P. 

III 

ad  promontorium  Falconis,  olim 

Gorditanum  appellalum,    ubi 

est    finis    occidentalis    Jateris, 

et    principium    septentrionalis, 

unde  auspicati  sumus 

» 

6000. 

M. 

P. 

VI 

Summa  lateris 

Pass. 

192400. 

Dc  longitudine  et  latitudine  Sardiniae. 

Palet  haec  insula  latior  a  septentrionibus  ad  meridiem , 
hoc  est  ab  Errebantio  prornontorio  regionis  Gallurae,  lesta 
vulgo  appellalo  ad  Chersonesum  regionis  Caralitanae,  Caput 
legulare  nuncupatam.  Nam  eo  tractu  procurrit  ex  Pausaniae 
senlentia  (  L.  X.)  CXX.  super  M.  Stadiis,  idest  M.  P.  CXL. : 
ex  Strabonis  mensura  CCXX.;  sed  ex  Paulli  Orosii  (L.  1  c.  2.), 
et  Ptolomaei  descriptione ,  quam  sequor  ,  in  M.  P.  CCXXX. 
protenditur. 

Est  autem  angustior  ab  ortu  in  occasum,qua  excurrit  CDL. 

Stadiis,  vel  LVI.  M.  CCL.  P. ,  ut  inquit  Pausanias;  vel  XCVIII. 

ut  vult  Strabo;  vel  CLXXX. ,  ut  scriptum  reliquit  Orosius.  Quae 

mensurarum  diversitas  est  a  locorum  diversitate,  unde  dimen- 

siones  variae  sunt  inslitutae;  quandoquidem  ea  pars,  quae  Cor- 

sicam    respicit ,  et  Caput    Logudori   atque    Galluram    conlinet , 

aliquanto   spatiosior  est,  ut  inquit  Pomponius    Mela    (  L.  II. ), 

quum  a  promontorio  Argentario  lateris  occidentalis  ad  promont. 

Cominum  lateris  orientahs  sit  distantia  M.  P.  CLXXX.  ab  Orosio 

relata;  ea  vero  pars,  quae  meridiem  respicit,  et  regionem  Ca- 

ralilanam  continet ,  angustior  contrahitur  in  M.  P.  XCVIII.  ex 

Strabonis  mensura ;  quae  valet  a  prompntorio  Pachiae  ad  Ca- 


4* 

put-Ferratum  Sed  omnium  angustissima  est  pars  i  ..ulae  media, 
quae  Arborcnsem  rcgionem  complectitur ;  cnm  a!)  ostio  Thorsi, 
vel  Thyrsi,  ad  Uriseis  portum  intersint,  ex  dicta  Pausaniae  sen- 
tentia ,  LVI.  M.  CCL.  P.  Atque  ita  eorum  senlentiae  concordari 
possunt. 

De  natura ,  et  bonitate  soli. 

Ka  pars  Sardiniae,  quae  a  Gallura  ad  Sarrabum  usque  spe- 
ctat  Corsicam  et  Italiam,  aspera  est,  ut  inquit  Strabo  (  L.  de 
situ  Orbis )  ,  et  in  montes  consurgit  invios ,  extremisque  oils 
contiguos,  ut  auctor  est  Pausanias,  quem  sequitur  Leonicus. 
Interius  etiam  in  media  ferme  insulae  regione  a  Monteferro 
ad  Pcsatam ,  montes  sunt  alii  alios  continenler  excipientes ;  ta- 
men  mitiores  et  humiliores,  quos  L.  Florus,  Jnsanos,  Ptolo- 
maeus  Maenomenos  appellavit,  quod  est  insalubres:  id  enim 
Maenomenon,  teste  Plinio ,  (  L.  XXI.  c.  45.  )  signilicat.  Nam 
inter  eos  turbidus,  et  omnino  pestilens,  intercluditur  aer,  Pau- 
sania  et  Leonico  referentibus ;  quod  tamen  hodie  verum  non 
esse  suo  loco  demonstrabitur.  Praeter  hos  alii  in  Capite  Lo- 
gudori  circumspersi  sunt  montes;  sed  plerique  amoeni,  et 
ascensu  faciliores  sunt,  humanisque  necessitalibus  uliliores; 
sed  inler  omnes  praealti  conspiciuntur  montes  Arcti,  Arcis  , 
Argentarii,  Argenti ,  Benetutlis,  Bomttae ,  Caralitanus,  Colum- 
barius,  Conesae,  Cornu-bovis,  Cunicularius ,  Doliae,  Erreban- 
tius,  Ferratus,  s.  Gavini,  Gorditanus,  Guspinenses,  Hermaeus, 
Jarae,  Javensis,  s.  Johannis,  S.  Leonardi,  Leonis,  Limbarae, 
Marganais,  Marrargius,  S.  Michaelis ,  Olianensis,  0!ilae,  Oru- 
nensis ,  Osuli ,  Pachiae,  S.  Patris,  Pattadae,  Pelai ,  Posatae  , 
Sarrabi,  Sassi,  Tonarae  Tufudesi,  et  Vineae  de  Manza.  Quae 
vero  pars  Afrieam  Hispaniamque  prospicit  planior  est.  Nam  ab 
Urbe  Caralis  ad  Aristanim  et  Bosam  usque  effusissiuios  M.  P. 
C.  habet  campos,  vulgo  Campitanos  dictos,  Unde  Claudianus 
cecinit  quae  pars  vicinior  Afris  Plana  solo. 

Preterea  in  regione  Logudori,  et  aliis  partibus  insulae,  sunt 
multa  campestria  loca;  sed  insigniores  planities  sunt  Aristanis  , 
seu  Arboreae,  Bosae,  Caralis,  Cieris-regalis,  Cocinae,  Gociani, 


44 

Campi-Javemtog,  et  Isclarurn  Lazzari,  Melae,  Martia,  Nurrae, 
Agugliastri,  Oskeris,  Othieris,  Pratojani,  Saltus-majoris,  Sar- 
cidani,  Uriseis:  estque  ubique  optimum  solum,  ut  inquit  Pom- 
ponius  Mela,  et  terra  pulla,  pinguis  et  feracissima,  ut  mox  dicetur. 

De  fertilitate  insulae  sardoae,  et  mirabili 
frugum  feracitate. 

Tradit  Aristoteles  (L.  de  admirabil.)  Sardiniam  fertilissimam 
esse,  et  omnium  rerum  copiosissimam;  eamque  omnium  fru- 
ctuum  genere  excellere  testantur  Polybius  (L.  I.  histor.)  et 
Leonicus  ( L.  I.  c.  1.)  Strabo  quoque  asserit  (L.  V.)  agrum 
Iiabere  rebus  omnibus  felicem,  et  praecipue  tritico,  quo  a- 
bundare  insulam  Appianus  Alex.  asserit  (L.  II.  belli  civilis), 
et  Claudianus  dum  cecinit,  (  De  Bello  Gildonico)  Insula,  Sar- 
diriiam  leteres  dixere  coloni  —  Dives  ager  frugum.  Item  Si- 
lius  Italicus  (  L.  XII.)  Cetera  propensae  Cereris  nutritafavore, 
et  Horatius  Flaccus  (L.  I.  Carm.  Od.  51.)  Quid  dedicatum 
poscit  Apollinem  —  Vates?  quid  orat  de  palcra  novum  — 
Fundens  liquorem?  Non  opimas  —  Sardiniae  segetes  fera- 
Cis.  Lucanus  tandem  de  Sardinia  atque  Sicilia  sic  cecinit  (  L. 
III.  )  Utraque  frugiferis  est  insula  nobilis  aivis  —  Nec  plus 
hesperiam  longinquis  messibus  ullae  -—  Nec  Romana  magis 
complerunt  horrea  terrae.  —  Ubere  vix  glebae  superat  ces- 
santibus  austris  —  Cum  medium  nubes  Borea  cogente  sub 
axem  —  Effusis  magnum  Ljbiae  tulit  imbribus  annum. 

Tanta  frugum  foecunditas  provenit  in  Sardinia  et  Sicilia , 
ut  referunt  Astrologi,  et  qui  eos  sequuntur  Geographi,  cx  bo- 
nitate  soli,  ex  eoque  etiarn,  quod  subjacet ,  ut  dixi ,  IV.  Cli- 
mati,  quod  caeli  clementia  sex  reliquis  antecellit.  Hinc  fi  ugibus 
«emper  abundat,  plurimumque  subsidii  in  bello  Carthaginiensi- 
bus  et  Romanis  Sardinia  semper  dedit,  ut  refert  Polybius.  Nam, 
ut  cetera  omittam,  eam  vim  frumenti  transmiserunt  Sardi  an^ 
no  A.  C.  N.  204.  ut  cum  horrea,  quae  Romae  habebantur, 
eam  recipere  non  possent,  nova  fuerint  aedificata,  et  comple- 
ta  ;  et  sequenti  biennio   Sardiniae  commeatus  tantam  annona« 


45 
vilitatcm  effecerant,  ut  mercator  pro  Tcctura  nautis  frumenium 
reliquerit..!  !  quod  T.  Livius  (  L.  XXIX.  et  XXX.)  refert.  Et 
Plutarchus  in  vita  Pompeii  tradit  Sardiniam  saepe  annonae  an- 
gustiam  levasse;  propterea  annonae  pignus  a  L.  Floro  (  L.  IV. 
c.  2. )  fuit  appellata. 

Hac  etiam  tempestaste  a  mercatoribus  multae  quotannis  na- 
ves  tritico  oneratae  in  Hispaniam  et  Italiam  deducuntur,  et 
commeatus  regiis  classibus  suppeditantur.  Quod  si  Sardi  magis 
agriculturae  intenti  essent,  majorique  induslria  arva  colerent, 
eorumque  labores  vili  et  injusta  annali  frugum  licitatione  ,  et 
exactione,  non  depascerentur  in  dies;  et  qui  Fassalii  dicuntur, 
seu  potius  Vexati,  a  Baronibus  inexplebili  siti,  atque  inexhau- 
sta  avaritia  non  expilarentur,  sed  regiis  privilegiis  in  agrico- 
latione  ipsa  foverentur:  tantam  tritici,  aliarumque  rerum  af- 
fluentiam  sibi  in  sua  compararent  terra,  ut  Sardinia  ipsa  in 
foecunditate  nemini  cederet.  Fit  ex  hoc  sardonico  tritico 
similago  candidissima,  et  glcbuli  laudatissimi.  Abundat  etiam 
hordeo:  siliginis  autem,  farris,  secalis,  irionis,  robi,  panici , 
milii  ,  zeae ,  oryzae  ,  et  sesamae ,  sementibus  nulla  cura  ;  lina 
fiunt  affatim ;  at  cannabis  parvus  est  usus.  Fabae  ,  ciceris , 
lentis,  et  phaseolorum  multa  affluentia;  sed  lupini  ad  agros 
opimandos,  aliave  legumina,  ad  alimentorum  usum,  non  seruntur. 
Hortensia  cujusque  generis  et  olera  coluntur:  inter  quae  prae- 
sertim  laudantur  caepae  ascaloniae,  et  quae  in  Sassaritanis 
vallibus  veniunt  capitatae,  ac  melopepones,  qui  sunt  gratissimi 
optimique  saporis. 

De  Arhoribus, 

Quamvis  Cartaginlenses  jusserint  olim  omnes  arbores  victui 
idoneas  ex  insula  extirpari,  ut  testatum  reliquit  Aristot^les  (  Lib. 
de  Admirab.),e\  refert  Volaterranus;  nihilominus  hodie  Sardi- 
nia  ubique  habet  viridaria  nemorosa  malorum  aureorum,  li- 
monum  non  unius  modi,  et  citrorum,  arboribus  instructa,  et 
multorum  diversorumque  fructuum  speciebus  referta:  in  quibus 
praecipua  sunt,  mala  cotonea,  persica,  armeniaca,  punica,  et 
vernacula  latina  dicta,  quae  quum  et  sapore  et  odore    italicis 


46 

appianis  et  camosis  hispalensibus  non  cedant  ,  magnitudine 
excellant.  Multae  etiam,  et  quacque  multiplex,  pirorum  spe- 
cies  proferuntur;  sed  praecipuae  sunt  camosina  et .  .  .  Lauda- 
tur  prunus,  et  (icus  muitiplex,  nux  juglans,  avellana,  amygdala, 
mesphilum,  sorbus,  et  morus  frequentissima,  praesertim  in  agro 
Sassarensi.  Hic  a  paucis  retro  annis  coeperunt  bombyces  enu- 
triri,  qui  miro,  et  fere  incxplicabili  opere  sericum  vellus  con- 
fecerunt  probatissimum ;  ingentemque  facerent  copiam,  si  serici 
artiiicii  magistri  plures  adessent. 

Sunt  praeterca  vineta  multa  per  insulam,  et  vites  triferae, 
quas  ob  id,  ut  refert  Plinius  (L.  XVI.  c.  50.)  insanas  dixe- 
runt,  quae  scilicet  ter  in  anuo  florent,  sed  primas  tantum  ma- 
turant  uvas.  Vinorum  optimorum  magna  colligitur  copia  albi 
et  nigri  coloris,  quae  ab  odore  et  sapore  valde  commendan- 
tur,  et  multorum  annorum  vetustatem  integerrima  ferunt. 

Oleum  terra  non  ferebat  ob  incolarum  incuriam;  qui  ex  Li- 
guria,  et  Balearibus  emebant;  aut  utebantur  animalium  pingue- 
dine  ,  et  lentisci  oleo  ad  concinnandas  lampades,  quum  olei 
oliviai  abundantissima  esse  potuisset.  Siquidem  proiert  passim 
in  sylvis  oleastros,  ex  quorum  baccis  Oiianenses  magnam  olei 
copiam  exprimunt.  A  paucis  abhinc  annis  coeperunt  sardi 
plantare  oleas,  quae  satis  feliciter  cultoris  compensaverunt 
laborem,  ut  propterea  in  dies  plura  fiant  oliveta  praesertim 
in  Capite  Logudori. 

Castaneae,  ut  iriquit  Plinius  (  L.  XV.  c.  25.)  Sardibus  pro- 
venere;  quas  habet  optimas  Sardinia,  praesertim  in  montibus 
Gallurae,  Gerreis,  et  Arilzi. 

Provenit  etiam  sponte  in  multis  locis  insulae  sylvestris  pi- 
rus,  prunus,  malus,  et  cerasus :  extantque  plura  opaca  ne- 
mora,  et  sylvae  proceris  arboribus  ad  domorum  tigna,  uten- 
silia,  et  ad  navium  fabricam,  in  quibus  frequentissima  oc- 
currit  pinus,  cupressus,  juniperus,  sabina,  laurus,  fraxinus  , 
nlmus,  taxus,  larix,  salix,  abies,  populus,  arbutus,  fagus.  At 
quercus,  ilex,  suber,  cerrus,  adeo  nemorosae  proveniunt,  praeser- 
tim  in  vastissimis  sylvis  Gallurae;  ut  glandibus  innumerabiles 
porcorLim  greges  quotannis  saginentur. 

Palma  domestica  rara  in  aliquibus  viridariis  cernitur;  quae 
tamen  fructum  non  profert,  sed  sterilis  consenescit.    At    sylve- 


stris  seu  humilis  ehamaaphimi  a  Theophraslo  ( L  H  c  8  ) 
appellata  copiosissima  venit  in  «gris  Algariensi,  Nurraho,' SuV- 
sano,  et  Sulcitano,  cubiti  alliu.dinem  vix  excedens ;  cuiu.  par* 
tenernma,  cum  medulla  radid  proxima,  ori  gratissima,  in  secun- 
ds  ed.tur  mensis;  ram,  praebent  satis  ad  fiscornm,  sportarum, 

dhanTr'  I  SCOf>a,'UmC  "S"m:  *l0Tum  febr,ca  et  commercio 
d.tantur  Sursam,  ct  Sennorenses.  Lenlisco  et  mvrlo   tota    fere 

rudtiir1'  "  re<l0let  *"**'  **  *"*"**£  inS 
r[nLn°h,PTTn('  Ut.mensibl,s  M«",  et  Junio,  speciosis 
et  tulgentibus  flonbus  vest.t,  colles  procul  aurei  videantur  et 
jucundum  speclaculum  praebeant  viatoribus  ,aeamur' 


De  Herbis. 


te^rTerttZr1  "^™  ^A  ^^ 
uis  l*L~f~&»  dictam:  et  Pe^™/  ^ 
inventnm  fmsse  ,n  Sardinia  refert  Textor    i„  OfficL  "v^bo 

Srssn    m  lai,dai? et  ceteris  crat'fe"  wosc^dc r  t 

III.  c.  90.     q...  refert  caulem  emittere  tenuem  et  rracilentum 
focmculo  s,mdem,comam  habere  statim  a  terra  fo«S 

£22  S  lteo' radice  ni6ra> c,assa-  firma>  s-^io  ■ 

«uccosa,  ,llud  ex  oleo  et  rosaceo  illitum  prodesse  letfiamicis 
phreneticis,  vertiginosis,  comitialibus,  lonL  capitis loloWh  • ' 
resoluUs    .schiadicis,  convulsis,  in  uniCersuli  omn  I us £ ornm 
vt„s  prodcsse  ex  oleo  et  aceto  illitum;  ex  olfactu  recreare  11 Te 
strangnlatus;  aurmm  doloribus  convenienter  ex  r  re  ~ 

~oveotw^ 

s  me  exovo  assrnm;  susp.rns,  torminibus,  et  inflalionihus  subve- 

n ue;  ventrem  lemter  emollire;  potum  facere  ad  vessicac  cr„cia,rS 

et  rennm  d.stensiones ,  difficiles  partus  mire  adjuvare     X» 

apenre;  rad.cem  ad  eadem  u.ilem   esse,   sed    i nefficachs  e i.« 

fridS  f:;inara  sordida  u,cera  ^  SSS* ! 


48 
xime  cupiat,  ipsius  peucedani  iconem,  ut  tanto  viro  satisface- 
rem  ,  et  publice  utilitati  consulerem,  hic  ad  vivum  delineatura 
edere  volui ;  quod  omnibus  Sardiniae  seplasiariis  est  notissimum , 
et  in  monte  Uruselli ,  aliisque  Sardiniae  locis  passim  invenitur. 

Praeterea  abundat  Sardinia  croco  optimo,  sinapi  erratico, 
et  absinthio  maritimo,  a  Latinis  Sardonico  vocato,  ut  testa- 
tur  Volaterranus  (  L.  XXVI.  Comment.  cap.  Hortensia),  quod 
prodest  stomacho,  pecudes  valde  saginat,  et  efficit,  ut  apes 
ejus  flore  pastae  mel  amarum  in  Sardinia,  teste  Dioscoride  (L. 
II.  c.  75.  )  gignant ;  quum  alias  ex  thymo ,  ceterisque  flori- 
bus  ,  mella  praedulcia  et  probatissima  ibidem  conficiant :  est 
enim  absinthium  vehementer  amarum;  unde  Virgilius  cecinit 
Bucol.  Ecgl.  7.  Itnmo  ego  sardois  videar  tibi  amarior  her- 
bis.  Nascitur  in  Sardinia  et  Chrytmum ,  foeniculum  marinum 
dictum,  praesertim  in  scopulis  ,  et  rupibus  litoris  turritani. 
Proveniunt  asparagi  dulces,  et  gustui  grati ,  cappares  praestan- 
tissimae;  tuberaque  numerosa  a  rusticis  effodiuntur  candidae 
et  pullae  pulpae;  radixque  glycirhizae,  et  rubia  radiee  inficien- 
dis  lingendisque  lanis  aptissima.  Isatis  sylvestris  passim  repe- 
ritur:  sativam  a  fullonibus  et  infectoribus  lanarum  expetitam 
coeperunt  Sassarenses  magno  cnra  proventu  colere.  Kali  planta 
in  terris  litoralibus  insula  abundat,  cujus  cinere  utuntur  fabri 
vilrarii  ad  vitrum  conficiendum. 

Dz  Sardoa  herba,  et  risus  Sardonici  adagio. 

Stirpium  lethalium  expers   est   Sardinia  ;    et  omnibus    vene- 
T^   &       '€**»•  nat's  et  noxus  herbis  caret ,   teste  Pausania  in  Phocaicis   (  L. 

<W  ^♦^^w»*^*^'*^*  )»  uno  dumtaxat  Melisophillo,  quod  Hyginus  Apiasti um  ap- 
y/rS,  ZZ*  &'r~y  c^jrpellavit ,  leste  Plinio  ( L.  X.  c.  11.);  Dioscorides  ( L.  H. 
/**uJ^y*JW/^««Afc.  171.)  Raniinculam  \  Salluslius  ,  Servius  ( In  comment.  ad 
*JL&%**&^&*+J~y\rg.  Ecgl.  7.)  et  Solinus  Polyhist.  (c.  9.)  Sardoam  her- 
fr'„'mstrtm<**J»A.tf~£^bam',  Graeci,  ut  refert  Plinius  ( L.  XXVI.  c.  15.)  Batra- 
fv*t~"-  ^b/^T 'jW** chion;  Latini  herbam  Strumeam;  et  Mauritani  Apium-risum , 
^/  w^.^tyXrJ^'<Mteste  Matlhiolo  ad  Dioscor.  (  L.  VI.  c  14.),  et  herbam  risus 
fr^f^~*^*^HCa&\fo  referente  ( L.  XXIX.  c  15. )  Constat  coriandri  foliis 
^/f/^A^«^^-*^3tioribus,  subalbidis,  pinguibus,  lanuginosis,  pluribus  foliorum 

<-+-<tfi*4*  '+&****  r^~'~/y 


49 
incisuris  ,  accrrimo  ftustu ,    florc    lutco  ,    interdum    pUrpureo  , 
caule  gracili,  alliore  cubito,  radice  alba,  exigua  et  amara  multis 

capillamentis,  hellebori  modo  j  fibrata,  ut  Plinius  (  L.  XXV.  G»J*rC+~i  C  ft>-  /Ur£~ 
13.)  et  Dioscorides  (  L.  11.  c.   171.)  referunt.  Nascitur  circa  -y£**^«.'V  ^W^^y 
fontes  ,    riguosquc    illorum    tractus  ;   ipsis  tamen   aquis   veneni  /*^«~y  y*****  t-i^y 
naturam  non  communicat,  ut  scribunt  Solinus  c|0.,  Pausanias  V  y  \,  t 

L.  X.  et  alii.  Folia  ,  flores  ,  et  caules  recentes  ,  illitu  exutce-  *?.  f^^J^  ' 
rant  ,  et  crustas  non  sine  dolore  gignunt  ;  Iepras  excoriant  ;  m  j  J**^ 
ungiics  leprosos  divellunt;  stigmata  discutiunt;  acrochordonas , 
ct  myrmecia  detrahunt ;  quin  et  alopecias  juvant ,  pauco  tem- 
pore  admota;  nam  si  diutius  inhaereant,  non  modo  ipsa  cutis 
excoriatur ,  sed  et  in  crustam  uritur.  Ejus  radix  arefacta  ster- 
nutationibus  est  remedium;  dentium  dolores  juvat;  ipsos  tamen 
frangit.  Calida  et  sicca  valde  est  cum  radix ,  tum  universa 
herba,  ut  scriptum  reliquere  Galenus  L.  VII.  Simpl.  Medic, 
Plinius  dicto  superius  loco  ,  et  Dioscorides.  Eam  comedentes 
pcrpetuo  risu  emoriuntur  ,  ut  auctor  est  Pausanias  (  L.  X.  ). 
Namque  hujusmodi  herba  (  ex  Solino  c.  9.)  nervos  vescentibus 
contrhait ,  rictuque  ila  diducit  ora ,  ut  qui  mortem  oppetunt, 
veluti  ridentium  facie  intereant ;  quod  et  Sallustius  ( L.  VI. 
c.  14.  )  testatur  ,  qui  hujus  venenatae  herbae  meminit.  Addit 
Dioscorides  hanc  herbam  adimere  mentem  vescentibus,  et  qua- 
dam  ncrvorum  distensione  labia  in  rictum  contrahere,  ut  risus 
speciem  miseri  praebeant.  Idque  hac  noslra  aetate  morte  duo- 
rum  Nulvensium  ,  qui  eam  comederunt ,  comprobalum  fuit. 
Quare  Plinius  (L.  XX.c.  11.),  inconfessa  damnatione,  esse  vc- 
nenatam  in  Sardinia  tradit ;  et  Slrabo  (  De  situ  orbis  )  refert 
ex  hac  ipsa  herba  venenum  ab  hispanis  confici  ,  quod  ,  ur- 
gente  fato>  citra  dolorem  perimat  edentem.  Propterea  herbam 
sceleralam  eam  Apuleius  dixit ,  si  ejus  tamen  est  cle  Plaruis 
Commentarium.  9     &      / 

Eius  curatlonem  tradit  Dioscorides  (  L.  VI.  c.  14.)  dlcendo  jf**        li    ,     *.    * 
quod   post  vomitum  pecuhariter  convenit   aqua  mulsa  ,    et   lac  /  J 


liberalius;  fitque  postea  irrigatio,  pcrunctioque  a  pinguibus  me-  t^y^  f Zl^"*y>  *[ 
dicamentis  totum  corpus  calefacientibus  ;    atque  in  calidam  a_^ZV\Z    cPio 
quam  oleumque  infirmi  descendant.   Sed  tunc   multum    perfri- 
care  ,   et  inungere,  et  in  svmma  curam  omncm  quae  ccnvi;!- 
sioni  nervorum   adhibetur  ,    exequi  opoitet.  Aptius    (  L.  XIII.  ) 

7 


50 
praefert  castorum  in  pulverem  contritum  aut  per  se ,  aut  e 
dulcis  vini  potu  ;  et  inquit  adjuvari  infirmos  vino  dulci ,  poten- 
tique ,  adeo  large  epoto  ,  ut  inde  ebrii  facti  diutius  dormiant  ; 
item  melissophilii  succo  ex  aceto  sumpto  ;  is  enim  ,  ut  idem 
ait,  Sardonicae  herbae  verum  est  et  singulare  antidotum.  Mat- 
thiolus  item  tradit  balnea ,  et  laconica  prodesse ,  si  parentur 
medicamentorum  decoctis ,  quibus  insit  vis  excalefaciens ,  et 
quae  propria  virtute  nervos  tum  roborent,  tum  juvent;  cujus- 
modi  sunt  Stoccas,  Hyssopum,  Salvia,  Ruta,  Vettonica,  Cha- 
maepithys  ,  Amaracus  ,  Origanon ,  Calamintha  ,  Pulegium  ,  Di- 
ctamnus ,  Anthemis ,  Saturcia ,  Acoron  syriacum,  etcelticum, 
Asarum,  Rosmarinus,  et  id  genus  alia.  Ad  haec  praestat  inun- 
gere  occipitium ,  cervicem,  etuniversamspinalemmedullam,  su- 
sino  oleo ,  aut  e  castoreo ,  aut  e  terrestribus  lumbricis  ,  aut 
ex  Costo,  aut  ex  Hyperico,  aut  Vulpino,  aut  unguento  Agrip- 
pino  ,  aut  denique  aliis  his  similibus. 

Ex  hujusmodi  herba  adagium  de  Sardonici  risus  omine  in- 
fausto  ,  ut  inquit  Pausanias ,  et  Dioscorides  ,  in  vuigus  mana- 
vit ;  quo  uti  possumus  in  eum ,  qui  ,  ut  ait  Virgilius  «  Spem 
*  vulta  simulat ,  premit  allum  corde  dolorem  »  id  est  hila- 
ritatera  praesefert  aspectu,  ridet,  et  simulat;  intrinsecus  autem 
tristi  afficitur  dolore.  Quod  inter  graecos  primus  usurpavit 
Homerus,  ut  idera  refert  Pausanias;  inter  latinos  C.  Gracchus, 
si  vera  refert  Sabellicus  (  L.  VI.):  eoque  scite  usus  est  Cicero 
( L.  VII.  Epist.  ad  fam.  25.  ad  Gallum )  ita  scribens  «  Ri- 
«  deamus  risum  sardonicum  »  et  ab  omnibus  hodie  celebra- 
tur,  teste  Polidoro  Virgilio  (L.  XII.  Adasior. )  et  Coelio  Rho- 
digino  ( L.  XX.  c  19. ) 


De  Animalibus. 

Nullus  in  Sardinia  reperitur  lupus,  ursus,  aut  ieo,  ut  refert 
Pausanias;  nullumque  gignitur  animal  nox>um  praeter  vulpem, 
quae  illius  est  magnitudinis ,  cujus  invenitur  in  Italia ,  occidit- 
que  arietem ,  caprum  ,  et  tenellum  vitulum.  Sed  insula  fei-e 
ubique  abundat  apris ,  cervis ,  damis ,  et  alio  quodam  ani- 
mali ,  quod  Pausanias  dicto  L.   X.    capram ,    Plinius    ( in   L. 


51 
XXVllI.  c.  42.  2»)  ophion,  quod  definit  animal  cervo  minus , 
et  pilo  dcmum  8imile  ;  ubi  ex  graecorum  opinione  putat  Sar- 
diuiam  ij  tantum  ferre  solitam  ,  et  suo  tempore  interisse  ;  in 
L*  VIII.  c.  49.  Musmoneni  vocaverat,  iterum  ophion  vocaturus 
sub  finem  L.  XXX.  c.  42.  Musmonem  etiam  vocavit  Strabo 
L.  de  situ  orbis ;  vulgus  muflonem  vocitat.  Habet  corium  et 
pilos  cervinos,  non  caprinos,  ut  quidam  asseruere,  et  cornua 
instar  arietis,  non  longa  ,  sed  retro  circum  aures  reflexa ,  ma- 
gnitudinem  retinens  mediocris  cervi ;  quod  solum  herbis  ve- 
scitur ,  habitatque  in  montibus  superioribus  cursu  praeditum 
velocissimo.  Ejus  carnes  bonae  sunt  ad  vescendum.  Hoc  ani>- 
mal  in  Corsica  ,  Hispania  ,  et  Germania  reperiri .  quidam  asse- 
runt ,  quum  tamen  certum  sit  esse  Sardiniae  peculiare ,  nec 
alibi  inveniri.  Ex  hoc  genere  e  ovibus  alia  animalis  species 
generatur,  quod  veteres,  teste  Plinio  (L.  VIII.  c.  75.  %),  voca- 
verunt  Umbrum.  Affluit  insula  cuniculis,  leporibus,  herinaceis, 
viverris,  et  martibus,  quorum  pelles  summo  habentur  in  pre- 
tio:  atque  ita  venatione  est  nobilis.  Multi  rustici  ex  sola  vivunt 
venatione  ,  praesertim  qui  in  montibus  habitant.  Habent  enim 
sardos  et  corsos  canes  ,  qui  molossis  ,  teste  Volaterrano  ,  non 
cedunt  ,  et  fortissimos  equos  ,  quorum  copia  tanta  est,  ut  vili 
emantur  pretio  ;  et  quamvis  non  sint  sic  proceri  ,  ut  hispanici 
et  italici ;  robore  tamen  et  agilitate  non  sunt  illis  deteriores, 
animumque  habent  generosum  et  audacem  ,  gressumque  irre- 
quietum.  Sunt  praeterea  in  Sardinia  muli  et  asini  breves  qui- 
dcm  ;  at  utiles  ,  et  labores  maximos  perferentes  :  boves  etiam 
albi ,  gilvi,  rubri,  et  nigri  coloris,  agriculturae  et  laboribus  ido- 
nei  ,  qui  mites  adeo  sunt ,  ut  etiam  clitellati  ferant  maxima 
onera:  oves  quoque  innumerae  hirti,  tamen  velleris;  et  milleni 
greges  porcorum ,  atque  caprarum.  Quare  Sardinia  abundat 
carnibus,  et  mercatores  multa  ex  ea  coria  in  Hispaniam  et 
Italiam  abducunt ,  sicut  et  miram  lanarum  et  casei  copiam. 

Praestat  etiam  Sardinia  aucupio  perdicum,  coturnicum,  tur- 
turtim ,  sturnorum  ,  merularum  ,  palumborum  ,  et  aliarum  a- 
vium  ;  fitque  ingens  captura  turdorum  in  Caralitano  praeser- 
tim   agro. 

Extant  aquilae ,  vultures  ,  et  accipitrum  varia  genera  in  de- 
liciis  regum,  teste  Zurita ,  habitorum,  gallina,  grus,  et  aqua- 


52 
ticae  aves  multarlim  specierum ,  praesertim  quam  dicunt  Jlam- 
mengam  ,  a  flammeb  colore ,  quae  alibi  ,  ut  creditur  ,  non 
reperitur,  et  quae  a  Plinio  (  L.  XXX.  c.  5_.  1.)  Gromphena 
appellatur ,  avis  hujus  insulae  peculiaris  ,  grui  similis  ,  quam 
\  ignotam  etiam  sardis  existimat!! 

Praeterea  a  Dioscoride  (t.  11.  c.  9.)  laudantur  Sardonicae 
cochleae  ,  ubi  etiam  quae  pomatiae  ,  idest  operculares  appel- 
Jantur.      * 

Tradunt  insuper  Pausanias   (X.  c.  9.)    et    Solinus   Polyhist. 

in  Sardinia  serpentem  nullum  infensum  et  veneniferum  gigni; 

et    refert    Thomas    Facellus  ( De  rebus   siculis  L.  I.   c.  1.  in 

fine  )    serpentem    dirum    Africae  animal  Sardoa  lerra  necari  ; 

^-«wirrmton*/  \*+»u  C*.  }in(^e  Silius  Italicus  cecinit;  Serpentum  tellus  pura,  ac  viduata 

trvc**})  i^tJru^r,' kmL:  r'n  *L  y.  veneno.  Nihilominus   Sardoi  cavent  a  vipera  ,   quae   venenata 

</vt>~   ffiitfksM-mr*.  est  etiam  in  Sardinia:  ceteri  serpentes  innoxii  sunt. 

"    '  Sed  quod  aliis  locis  serpens,  hoc ,  Solino  teste,  Sardis  be- 

7«  «**•*»  Wf    /u.y'+cf  fe .  stiola ,  quam  Solpungam  quidam,   alii    Solifugam  aut  Solfu- 

*/?'crCa^> — £i'/*nJu^  gam,  et  plerique  Solipungam  nominant,  ut  recte  animadvertit 

y^«^A*y  c^2^   ^^Hermolaus  Barbarus    L.    111-  qui    hunc    Lucani    versum    citat 

v'  y^»'-%a'«^^  «  Qui  calcare  tuas  metuat  Solipuga  latebras  ».  Aftert  insuper 

Jrtpjispz*  i*4"  4^^T>locum  Plinii  (  L.  XXIX.  c.  29. )  ubi  habet  «  Solipugas  Cicero 

nJh2l&£*'  fety^p^^f*4*'*  appellat ,    Solfugas    Boetica    ».    et    Fest.    Pompejum  ,    qui 

t*L/  Atfai****  ^Av^r»  scripsit  «  Solipunga ,  genus  bestiolae ,  quod  fit  acrius ,  conci- 

'Wv  W^«'  "^-  ^'^' «   tatiusque  fervore  solis  ,  unde  nomen  traxit».  Atque  expe- 

's*»6y  *^"u*l^i1a'  rurt%~  rientia  nunc  nobis  constat,  quod  nonnocet,  nec  apparet,  nisi 

QtL^f***'**^-  /*2/  «^•"aestivo  tempore.  Solfuga,  inquit  Solinus,  ita  est  dicta,  quod 

***  ***TJ  r*a%*^*','**f»^  solem  fugiat.  Qualis  autem  sit  ista  bestiola  dubitant  scriptores. 

6a*6*v* ,  Zr  6  o?  '*p>'**^arn  Soiinus  (  c.  9.)  dixit  esse  animal  perexiguum,  siraiieque 

^T^^^fy  '!#/*     *"*araneis  forma:  Plinius  putat  formicarum  genus  venenatum.  Sed 

^.  Cth^Sifyf  t**""^  ad  concordiam  reducuntur  ex  eo ,  quod  earumdem  duplex  sit 

fc/w*'  «^  <**  4-  rV  *£'       in  Sardinia  species  :   una  formicae    similis  ,    quae    arbores    an- 

*Wt-^     /^y^yi  *^**nnosas  frequentat ;  altera  similis  araneae  ;    ambae    tamen    ejus- 

c*4-  fWy*'^  tjf^*^*^**'  T^dem  coloris  subrubei,  duabus  fasciis  nigris  maculalae.  Has  non 

Hy  ,Mik*^r^^^"0vit  Ita,*a  >    teste  PUnio  (L.  VIII.  c.  43.),   sed   regio    citra 

tt^,w  aM**J<*£f*j  y^  Cynamulgos  Aethiopas,  quae  a  scorpionibus  et  Solipugis  gente 


I*t*"r  *£yC-  »S*2nLfi  su^,ata  >    jacuit^qeserta.  Habcnt  viin    nocendi    maximam  ;    sed 
]/*&*..  ffcmx  »"j*  *yj  ""conlra  earum  venenum  fontes  calidi  et  salubrcs  Sardiniae,  teste 


fpvj  ^'^J^Jf      ^Solino,  prosuut.  Earum  plures  vidi,  a  quibus  recle  cavent  rustici. 

'^rC/\aM^fJL  /******  h  9^***y 


M 


53    ,0 


Dc  mclallis ,  ct  aliis  fossilibus ,  lapidibus,    '     "V™*'  *"~f 
(jcmmis   ctc. 


***^~ 


Est  Sardinia  tota  raetallifcra.  Aurum  namque  liaberi  in 
regione  Loci-aurci  vulgo  creditur;  quod  tamen  cerlo  non  scio. 
At  argeuti  ditissimam  esse  testantur  Solinus  (JLi«H~.  Polyhist.  c  -  f* 
c./d.  )  et  Architcmius  ,  qui  cecinil  «  India  cborc  ,  argento 
Sardinia  ,  Altica  melle  ».  Idque  plane  constat  cx  quorundam 
fluviorum  ramcnlis,  montibus,  et  locis  eo  nomine  insignitis,  et 
ex  multis  antiquis  argentariis  fodinis,  praescrtim  arborensibus, 
quarum  mcminit  Augustinus  Justinianus  (  L.  11.  histor.  gen.  )  , 
et  Villecclesianis  ,  in  quibus  ingens  eflbssio  olim  tiebat  a  Pi- 
sanis ,  et  specus  plures  excavati  in  hunc  usque  dicm  cernun- 
tur  ;  fiei  etque  eliam  hodie ,  si  fossorum  copia  et  praesidum 
cura  adcsset.  Ferunt  et  inveniri  ferrum  in  rnoniibus  Kelemules, 
regionis  Capitis-Aquarum  ,  et  in  regione  Osuli  :  aUrichalcum 
in  agro  Bosano  ,  moiybdaeum  lapidem  in  solo  Viliecclesiano  , 
et  in  insula  S.  Antiochi,  proptcrea  Moljbodcs ,  a  Plolomaeo  ap- 
pellata.  Chrysites  ,  argyritis  ,  et  lapis  spumae  candidae  niten- 
tisque  ,  quem  aiii  slibiura  ,  alii  alabastrum  ,  alii  carbasum 
appellant ;  pyrites  ,  marchisita  ,  minium  ,  hydrargirium  ,  chry- 
socolla  ,  pigmcnla  sil  et  coerulcum  ,  sandaracha  cum  arsenico 
facile  haberi  possent  in  his  argenti  melallis,  ubi,  teste  Plinio, 
reperiuntur.  Alumen  quoque  in  Sardinia  reperitur ;  salnilrum 
in  Caralitano  et  Sassarilano  agro;  ochra  fossilis  aureo  colore 
in  plumbi  fodinis,  et,  ut  ferunt,  in  Algariensi  et  Cossaynis  a- 
gro;  terra  Lemnia  in  Villecciesiano,  quae  a  quibusdam  sepla- 
siariis  cum  bolo  armenio  ,  nec  perperam  eadem  est  exiuima- 
ta,  ad  Porticiolum,  et  passim  crcta  sarda,  cujus  usus  in  dea!- 
bandis  vestibus  a  Plinio  commendatur  ( L.  XXXV.  c.  57.) 
(  XVIII.  )  nam  Sarda  ,  inquit  ,  quae  affertur  de  Sardinia ,  can- 
didis  tantum  assumitur,  inutilis  versicoloribus,  et  est  vilissima 
omnium  Cimoliae  generum.  Atque  in  abhjtione  hic  ordo:  pri- 
mum  abluitur  vestis  sarda,  deinde  sulphure  suffitur,  mOx  des- 
quamatur  cimolia,  quae  est  coloris  veri:  rubrica  item  fabrilis, 
et  lerra  cretica  vehementer  alba ;  gypsum ,  quod  de  Japide 
coquitur  ,  argilla,  ca!x ,  arena  etiam  aiba  ,  ac  figulis  expetita. 


ftt  n  f'l     rythr-t  'rn^J  ^f-rfe^i 


31 

Lapidieinae  plures  sunt  in  Sardinia ,  nigrae  in  lilore  Nnrra- 
no  ;  lapidis  rubri  inagro  Bosano ,  et  ad  montem  Castri-Au- 
riensis  ;  viridis  apud  Fortrajanum,  et  albi  ad  instar  marmoris 
in  Sassarensi,  et  Caralitano  agro.  Silex  etiam,  et  cos  aquaria  , 
Japis  molaris  ,  olcarius  ,  et  frumentarius  caeditur ,  ophitesque 
granitum  a  sculptoribus  dictus,  in  Testa  regionis  Gallurae  ; 
cyaneus  lapis  in  agro  Villecclesiano  gignilur ;  sarda  gemma  , 
in  Sardibus  primum  ,  ut  refert  Piinius  (  L.  XXXVIIL  c.  51.) 
reperta  ,  in  Sardinia  abundat ,  et  optimae  notae  dignoseitur , 
atque  alia  mellei  coloris  in  agro  Caralitano,  quae  annulo  ar- 
genteo  digito  alligata  ad  emicraniae  dolorem  multum  prodest. 
Plures  tandcm  lapides  speciem  crystalli  ,  adamantis,  et  berilli 
habentes,  passim  inveniuntur;  et  coraliorum  magna  copia  quo- 
tannis  e  proximo  mari  extrahitur ,  ut  mox  dicemus. 

Dc  Aquis  et  Animalibus  aquaticis. 

Sardinia  non  terrae  tantum ,  verum  etiam  aquarum  com- 
modis  maxime  praestat ,  maria  in  primis>habet  pisculentissima, 
in  quibus  capiuntur  morenae  nobiles  ,  Siculis  non  inferiores  , 
auratae  ,  sermones  ,  et  mulli ,  qui  sunt  in  honore  mensarum  ; 
conger  eliam  ,  polypus  ,  sepia ,  loligo  ,  mugil ,  cephalus ,  che- 
lones ,  salpa ,  acus  et  alii  vulgares  pisces ,  ubique  aiTluunt. 
Thynnorum  etiam,  et  xiphiarum,  fit  copiosa  captura ,  pracsertim 
in  Sulcitano  freto;  unde  ingentiori  copia  extraherentur,  si  tutus 
a  piratarum  insidiis  esset  accessus.  Arietes  quoque  marini ,  circa 
sardoum  et  cyrnaeum  mare,  oberrantes  visuntur ,  ut  inquit 
Aelianus  (  L.  XV.  c.  2.  ) ;  mas  frontem  alba  vitla  regum  mo- 
do  redimitus  aspicitur;  foemina  vero  cirros  ex  imo  collo  pen- 
dentei  habet,  et  ad  modum  gallinacei  quasdam  barbae  ap- 
pendiculas  possidet;  cui  est  tanta  ambitio,  ut  hos  alteri 
pulchriores  possidenti  eripiat  rapacissima  bellua  ,  quae  in  ho- 
mines  et  navigia  involat  spiritu  gravi  et  vehementi ,  quo  sane 
instrumento  ad  praedas  utitur  ceterorum  piscium  ,  praesertim 
vitulorum  mari/iorum  ,  quos  proflatu  haud  aliter,  quam  jaculo 
expugnat ,  ut  etiam  refert  Volaterranus  L.  XXV.  Capitur  et 
jocusta  praegrandis  ,  cancer  ,  pagrus  ,  et   echneis  ;    gignuntur- 


S5 
quc  ostreac  ,    eonchae  ,    cammari  ,    mitulus  ,    cl    pinnae  ,    mu- 
riccsquc  nobiles ,    et    purpurae  ,    quas    adcsse  in  Sardinia  te- 
statur  Lazarus  Baysius,  ct    conslat  ex    proverbio  graeco    Bam- 
ma  sardiiiiacon. 

Kst  ex  Sardiniae  mari  coralium  probalissimum  ,  nigrum  et 
rubrum,  quod  antiphalen  vocant.  TNascitur  sub  aquis,  ubi  cum 
radice  ad  petras  ramosus  berbascit ;  extractum  vero  durescit 
in  lapidem  pretiosum.  Cujus  ingens  copia  est  in  freto  Bosano, 
Algariensi,  ct  Sassarensi  ad  Montem-Giratum ,  et  Asinariam.  Sin- 
gulis  annis  de  mense  Aprilis,  Maii,  Junii,  Julii,  et  Augusti , 
mari  non  exagitato  a  tempestatibus,  avellitur  relibus  a  nume- 
rosa  cymbarum  multitudine,  non  parvo  sardorum  quaestu,  qui 
per  omnem  Europam  celebri  mercimonio  coralia  difFundunt. 
Extrahitur  etiam  inter  Sardiniam  et  Corsicam,  et  in  Caralitano 
sinu  ad  Carbonariam ,  aliisque  in  locis ;  attamen  nec  pluri- 
mum ,  nec  satis  rubens  et  ramosum. 

De  Fontibus. 

Emicant  aquae  bei.igne  in  Sardinia  ,  passim  in  plurimis 
locis  ,  alibi  calidae  ,  alibi  frigidae  ,  alibi  tepidae.  Effervescunt 
enim  ad  Fortrajanum,  oppidum  regionis  Partis-Barieati;  in  agro 
Sardarano,  regionis  Montis-regalis  ;  ad  Aquas-calidas  regionis 
Partis-Hippis  ;  ad  radices  montis  Castri  Auriensis  in  i  egione 
Cocinae ,  et  in  valle  Comitatus  Gociani  non  procul  a  Benetulti , 
ubi  ferunt  centum  prope  csse  fontes  hujusmodi  calidos  et  sa- 
lubres  ,  qui  teste  Julio  Solino  in  Polyhist.  c./©.  medelas  af- 
ferunt  ,  et  solidant  ossa  fracta  ,  aut  abolent  a  soifugis  inser- 
tum  venenum  ,  aut  etiam  ocularias  dissipant  aegritudines  :  in- 
colae  tamen  illis  parum  utuntur,  quo  faclum  esl,  ut  antiquae 
thermae  ibi  conditae  conciderint.  Sunt,  ut  ipse  fabulatur  So- 
linus,  iidem  fontes  qui  oculis  medentur,  et  coarguendis  valent 
furibus :  nam  quisquis  sacramento  raptum  negat ,  et  lumina 
illis  aquis  madefacit ,  si  non  pejeret ,  cernit  clarius  ;  si  perfi- 
dia  abnuit ,    detegitur   facinus  coecitate  ,  et  captus  oculis  ad-  ^ 

missum   tenebris    fatetur :    unde    Aemius.  in    DioniG    ^anogyr.  iKtittnruxuin  Mi'pnt4JH 
«  Sardinia  postquam  pelago  circum/lua  tellus  —  Fontibus         fifsrrtaeji 

.^Vuy^^-A.  <p*^ArJ%w«^  *  QJV^^W^  A^r*  //  St'£y  ^a//W  JU  StWltW  *.  M't  J&F+JKmS**  **  ^ 

vm*>  StU4l*+e> /+*!**  ,   //W  *^»t*A*'«**r    <*£*//  </fintJy  t'^*H^r  *  *JUr**Y  *J-  *tvU*'a*Ji   t'**)sft  W4**S  tt^mJ  t'^ 
C'u%   *Ly~f    +*4+*i<    S«U***&J  *Jl**y  tK   $vfsJkftr^  ,*^A'c-y    »«-*   £//*v~/*  , 


Ji. 


'r 


5S 
«  e  liquidis  praebet  miracula  mundo  —  Quod  sanant  aegro* 
•  tos,  pandunt  damnantque  nefando —  Perjuros  furto ,  quos 
JrjSstSU**  *(vt"  Jk  ■  laclo  lumine  coecat  —  Amnis  .  .  .  etc.  »  Sed  hujusmodi 
vi/fc*.  «/<  /wl-  *r*J  fontium  in  Sardinia  nulla  nunc  extat  notitia  ,  licet  plurimos 
»^QmJtJ{*JS^o iwc^wmilw  >  permirae  naturae,  fontes  reperiri  tradat  Plinius  (L..XX* 
^^^U^^Wj^^O^.-it,);  in  Sicilia  Hermolaus  ( In  Castigatione  Plinii);  juxta. 
SvV  .K.««^t;^'P/rfS^Thianam  Philostratus  iii^ec.  vol.  Vitae  Apollonii,  et  tnJSthi*- 


«wJL^,*«^|f"^,oc,orils  Sicul.  (L.JJJL.-^)  Aquam  autem  medicam  esse 
^wX/&"'Jr>'^,n  0l»anae  agr0   regionis  Agugliastri ,    et  in    anlro  D.  Luxorio 
'jj*^  ^mtfvrr  rfiig  .^^*0 1  regioiMs  Montis-Leonis ,  ejus  die   festo  stillantem    multi 
\j£?^  Vidi  etiam    ifi  varias  formas   aquam  lapidescere    in 

U*  ,',uI~S^~~^  antro  Domus-novae    regionis  Sigerri ,  et   totam    in- 

^JUi^JtUji^  tJiiufL  sulam  fontibus  quamplurimis  aquae  dulcis  abundare ,  et  infra- 
^._t^7^-^'^-scl''Pta  flumina  habere  praecipua. 

TV — tm*,ftf*?'Ptm'  Dc    Fluviis. 

t<r*S  ^«wc«    Cfr  •*  *J+**\c*m  f 

l^iJ&S^^&mfamfi*-  Turritanum  flumen  notissimum,  a  Ptolomaeo  praetermissum, 
<V/y^««*<^«^J^*e*«^ritur  ex  duobus  fontibus  parum  ab  oppido  Villae-nova  Monti- 
eL»  <2?»  v^«  itr'dLa,**a» sancli  semotis,  et  regionem  Meiloci  prius,  mox  Curatoriam  de  Co- 
^}^iu-**^lt**ul%*'*TO*  percurrens,  nomen  Tamaricis  et  Petrae-Albae,  sibi  mutuat. 
-,v*^v  <**•«/>  oMfnj-  *?«**/ Jtirim  oppidum  ad  sinistram,  Usinim  ad  dextram  relinquit,  pon- 
^jZE^fi^^^v^ii-teraque  S.  Georgii  praeterfluens ,  Sassarensem  agrum ,  neglecto 
^&Tf^y^h^t^-  -ro^priori  nomine ,  percurrit ,  et  per  Fluminariae  regionem  multis 
^^.cA^^V-^O^ft-ambagibus  labitur,  et  juxta  urbem  Turrium,  ubi  est  pons  ma- 
*±> fcMM^^S^fL^4^^\\mm  ad  fauces  piscosus ,  pelago  se  exonerat. 
^Sj  /e^^A^-Mp*  «***-  Influunt  in  illud  ;  flumen  ex  septem  fontibus  Tiesiensis  ,  et 
******  ZtJ^tL/j^- 1/-*~)  Bessudensis  agri ,  quod  ex  regione  Capilis-aquarum ,  et  agro  Tic- 
V^/^^a^^«^>^si8  inter  Banarin,  etltirin,  in  Curatoriam  de-Coros  dilapsum,  in 
tA^V^i^V/a^^^.fljmenTamaricis,  non  procul  ab  Ecclesia  S.  Maria  de  Cea,  ia- 
<J)e^^+ZUJf)  u/vM  «^funditur. 

&fAA^'ijU)f/v<<rj'»~)'*-  Flumen  aliud,  quod  ex  fontibus  hinc  Bangii  (oppidi  excisi), 
y^^t^r^Xj  d**~~?o\i\\\nc  Paludis  (  alterius  oppidi  prostrati),  et  aquis  Jussaei  agri 
j^.^A^^^^-^y^Mn  Curat.  de  Coros  auctum  ,  per  loca  deserta  ,  et  flexuOsa  in 
^«♦H^^Vlaevam  Tamaricis  ad  pontem  S.  Georgii  funditur. 
l&tp,A~ftLty  Mascaris ,  qui  ex  agro  oppidi  Salvennori  in  regione  Plo- 
tJj  i^JL  <~tf~l Yacae  prcfluen»  ad  dexteran  Bedam  ,    ad    laevam    Saccargiam 


'ZK& 


ce**o*r*<x  _ 


Kif    $t+**;+M  <%Afh'Jt+t*Jh,  lW2«iJ%**'<iri*4y*   StnJxJu*  -c»  t'Jj  (**-»  +4* 


'W/^ 


r-hyf*»t6*r*&  {"±xm»4  fV-  '$  *    Sfl  4*+'*-  ****£+*!  tJ+H*sff  «A^V^m.  ^JriJiA 


57 
et  Codrongianum  ,  et  non  multo  post  Cargieghen  et  Muros  re- 
linquit ,  mukisque  fontibus  et  fluviolo  ex  agro  Florinensi  au- 
ctuin  per  Campum  Mclac  impiger  excurrit  ,  pontem  cognomi- 
nem  subintrat ,  pluresque  deinde  valles  longo  tractu  periu- 
strans  ad  pontem  S.  Georgii  in   Tamaricum  se  effundit. 

Bunnaris  ,  qui  ex  monlibus  agri  Osulensis  oriundus  per  Sas- 
sarcuscm  regionem  molas  plures  fruinentarias  circumvolvens 
excurrit  ,  et  ad  pontem  Scalae-Cocbleae  Mascari  additur. 

Flumen  Octavae  ,  ex  fonte  Aquae-clarae  Vallis  S.  Martini 
prope  Sassarim  oriens,  juxta  banc  urbem  labens  crescit  a  fluen- 
tissimo  Urusellis  fonte,  et,  molas  frumentarias  multas  convol- 
vens,  insignia  viridaria  irrigat,  et  hortensia  copiosissima  nutrii, 
omnium  toto  Sardiniae  regno  laudatissima.  Inde  Eristolam  per- 
transiens  non  procul  ab  Octava  (oppido  exciso  )  alio  augetur 
fluvio  ,  qui  ex  Barcae  fontibus  in  agro  Sassaritano  ad  Caprc- 
lum  decurrit ;  unde  rivulo  Achetae  agri  Osulensis  auctior  fa- 
ctus  in  Loculentum  et  Oridlam  dilabitur  molas  frumentarias 
circumagens  ,  et  viridaria  irrigans ,  usque  ad  Octavam  ,  unde 
cuiii  alio  confluens  flumen  Turritanum  petit. 

Fiuviolus  ,  qui  oriens  ex  fontibus  Vallis  et  Monasterii  S.  Mi- 
chaelis  de  Plaiano  in  stagnum  Platamonis  decurrit. 

Sila  ,  seu  flumen  Vallis-Coeo  ,  quod  III.  ab  Osulo  lapide 
Plovacam  versus  oritur,  et  vaSlem-Presbyteri  decurrens  augetur 
alio  fluvio ;  qui  ex  fontibus  agri  Nulvensis  prosiliens,  mox 
suscipit  incrementum  aquis  montium  S.  Michaelis  De  Eris  et 
Cuiiis  ,  et  in  Romandiae  regkmem  tendit ,  ubi  in  mare  volvi- 
tur  IV.  a  Sursa  lapide. 

Flumen  Pelrafcci  ,  aliter  Vallis  Ispredighae ,  quod  oritur  m 
so!o  Nulvensi,  et  Mannonis  nomine  per  agrum  Osulersem  ser- 
pit ,  et  monle  Eris  ad  sinistram  ,  agro  Cerici  ad  dexlram  rc^ 
lictis  in  sylvosam  valtem  Bois  labitur  ,  multisque  fontibus 
auctum  inter  Tramontani,  et  Piosmarini  montes  mare  ingreditur. 

Flumen  Bagni  oritur  in  reglone  Cerici  non  procul  a  norace 
Corvi ,  unde  in  mare  dcscendit. 

Flumen  Frisani  ex  agro  Nulvensi,  et  regione  Cerici  per  ,va- 
stissimam  Vallem-Inferni  delabens ,  Abbatiam  Cerici  ad  sini- 
stram ,  et  Castrum   Aragonensej  relinquit  ,  juxlrf  cpod  mari  ex-     l<w  $c^/~t^ 

Vianvitiii»  I  I 


hauritur. 


8 


99  ***-  p-T 


58 

Thermus ,  seu  flumen  Cocinae,  multorum  iluviorum  capax, 
oriiur  ex  jugibus  fontibus  regionis  Montis-acuti  VII.  ab  Othieri 
lapide ,  et  Butulis  oppidum ,  pontesque  Othieris ,  et  Castrae 
transcurrens  inter  regiones  Anglonis  et  Gallurae ,  relicto  ad 
sinislram  Perfyga  oppido,  progreditur  ad  castrum  Auriense ,  ad 
cujus  radices  aquis  thermalibus  scaturientibus  ebullit;  hinc  Coci- 
nae  regionem  transit,  et  si  imbribus  excrescat  more  Niii  su- 
perfunditur,  armenta  et  pecora  in  mare  juxta  S.  Petri  templum 
deferens. 

Influunt  in  ipsum  :  fluvius  ,  qui  oritur  in  regione  Capitis- 
aquarum  I.  ab  Javae  lapide  ex  abundantissimo  fonte  juxta  an- 
liquum  pontem  tribus  fornicibus  constructum ,  et  statim  per 
Campum-Javensem  lento  et  placido  tramite  incedit.  Inde  in 
Toralbensem  agrum,  et  regionem  Oppiae  excurrit,  ubi  non 
procul  a  Todorachis  oppido  alio  augetur  fluviolo  ,  qui  Malis 
dicitur  ,  et  oritur  in  radicibus  montis  Pelai  ex  duobus  fonti- 
bus.   Huic  ad  pontcm  Othieris  progredienti  additur 

Fluvius,  qui  oritur  ex  fonte  Populi  ad  radices  Montis-saneti , 
et  decurrens  inter  Ardaram  et  Plovacam,  non  procul  a  Bisar- 
ehii  civitate  recipit  fluviolum  ,  qui  ex  Pentuma  ad  radices 
ejusdem  Montis-sancti  exortus  per  agrum  Tolae  et  Bisarchien- 
sem  properat  ad  pontem  Othieris. 

Flumen,  quod  inter  oppida  Oskeris  et  Berchillae  in  regione 
Montis-acuti  ex  ulriusque  montibus  decurrit ,  et  ad  Balasei 
montem  flumine  Coriano  augelur ,  et  cum  eo  IV.  a  Castro 
Montis-acuti  lap.  in    Thermum  labitur. 

Flumen  aliud  ex  monte  Ledda  et  Magolla  decurrit  per  re- 
gionem  Anglonis  inter  oppida  Martis  et  Nulvis,  et  non  longe  a 
Perfyga  antequam  Thermo  infundatur  ,  recipit. 

Flumen  aliud  ortum  ex  Sancti  Leonardi  rupibus  Sasso  vulgo 
dictis. 

Fluvius  Silani  ex  valle  cognomine  in  agro  Nulvensi  ortus 
regionem  Anglonis  juxta  Ecclesiam  S.  Petri  ab  Imaginibus  al- 
luit  ,  et  I.  a  Perfyga  lapide  ,  Thermo  accedit. 

Flumen  Vineolae  oritur  ex  montibus  Agii,  et  multis  fontibus 
auctum  in  mare  devolvitur. 

Fluvius  Vallis  Galerae,  ortus  ex  fontibus  ad  B.  Virgiais  Bo- 
nae-viae,  mare  petit  ad  Longonem  sardum. 


59 

Flumcn    tsclac    oritur    iu  Curatoria  dc  Geminis   cx    fluviolis 

deeurrentibus  iuter  oppida  Templi  ,  Nuches ,  et  Galaniani  ,  ct 

transactis  montibus  in  planiliem  pervcnit,  et  in  mare  infcrtur. 

Flumcn  Allurae  Calhalanorum    ex    fonlibus  Monlis-Cani  ,  ct 

Surrai  ad  porlum  Pulli  dcscendit. 

Fiumen  aliud  oritur  ex  Limbarae  monte  excelso  et  excur- 
rens  inter  oppida  Templi  et  Nuches  ad  Arsaquenam  ,  ubi  in 
marc  se  efiundit. 

Flumen  Sialae  ex  loco  regionis  oppidi  Monlis,  vulgo  Qua- 
ranta-bbes  dicto,  ad  Castrum  Pedresum  fluit,  ubi  alio  augetur 
fluvio  S.  Simeonis  dicto  ,  qui  ex  Limbara  per  vailem  Trahis 
descendit  ad  Sialam  ;  unde  simul  dilabuntur  in  flumen  Praii- 
Oggiani,  quod  ex  montibus  Alahae  et  Orgaris  et  Orruaventurae 
defluens  ad  oppida  excisa  Orfilis  et  Lorrai  ,  planitiem  Pra*i- 
Oggiani  pelit  ,  ac  in  mare  labitur  non  longe  ab  ostio  porluy 
Terraenovae. 

Fluvius  Baddiunis  oritur  ex  fontibus  Montis-nigelli ,  et  H. 
lapide  a  stagno  Offudeae  in  mare  labitur. 

Cedrisemna  IV.  a  Bithi-magno  lap.  ortum  ex  Valle  Rihae 
fluit  per  regionem  Encontratae  de  Bilhi  non  procul  ab  oppido 
Gorafais  et  Onanini ,  et  in  lvgione  Baroniae  de  Posata  aiio 
augetur  fluvio  ,  qui  ex  montibus  ipsius  Bithis-magni  oriundus, 
juxta  oppidum  Lodehe  argenteas  voivens  arenas,  inde  cum  eo- 
dem  per  M.  P.  X.  uno  alveo  fluit  ad  radicem  usque  montis 
Gastri-Fabae,  nunc  Posatae  dicti,  ubi  mare  irgreditur. 

Flumen  Siniscolae  provenit  II.  ab  Onanino  lap.  et  non  pro- 
cul  a  Siniscolae  oppido  in  regione  Posatae  in  mare  labitur. 

Fiumen  Cedrinum  a  Ptolomaeo  nuncupatum  originem  ducit 
ex  montibus  Orgosuli  regionis  Enconlratae  de  Nugoro  ,  et  II. 
a  Mamojata  lap.  augetur  rivulo  aquarum  ex  duobus  fontibus 
agri  Mamojatensis  regionis  Barbariae  Ollolais  ;  inde  regionem 
Nugori  tranegreditur  ad  Uriseis  regionem  ,  ubi  non  procul  a 
Sarpei  oppido  incrementum  suscipit  alio  flumine  ,  quod  ex 
moniibus  Nugori  et  Ormnis  emanat,  unoque  alveo  mare  petunt 
Galtellini  et  Uriseis  oppidis  ad  dexteram,  Sarpei  et  Onifai  ad 
sinistram  relictis.  In  quod  influit  aliud. 

Flumen  orium  ab  ostio  vasti  antri  i-jgionis  Olianae  ex  mi- 
rabiii  fonte,  qui  eam  -vim  aquarum  evomit,  ut  statim  amnem 


C\ 


60 
faciat  decurrentem  ad  majorem  alveum   non   procul  a   Sarpei 
oppido. 


Flurnen  aliud  oritur  ex  fontibus  montis  Alussarae ,  et  prope 
castrum  Chirrae  mare  ingreditur. 

Bosa,  a  Ptolomaeo  Soeprus  dictus  oritur  ex  montibus  Cornu- 
bovis  et  Januae-Argenti,  ex  ea  parte,  qua  regionem  Aguglia- 
siri  speciant,  et  fluit  in  regione  Barbariae  Belvini  juxta  oppidum 
Cadonis.  Inde  decurrens  inler  regionem  Barbariae  Sehuis  (  in 
qua  relinquit  ad  sinistram  oppida  Sadalis  et  Sterzilis),  et regio- 
nem  Curatoriae  Seurgus ,  in  qua  Tulum,  Nurrim,  et  Orrolim 
ad  dexteram,  Scalaplanum  vero  ad  sinistram  relinquit,  pro- 
perat  ad  regioneui  Encontratoe  Gerreis  juxta  oppida  Bailai,  et 
Villae-saltus ,  ubi  recipit  fluvium  ex  montibus  Foghesi ,  seu  Pe- 
Irae-foci,  cum  quo  in  regionem  Enconiratae  Sarrabi  prope  S. 
Viti  et  Muraverae  oppida  labens ,  tribus  magnis  ostiis  IV.  M. 
P.  ab  invicem  distantibus  in  mare  se  exonerat.  Influunt  iu  Dosam. 

Flumcn ,  quod  oritur  ex  montibus  Barbariae  Seuli,  qua  A- 
gugliastri  regio  patet ,  et  VIII.  ab  ortu  lap.  juxta  Ussassain, 
ejusdem  regionis  oppidnm  fluit :  deinde  ad  XL.  lap.  eum  Dosa 
jungitur. 

Flumen  aliud  ex  ejusdem  regionis  montibus  ad  Gennasein 
(  oppidum  excisum  Barbariae  Seuli),  et  non  procul  a  Seulo, 
Sadali,  et  Sterzili  oppidis  ,  ejusdem  regionis,  labitur,  Dosam 
post  XXV.  lapidem  ingrediens. 

Flumen  Carbonariae  oritur  ex  moniibus  proximis,  et  I.  ab 
Arce  vetere  Cap.  mari  recipitur. 

flumen  Chiaremeae  ex  montibus  Ollae  defluit  juxta  oppidum 
excisum  Cbiaremeae,  et  ad  Vegeretum  mari  illabitur. 

Flumen  Ouarti  ex  montihus  Ollae  per  regionem  Campiiani 
Caralis  non  procul  a  Mara-Calagonis  ,  et  Quarto  decurrit ,  et 
niare  ingreditur. 

Flumen  Caralis  oritur  ex  Badepiscopi  agro.  Decurrit  per  rc- 
gionem  Gerreis  juxta  oppidum  Sisinis ,  et  per  regionem  Cura- 
toriae  Treceniae  juxta  oppidum  Arigis,  ubi  incremenlum  suscipit 
ab  alio  flumine,  quod  oritur  et  ex  Gcnamella  agro  oppidi   S. 


61 

Ba:»ilii,  et  ex  regicne  Gerrcis,  quocum  viam  regiam  petens ,  iti 
regionem  Doliae  volvitur.  Atque  hic  rccipit  Orrolis  iluvium  ex 
fonlibus  agri  cognominis,  ct  inontium  Piani-Fargeris:  undc  ver- 
tus  oppidum  Ussanae  decurrit ,  ubi  augctur  Bonarhac  fluvio, 
qui  ex  montibus  OHae  oriens  per  regionern  Curatoriac  Scurgus 
et  Trecentae  non  procul  a  Donigailac  oppido  defluit;  mox  Sa- 
maUaim  trangrcssus  sub  Ussanae  oppidum  superiori  conjungitur; 
atque  uno  alveo  juxta  Monasterium  labuntur  in  regioucm  Cu- 
raloriae-Decimi  non  procul  ab  oppido  S.  Speralr,  et  pontem 
magnum  XIII.  fornicum  inter  Decimum-magnum  et  Decimum- 
Puieum  praetereunies,  in  stagnum  maximuin  Caralis  non  pro- 
cul  ab  oppido  Asseminis  se  devolvunt.  Influit  in  hcc. 

Flumcn  quod  oritur  in  Sarcitano  ex  fonte  Vitae,  et  in  regio- 
nem  Partis-Vralcniiae  inter  Isilim  et  Nuragum  dcfluit  non  pro- 
cul  ab  oppidis  Gesturis,  Baruminis,  Plalearum,  et  Marae-Arba- 
reis  ,  inde  per  regionem  Curatoriae  Nuraminis  excurrens  juxta 
oppidum  Furteis  pontem  antiquum  subtermcat,  Nuragique  ad 
dextcram,  Samassi  ad  sinistram  relietis  regionem  Partis-Ippis, 
pontemque  Villesorris  ingreditur ,  et  flumen  superius  petit.  In- 
fluit  in  hoc. 

Flumen  Lenis,  quod  ex  monlibus  Villae-Cidri  regionis  Cura- 
toriae  Ippis  juxta  oppida  Samassis,  Serrentis,  et  Serrae-magnae 
decurrit,  et  fluvium  superiorem  dextrorsunv  ingreditur. 

Badarena  oritur  ex  montibus  oppidi  Domus-novae  regionis 
Sigerri  in  vastissimi  antri  ostio,  ubi  fons  maximus  tantam  a- 
quarum  evomit  copiam,  ut  statim  amnem  efficiat,  qui  in  re- 
gloncm  Decimi  juxta  Siliquam  defluens  Utam  ad  dexteram 
relinquit,  et  in  Stagrtum  Caralilanurn   ditatbitur.    Huic    additur 

Fiuaien  Sigerri  ortum  ex  agro  Capitis,-aquamm  regioon  Si~ 
gerri,  et  decurrens  inter  Villam-massargiam,  et  Viilecciesiam  ad 
Siliquam  in  Curatoriam  Decimi  pervetftt,    et  per  eam    incedit 
juxta  Castrum  Jojosae-guardiac,   et  S.  Johannis  templum;  inde 
Utae  oppidum  ad  sinistram  reliquens  in  superioris  alveo  reoipitnr. 

Fiuvius  Cioffae ,  vel  Anciofia  dictus  oritur  ex  montibus  Ca- 
pitis-terrae  ,  et  non  proeul  a  turrc   Su-Loi  mare  pelii. 

Flumen  Norae  oritur  ex  Monte  sancto  divi  Miehaelis  et  ex 
Monte  Petrae-sterritae  in  Curatoria  ddgnomJne  ,  unde  per 
angustas    longasque    valles    inter    excelsos     inoutes     deourrens 


62 
eastrum  et   oppidura  iulae  relinquens    aci  dexterara    in   mar« 
se  effundh. 

Fiumen  Rierae  oritur  ex  Monte-sancto ,  et  castrum  et  oppidum 
VvAae  ad  sinistram  relinquens  ,  stagnum  petit. 

Fjumen,  quod  cHcunt  Foghe-salis,  oritur  ad  radices  Montis- 
sancli ,  et  non  procul  a  statione  Ostiae  mare  ingreditur. 

Flumen  Chiae  oritur  ex  montibus  Domus-de-Maria ,  et  juxta 
oppidum  excisum  Chiae  mare  petit. 

Flumen  Teuladae  oritur  ex  Monte  S.  Marci,  cui  sub  oppido 
exciso  Teuladae  adjungitur  fluvius  ,  qui  provenit  a  Curatoria 
Sulcis;  paullo  post  mare  ingrediuntur. 

Fiumen  Paimae  critur  ex  fontibus  Nugis,  Perdagii,  et  San- 
tadis,  quorum  aquae  ad  Trataliam  uno  alveo  recipiuntur ,  et 
nomen  sumunt  iluminis  Palmae,  obliterata  antiqua  appellatione 
Debotes,  quae  legitur  apud  Ptolomaeum,  et  in  sinum  Sulci- 
tanum  dcvolvitur. 

Flumen  Aighae  diclum  oritur  ex et  per  re- 

gionem  Sigerri  excurrens  juxta  portum  Corongii  mare  ingredituF. 

Flumen-majus  ,  vulgo  Jlumini  majori  oritur  ex 
et  IV.  lapide  a  templo  S.  Nicolai  prostratae  urbis  Neapolis  de- 
currens  inare  ingrediiur. 

Flumen-magnum  juxta  Bonorchilem  proveniens  ex  montibus 

ad  Iaevam  oppidi  Uris  versus  S.  Petrum 

Terralbensem  decurrens  mare  ingreditur. 

Flumen  aliud  oritur  ex  montibus  Guspinis  et  regionis  Mon- 
tis-regalis,  et  inter  oppida  Gonnos  et  Fanadigae  decurrens  versus 
Papilionem  deilectit ,  et  mare  petit. 

Fluvias  Sacev  a  Ptolomaeo  appeilatus  oritur  ex  fonte  Oradeilis 
et  versus  Caput-Fraschac   decurrens  mare  petit. 

Fiumen  Morgongioris  originem  ducit  in  regione  Partis-Mon- 
tium  ex  rupibus  Morgongioris  oppidi,  et  per  eam  regionem 
defluens,  oppida  Pompi,  MasuIIas,  et  Mogori,  ad  dexleram  de- 
serit,  ad  sinistram  non  procul  a  Sersela  recipit  fluvium,  qui 
ex  Parte-Useliis  ortus  oppidum  Gonnos  Trarnatzae  interluit, 
simulque  uno  alveo  juxta  Urim  decurrunt,  et  in  stagnum  Saxi, 
seu  Marcellini  exonerantur. 

Flumen  aliud  ex  montibus  Arcis  procedens  regionem  Cam- 
pitani  Simagis  juxta  oppidum  Palmae  decurrit,  etsubingressuro 
S.  Justae  pontem  stagnum  influit. 


63 

Flumen  Oristagni  Thyrsus  a  Ptolomaeo,  Thorsus  a  Pausania 
et  Leonico,  sumit  inilium  cx  fontibus  Buddusonis ,  agri  Encon- 
tratae  Montis-Acuti ,  et  excurrit  rcgionem  Gociani ,  Benetuttim 
ad  sinistram,  castrum  Gociani  et  alia  montana  oppida  ad  dex- 
teram  relinquens :  inde  vallem  inter  montes  Maenomenos  re- 
gionis  Macumelis,  et  fines  regionis  Doris  scindens,  Bolothanam 
ad  dexteram ,  Ottanam  ad  sinistram  reliuquit.  Mox  in  Partis-Cie- 
ris  regionem  labitur  juxta  Zuuris  et  Tadasunis  oppida;  unde 
iu  partem-Baricati  juxta  Fortrajanum  et  Villam-novam  Truschelli 
defluit,  ex  qua  in  Campitanum  progrediens,  Oleastrum,  S.  Hie- 
rum  ,  Simagim  et  Sillinum  ad  sinislram ,  Cerfallinum,  Solo- 
russam  et  alia  oppida  ad  dexteram  relinquit.  Tandem  duobus 
alveis,  quorum  primo  urbem  Oristagni  lambit,  et  ad  stagnum 
deiiuit,  altero  et  majore  Pentem-magnura  subtermeat,  et  in  mare 
altero  a  Turre-magna  lapide  se  exonerat , 

Affluunt  inThyrsum;  Nordolis,  qui  ex  cognomine  saltu  Oranis 
agros  Univeris  et  Oitanae  excurrit,  et  multis  auctus  aquis  de- 
mum  XX.  ab  origine  lapide  non  procul  a  Seduli  oppido  in 
Thyrsi   alveum  sinistrorsum  se  effundit. 

Flumen  aliud  oritur  ex  montibus  Barbariae  Ollolais  ,  ex  in 
regionem  Partis-Baricati  excurrens  juxta  Neonellis  ,  Ullae  ,  et 
Busachis  oppida,  ad  laevam  Thyrso  jungitur. 

Massaris  oritur  ex  montibus  Cornubovis  non  procul  a  D£~ 
suli  oppido  regionis  Maodrelisais ,  ipsamque,  et  Belvinum,  Mea- 
nam  et  Atzaram  ad  Samugheum  usque  decurrit ,  Sarcida- 
num  inde  petens  in  partem-Valentiam  inter  Laconum  et  Gen- 
nonim  supra  Buinam  et  Mogorellam  profluit.  Postea  Partem 
Baricati  ingressus  Allaim  et  Fortrajanum  alluit,  ubi  pons  exci- 
sus  antiquae  et  sumptuosae  slructurae  cernitur,  et  in  Thyrsum 
sinistrorsum  delabitur  IV.  sub  Busachi  lap. 

Flumen  aliud  proveniens  ex  agro  Curatoriae  Austis  dilabitur 
in  regionem  Mandrelisais  inter  Ortueris ,  Sorgoni  ,  et  Sammu- 
ghei  oppida ,  et  II.  a  Sammugheo  lap.  Massaris  flumen  in- 
gredilur. 

Flumen  Petrae-fittae  oritur  ex  Orgdsuli  agro  a  fontibus  Ca- 
dehvizos,  Sorbolais,  et  Cornu-bovis ,  et  in  Barbariam  Ollo- 
lais  decurrens  Fonnim  et  Lodinem  ad  dexteram,  Desulum  re- 
giouis  Mandrelisais  ad  sinistram  relinquit.  Inde  GCwana  flumin* 


64 
ex  monlibus  Fonnis  oriundo  X.  ab  ipsis  montibus  iap.  incre- 
mentum  suscipit,  et  intcr  Gavois,  Ovoddae,  Tetis,  et  Olzais 
oppida  excurrit  in  regionem  Curatoriae  Austis,  ubi  II.  a  Teti 
lap.  asio  augetur  fluvio  Badelasi  dicto ,  qui  ex  montibus  De- 
suii  et  Fonnis  protkiens  inter  Thianae  et  Austis  oppida  ince- 
dit,  et  in  Parlem  Baricati  ruit,  ubi  non  procul  a  Fortrajano 
jungitur  Massari,  et  sinml  in  Thyrsum  ex  laeva  parte  iniluunt 
■IV.  a  Busicbi  lap. 

Flumen  aliud  oritur  ex  Ghirgini  in  agro  Mogorellae  et  re- 
gione  Partis-Valentiae ,  et  in  Campitanum  arboreense  progres- 
sum  ,  juxta  oppida  VilSae  urbanae  et  Siae-magnae  decurrit  et 
Tbyrsa  ad  iaevam  miscetur. 

Conftuiint  in  Thyrsum  ad  oram  dexteram 

Fiumen,  quod  procedit  ab  agris  Bolothanae  et  Silani ,  et 
non  procul  a  Seduli  oppido  Thyrsum  ad  dexteram    ingreditur. 

Flumen  aliud  ortum  ex  fonte  ad  radices  excelsi  montis  S. 
Patris,  non  procul  a  Bortigalis  oppido,  Agruni  Seduli  ingredi- 
tur  atque  Thyrso  ad  dexteram  miscetur  IV. .  lapide  a   Busachi. 

Fiumen  aliud  ortum  ex  Septem-fontibus  S.  Leonardi  regio- 
nis  Montis-ferri ,  quod  defluit  in  regionem  Partis  Cieris  inter 
pauli-Latini  et  Aquae-sanctae  oppida,  et  non  proeui  a  Guilar- 
tia  aliud  flumen  recipit,  quocum  ad  dexteram  Tbyrsum  ingre- 
ditur. 

Flumen  Tramatiae  originem  habet  in  montibus  S.  Luxorii 
regionis  Montis-ferri ,  conflatis  ex  eorum  aquis  duobus  fluviis 
Badolia  et  Badesia  regionem  Campitani  de  Milis  sejunctim  ex- 
currentibus  usque  ad  S.  Hierum,  post  quod  coatra  Ceileianum 
uno  alveo  recepti  tendunt  in  stagnum  Marepontis. 

Flumen  Vitae  ex  vicinis  Maenomenis  montibus  oriens  plani- 
liem  juxta  Noracem  decurrit,  mareque  petit. 

Flumen  Badiiitae  ex  montibus  Scani  oppidi  regionis  Montis- 
ferri  scatens  per  Planariam  Bosae  discurrit,  et  ad  Foghedoliae 
sinum  in  mare  se  ofFundifc. 

Flumen  Fisulae,  seu  Fiscellae  ex  ejusdem  oppidi  Scani  agro 
progrediens  versus  Tresnuraghen ,  ad  scopulos  Columbarios 
niari  illabitur. 

Fiuvius  Bosae,  Themus  a  Ptolomaeo  nominatus,  originem 
ducit  ex  fontibus  Vallis  Archiverii    regionis    Capitis-aquarum , 


65 
ex  quibus  primum  cxilis  ct  macer,  sed  paullo  post  multis  a- 
quis  auolus  pontem  Bdinum  pelit.  Rclictis  dcinde  ad  dexleram 
Puteo-majore  ct  Patria,  ad  sinistram  oppidis  Planariae  ad  pon- 
tem  Sannam  decurrit,  et  prius  antiquum  tcmplum  calhedrale 
S.  Petri ,  urbemque  excisam  antiquac  Bosac  ex  parte  laeva  , 
deinde  ex  dextera  Bosam  novam  lambit ,  et  ad  II.  M.  P.  na- 
vigabile  ,  mari  illabitur.  Influit  in  hoc. 

Flumen  Campi-Bovini  ex  monte  Cuco  regionis  Villae-novae 
emergens  ad  radices  Montis-Leonis  non  procul  a  Romana  de- 
fluit  iu  pontem  Patriae  ,  parvosque  amnes  recipiens  in  flumen 
Bosae  se  effundit. 

Fluvius  Pollinis  ex  Barreleris  loco  per  vallem  Azetratae  de- 
currit  in  mare. 

Fluvius  Calae-bonae  ex  valle  Salondrae  oriens  ad  Calambo- 
nam  devolvitur  in  mare. 

Flumen  Montis-furcati  oritur  ex  radicibus  monlis  Cuilis  re- 
gionis  Villaenovae  Montis  Leonis  ,  et  per  agrum  Algariensem 
excurrens  fluvio  Surighelli  ex  valle  Rubra  augetur,  et  pontem 
Serrae  non  procul  ab  Algario  subtermeat,  stagnumque  pisco- 
sum  ingreditur.  Influit  in  hoc. 

Flumen  Ungiae  ex  valle  Boylis  oriens  ,  ct  fontibus  Myrti  , 
Inferni,  et  Rupis  auctum  propc  Algarium  pontcm  cognomincm 
ingreditur  ,  et  cum  superiori  ad  stagnum  procedit. 

Fluvius  Cantarelli  ex  fontibus  Abbatiae  oricns  ,  et  per  pon- 
tem  Spillitae,  non  procul  ab  Ulmeti  oppido,  lentus  et  exilis  ad 
''   aedes  S.  Gavini  decurrens  multis  augetur  fontibus  et  stagnum 
petit. 

Fluvius  S.  Michaelis  ex  diversis  fonlibus  Nurrae  oriens  agrum 
Algariensem  inter  Montem-petrosum  excurrit  et  S.  Michaelis 
oppidum  excisum  ;   deinde  a  stagno  ebibitur. 

Fluvius  ex  fontibus  Falconis  ct  Sojanae  (  prostrati  oppidi  ) 
proveniens  mare  non  procul  a  promontorio  Nigro   ingreditur. 

Fluvius  Sanctus  ex  Oleastrello  per  Artiminum  et  Esse ,  oppi- 
dum  desertum  ,  dccurrens  juxta  oppidum  excisum  Sancti  ,  a 
quo  nomen  snmpsit,  labitur,  ejusque  fontibus  auctus  mare  in- 
greditur  VII.  a  Turritano  flumine  lap.  ,  unde  auspicati  sumus. 

Quae  omnia  flumina  transvadari  praesertim  aestivo  tem- 
pore  plurimis  in  locis  possunt,  habcntque  anguHlas  et  salares; 


66 
ex  quibus  quaedam  et  mugiles,  et  auratas,  aliosque  pisces  flu- 
\iales  abunde  suppcditant. 

De  Stagnis  et  Salinis. 

Habet  et  pisculentissima  stagna  Sardiniae  insule  ,  ut  inquit 
Solin.  Polyhist.  ( L.  V.  c.  9.)  et  quidem  multa.  Sed  praeci- 
pua  sunt  infrascripta  ,  nempe 

Stagna ,    Algariense  ,  Baracis ,  Januarii ,  et  Scarinzae  rcgionis 
Nurrae ; 
Platamonis  regionis  Romandiae  : 
Villae-majoris ,  Terrae-novae ,    et    Offud£ae    regionis 

Gallurae  : 
Uriseis  ,  quae  Aquae  Lesitanae  a  Ptolomaeo  appcl- 

lantur : 
Tortolini  in  regione  Agugliastri : 
Sarrabi  in  regione  cognomine  : 
Caralis ;  duo  ad  orientem  Urbis  ,  unum  ,    quod  om- 

nium  maximum  ,  ad  occidentem  ; 
Palmae  in  regione  Sulcitana  ; 
Sabazi  in  regione  Montis-regalis ,  quae  Aquae  Nca- 

politanae  a  Ptolomaeo  dicuntur ; 
Saxi  et  Marcellini  in  Terralbensi  agro  : 
Paludis-Fici ,  Paludis-majoris ,  et  S.  Justae  in  regio- 
ne  Campitani  Simagis,  quae  Aquae  Hjpsitanac  a 
Ptolomaeo  dictae  sunt : 
Marepontis  ,  et  Mistras  in  regione  Campitani  de  Mi- 
lis:  ex  quibus  fit  ingens  captura  piscium  et  anguillarum  prae- 
pinguium  ,  quarum  magna  pars  per  totam  Sardiniam  defertur 
et  absumitur ;  plurima  vero  muriatica  ,    et  in    doliis  asservata 
celebri  quaestu  in  Italiam  et  Hispaniam  mittitur. 

Salinas  habet  magnas  non  uno  tantum ,  sed  pluribus  in  locis 
regionis  Caralitanae,  Turritanae  ,  Arboi?ensis  ,  et  Gallurensis. 
Ouare  sal  vili  venumdatur  pretio  ,  et  quibusdam  ex  privilegio 
gratis  datur ,  quantum  illis  satis  sit ;  et  multa  navigia  oneran- 
lur,  et  in  ltaliam  mittuntur.  Sunt  majores  salinae  prope  Ca- 
ralim ,  quae  caudidiorem  salem   gignunt ;    at   magis    valet    ad 


67 
condimcntum ,  qui  cxtrahitur  cx  Sassaritanis;  in  quihus  paratur 
hoo  modo.  Ingrcdiuntur  liibcrno  tcmporc  aquac  maris  in  hiijus- 
modi  stagna ,  quac  salinac  vocantur,  ubi  postea  acstivo  tem- 
porc  ob  solis  fcrvorcm  coagulantur  in  solidissimum  sal ,  nnde 
hoc  mcnsibus  Julio  ct  Augusto  vel  totum  cxtrahitur  ,  vel  cjus 
pars ,  quando  vel  totum  cxtrahcre  non  sit  nccesse  ,  vel  sta- 
gnum  non  sit  exsiccatum:  nam  aliquando  et  quibusdam  in  sa- 
linis  in  oris  tantum  aquae  in  salem  exarcscunt.  Saepe  ex  Al- 
garicnsibus  ct  Tcrranovanis  nihil  extrahitur. 

Putei  aquac  salsae  Sassari  et  aliis  multis  Sardjniae  locis 
sunt,  ex  quibus  muries  haberi  posset:  puteis  vero  aquae  dulcis 
ct  cisternis  nonnisi  Carali  et  quibusdam  aliis  in  caslellis  super 
locis  montanis  utuntur.  Quare  Solinus  Polyhist.  (Ioco  cit.)  non 
rcctc  dixit  Sardiniam  opem  plurimam  de  imbrido  coclo  ha- 
bere ,  hiberaasque  pluvias  in  aestivam  penuriam  reservari  , 
quum  in  tota  insula ,  magna  sit ,  ut  vidimus  ,  aquarum  copia 
tam  fontium  ,  quam  fluminum  ,  et  stagnorum,  ex  quorum  multis 
Intemperies ,  quae  vulgo  dicitur ,  aeris ,  ut  nunc  dicemus ,  cas- 
satur. 

De  aeris   intemperie. 

Sardinia  inquit  Pomponius  Mela  (  L.  VIII.  c.  5.)  soli,  quam 
caeli ,  melioris  ,  atque  ut  foecunda  ita  pcne  pestilens.  Quare 
M.  Cicero  Q.  Fratrem  monet  quamquam  hjems  esset  ,  memi- 
nisse  cum  debere  in  Sardinia  esse  ;  et  alibi  ad  M.  Fabium 
Gallum  (  ep.  24.  L.  1.  epist.  ad  famil. )  scribit  «  Tigellium 
«  sua  patria  pestilentiorem  » :  Cornelius  Nepos  (  L.  de  Viris 
Illustr.  c.  65.  )  inquit  C.  Gracchum  pestilentis  Sardiniae  quae- 
sturam  sortitum:  et  Val.  Martialis  Sardiniam  Tiburi,  tamquafm 
saluberrimo  loco  pestilentissimum  opponit,  dicens  «  Nuilo  fata 
«  loco  possis  excludere;  quum  mors  Venerit,  in  medio  Ti- 
«   bure  Sardinia  est  »  :  Florus  etiam  ( L.  II.  c.  6.):  tandem 

Livius  (  L.  IV. )  et  Claudianus Sardi- 

niae  montes  Insanos  appellant,  quos  Ptolomaens  Macnbmenos, 
quod  idem  sonat,  teste  Plinio  (  L.  XII.  c.  15.),  appellavit.  Scd 
multt  intclligunt  pestilentem  Sardiniam  a  Cicerone,  et  ab  aliis 


68 
esse  dictam  proptcr  Solpungam,  et  Sardoniam  herbam,  ut  re- 
fert  Coelius  Rhodiginus  (  XII.  c.  16. )  Et  certum  est  insulam 
raro  peste  laborare  ,  nec  ubique  locorum  morbosam  esse ,  ut 
testatur  Strabo  (  L.  I.  Geogr. ).  Nam  montes  omnes,  omnique 
tempore  salubres  sunt ,  quidquid  dicant  Florus ,  Livius ,  et 
Ptolomaeus ;  et  planities  non  omnes  sunt  infestae  ,  sed  illae , 
et  quidem  numero  exiguae  ,  quae  nimis  foecundae  ,  palustres 
sunt ,  aut  salem  habent  concretum ;  quae  tamen  nonnisi  aesli- 
vo  tempore  ,  ut  Strabo  (  L.  V. )  ,  et  experientia  docet.  Nam 
menseJulii,  increbrescente  splis  ardore,  consurgunt  ibi  vapores 
crassi  aerem  corrumpentes  ,  teterque  odor  gignitur ,  qui  deli- 
catis  et  inassuetis  perniciosus  est.  Aliis  autem,  qui  a  pueritia 
sunt  assueti  illi  aeri ,  quique  labori  vacant ,  atque  soliti  sunt 
aestivis  etiam  solibus  terram  peragrare,  non  nocet  ullo  modo  ; 
immo  in  illis  locis  et  robusti  vivunt,  et  grandaevi  senescunt , 
ut  in  regionibus,  ubi  saluberrimo  aere  homines  fruuntur.  Hujus- 
modi  vapores  et  infectus  aer  non  ventis,  sed  imbribus,  pellun- 
tur  mense  Octobris  vel  Novembris;  nam  praegravis  auster  ibi 
ilare  solet;  ut  inquit  Pausanias  (  L.  X.)  et  cecinit  Silius  Ita- 
licus  «  palliclaque  intus  —  Arva  coquit  nimium  Cancro  fuman- 
«  tibus  austris  ».  Boreae  vero  salutares  et  refrigerantes  aesta- 
tis  tempore  flatus  montium  arcentur  objectu  ,  quos  ad  illud 
latus  altissimos  insulam  habere,  et  Pausaniae  compertum  ( L. 
X.  ) ,  et  Claudiano ,  qui  haec  cecinit  «  .  .  .  .  Quae  (  pars  )  re- 
«  spicit  Arcton  —  Immitis  ,  scopulosa ,  procax  ,  subitisquc 
«  sonora  —  Fluctibus :  insanos  infamat  navita  montes.  -— 
«  Iiinc  hominum  pecudumque  lues ;  hinc  pestifer  aer  — 
«  Saevit ,  et  exclusis  regnant  aquilonibus  austri  » •  Corsicae 
quoque  insula  quae  M.  P.  IX.  dumtaxat  a  Sardinia  distat,  ex- 
cclsis  se  undique  montibus  altollens  Favonio  et  Aquiloni  ob- 
tenditur ,  quominus  eorum  in  hanc  terram  flatus  pervadant  , 
ut  idcm  Pausanias  refert.  Quare  nobiles  et  laboribus  insueti , 
quique  luxui  corporis  vacare  solent ,  et  saluti  consulere  ,  se 
domi ,  fervente  aestate  ,  continent ,  et  nunquam  nisi  hiberno 
vernoque  tempore  ex  civitate  ad  sua  castra  et  oppida  egre- 
diuntur,  terramque  circumeunt:  qucmadmodum  et  illi  qui  Ro- 
mae  degunt  non  audent  aestatc  urbc  cgredi ;  et  Neapolim  pe- 
tere  ,  ne  in  morbum  incidant.  Quod   si    aestatis    tempore   co- 


69 
guntur  transirc  pcr  Sardiniam   fugiunt  hujusmodi   loca   infesta, 
ct  quaerunt    montana  ,    ubi    aer  salubrior  ,   ut  dixi  ;   alquc   ita 
tliu  vivunl ,  fitque  populosa  insula ,  ut  mox  dicenuis. 

De  incolarum  frequentia. 


De  natura  et  moribus  sardorum. 

Sardi  natura  sua  sunt  ingeniosi,  atque,  ex  senlentia  Arislo- 
telis  ,  melancbolici ,  litterisque  dediti ;  unde  viros  plures  scien- 
lia  iliustres  Sardinia  tulit,  quos  in  bistoriis  retuli ;  multique  in 
dies,  et  in  Italia  et  in  Hispania,  medicinae  et  Juris  prudenliae 
student,  Sassari  vero  et  Carali  Grammaticac  ,  Rbetoricae  , 
Philosopbiac ,  et  Tbeologiae  cum  doclissimis  viris  sardis  has 
artes  et  scientias  publice  profitentibus.  Quare  Sardinia  doctis- 
simos  habet  Theologos  ,  et  Verbi  Dei  praecones,  Philosophos , 
Medicos,  et  Jurisperitio  insigneS;  qindquid  alii  rerum  Sardoa- 
rum  nescii  impcritorum  scriptis  aut  verbis,  in  contrarium  te- 
mere  blatercnt. 

Mililia  praesertim  sunt  insignes,  et  erga  Reges  fide  incorru- 
pta  ,  ut  latissimo  historiarum  testimonio  ,  usuque  quotidiano , 
cognoscimus.  Sunt  robusti  ,  optimi  equites ,  et  venationibus 
assueti.  Ulebantur  olim  pelta  et  pugione,  musmonumque  pelli- 
bus,  tboracis  modo^  se  muniebant,  ut  rcfert  Strabo  (  L.  V.  ). 
Maxime  vero  utuntur  balistis,  sclopetis,  et  occulto  laqueo,quo 
bostem  ,  medio  certamine  ,  minus  ad  tales  insidias  cautum ,  su- 
bito  jactu  implicitum  perimunt :  et  quando  piratae  turcae  aut 
afri  ad  haec  litora  appellunt  praedam  abacturi ,  facile  a  sar- 
dis  capiuntur  ,  vel  in  fugam  vcrtuntur.  Labori  etiam  sunt  dc- 
diti ;  atque  ita  olim  plectebantur  ignavi  otioque  dediti,  ut  te- 
statur  Alexander  Sardus  (  c.  22.  L.  I.  De  moribus  genltum) 
ct    Aelianus    ( L.    IV.    c.    1.     Variar    liistor.  ) ;    ct    parenles 


10 
scnio  confecli  ,  tamquam  ii  qui  otiose  vitam  degerent  fuslibm 
lelhalitcr  caedebantur  a  filiis,  et  contumulabantur:  turpe  siqui- 
dcm  putabant  multo  scnio  confectos  inutiliter  superesse,  ut 
refcrt  ctiam  Coelius  Rhodiginus  L.  XXX.  c.  26.  Agriculturae 
tamcn  fuerunt  montani  populi  parum  dediti ,  qui  olim  in  pla- 
niticm  populabundi  saepe  descendebant,  ut  diriperent  quae 
suo  labore  et  industria  campestres  sibi  paraverant,  Strabone 
referente;  at  hodie  incusatur  aliqua  et  horumce  colonorum 
negligentia,  qui,  ob  soli  foecunditatem  et  copiam  frugum,  pa- 
rum  accurate  colunt  et  segniter  serunt.  Desideratur  ideo  in 
rusticis  major  industria  ,  et  superiorum  favor.  Rei  pccuariae 
sunt  deditissimi:  quare  fit  ut  vili  prctio  emantur  carnes,  sicut 
et  triticum;  omnesque  pane  triticeo  et  carnibus  vescantur, 
rusticis  quibusdam  et  pastoribus  demplis,  qui,  ut  antiqui  Ilien- 
ses,  Jolaenses,  et  Balari  consueverant,  sola  vivunt  aqua  et 
carne  pecorum  et  armentorum,  quorum  sunt  voracissimi:  ali- 
qui  enim  reperiuntur,  qui  uno  prandio  vel  coena  medium 
arietem,  vel  porcum  dimidiatum,  dcglutiant;  quum  tamen  gens 
reliqua  frugalitalem  hispanorum  aemulentur. 

Panno  vilissimo  Foresi  vulgo  dicto  vestitur  magna  pars  ser- 
vorum,  et  eorum  qui  in  villis  et  oppidis  habitant.  Illorum  foe- 
minae  in  vestituvalde  honestae  sunt,  omnem  excludcntes  pom- 
pam.  At  urbani  viri  et  foemine ,  divitiis  abundantcs,  abutuntur 
vestibus  in  magnam  supcrbiam.  Olim  sardi  vestiebantur  capra- 
rum  pellibus,  veterum  graecorum  more,  ut  inquit  Alexander 
Sardus  ( L.  I.  c.  19.  De  morib.  gent.):  nam  et  Hcrcules,  a 
quo  originem  duxerunt,  pelle  vestiebatur.  Illis  tamen  utebantur, 
hyeme  villis  introrsum  conversis,  aestate  vero  aversis,  ut  in- 
quit  Nymphodorus,  quem  refert  Volaterranus,  eamque,  thni- 
cam  sardonicam,  nominat  Coelius  (L.  XVI.  c.  10.),  et  sar- 
dorum  mastrucam  vocat  Cicero,  et  D.  Hyeronimus  (L.  adv. 
Lucif.  );  unde  sardi  mastrucati  dicti  sunt  a  Cicerone,  et  pel- 
liti  a  Sabellico  post  Livinm  (  L.  XXIII.  et  XXIX.)  qui  alibi 
refert  anno  A.  C.  N.  CCIV.  fuisse  a  Sardis  romano  exercitui 
data  XII.  M.  tunicarum ,  et  M.  CC.  togae. 

Sardinia  habebat  etiam  focminas  Bitras  vocatas,  quas  nar- 
rat  Solinus  Polyhist.  (L.  VI.  c.  4.)  gcminas  in  oculis  pupil- 
las  habere  et    in    visu    perimere,    si    forte    quempiam    iratae 


71 
aspiccrcnt:  fanaticas  ctiam  ct  maleficas,  plurcsquc  praeficas  in 
fwuoris  luctu  advoeari  scu  conduci  solitas,  quac  cantu  ct  fu- 
nebri  carmine  defunctorum  lauilcs  non  sine  miseralione  rcfe- 
rcbant,  ct  modum  plangendi  ceteris  foeminis  circumstantibus 
dabant.  Ilae  ad  crebras  regressiones  simul  respondentes  allo 
cum  gemitu  comas  et  ora  lacerabant,  capita  et  pectora  suis 
pcrculiebant  palmis.  Ita  olim  fcre  ubique;  nunc  Praesulum  et 
lnquisilorum  hacreticae  pravitatis  zelo  punitae  hujusmodi  arlem 
cxcrcere  formidant.  Parentalia,  quae  olim  apud  Norenses  sar- 
dos,  teste  Ciccrone  in  Orat.  pro  Scauro ,  fiebant,  adhuc 
ticri  multis  in  locis  videmus. 

Cetcrum  Sardi  sunt  sui  commodi,  quam  pubblici  amantio- 
rcs,  et  in  prospcris  conterrancorum  successibus  saepe  conta- 
bescunt;  advenas  autem  amant,  et  humaniter  excipiunt.  Coloris 
sunt  albi  et  rubicundi  ad  aquilonem;  subfusci  ad  mcridiem. 
Loquuntur  lingua  propria  Sardoa  cum  rhilmice,  tum  soluta  o- 
ralione,  presertim  in  Capite  Logudori ,  ubi  purior,  copiosior 
et  splendidior  est:  Et  quum  Hispani  plures,  Tarraconenses, 
Cathalani,  et  Itali  migraverint  in  eam,  et  commerciorum  causa 
quotidie  adventent;  hinc  loquuntur  etiam  variis  linguis  hispa- 
nicis,  et  italica,  quibus  omnibus  solent  concionatores  loqui  a- 
pud  unum  eumdemque  populum  ,  seu  auditorium.  Caralilani  et 
Algarienses  communiter  majorum  suorum  lingua  cathalana  utun- 
tur;  alii  genuinam  retinent  sardorum  linguam ,  quae  in  oratione 
domijiica  hujusmodi  est. 

Pater  noster  ,     qui  es       in  caelis  ,       sanctificetur       nomcn 
Babu  nostru  ,  qui  istas  insos  Kelos ,  santificadu-siat   su  nomen 

tuum ;        adveniat         regnum  tuum;        fiat  voluntas  tua 
tuu  ;     bengiat  a  nois     su   regnu   tuu  ;    fettasi  sa  voluntade  tua 

sicut  in  caelo      et  in  terra.    Panem  nostrum     quotidiawim 
comente   in  Kelu    et  in  terra.     Su  pane  nostru     de  ogni  die 

da  nobis  hodie  ;         et  dimitte  nobis  debita  nostra  , 

da  no  lu  hoe  ;  et  perdona  nos  sos  debitos  nostros, 

sicut       et  nos      dimittimus  debitoribus  nostris  ;        ct  ne 

gasi  comcnte  nois     perdonanius  sos  debitores  nostros;    et  non 


72 
nos      inducas         m  tentationcm     sed  libera  nos      a  malo. 
nos  lasses  ruere       in  tentatione        ma  libera  nos      dae  male. 

De  dignitatibus  et  Magistratibus  sardorum. 

Multae  sunt  in  Sardinia  dignitates,  multique  magistratus.  Sed 
dignitates  omnium  supremae  fuerunt  olim  quatuor  regum, 
nempe  Turritani,  Gallurensis,  Arboreensis,  Caralitani,  qui  Ju- 
clices  dicebantur,  et  quatuor  praeerant  regnis,  in  quae  tota 
Sardinia  erat  divisa.  Nunc  unus  est  Rex  Aragoniae  et  Sardi- 
niae,  unusque  Prorex,  qui  in  ea  omnem  fere  Regis  babet 
auctoritatem,  et  solus  bispanus  hunc  Magistratum  gerere  solet, 
cui  a  Rege  unus  Assessor  J.  U.  D. ,  quem  Regentem  appellant, 
et  quatuor  alii  Consiliarii,  J.  U.  D. ,  assignantur  ,quorum  con- 
silio  omnia  disponit,  appellaturque  ejus  tribunal  Iiegia  Au- 
dienlia.  Olim  hoc  magistratu  juxta  privilegium  regni  nullus 
poterat  fungi ,  nisi  per  triennium;  deinde  alius  succedebat  in 
ejus  locum:  nunc  autem  in  eo  officio  multis  temporibus  quis 
persistit,  ut  Regi  placet;  eoque  absente,  vel  mortuo,  remanet 
Pracses  eamdem  habens  potestatem.  Hi  residere  solent  partim 
Carali,  partim  Sassari ;  nisi  aliud  imminenlis  belli  periculum 
suadeat;  quapropter  Carali  pro  majore  anni  parle  eos  residere 
Africa,  et  vicinus  Turca,  hac  lempestate  coegit;  sicut  et  olim 
Barbaracinorum  metus  Praesidem  romanum  in  montibus  rcsi- 
dere  fecit.  L.  2  ff.  In  Sardinia  Cod.  de  ojjicio  Praef.  Prae- 
tor.  Africae. 

Quum  Sardinia  a  Regibus  Aragoniae  in  duas  sit  divisa  par- 
tes,  nempe  in  Capul  Sassaris,  et  Caput  Caralis,  suum  unaquae- 
que  habet  gubernatorem;  nec  refert  hispanus  ,  an  sardus  fit. 
Praesenle  Prorege  nullam,  absente  omnem  aucloritatem  hic  in 
suo  Capite  habet.  Sed  licet  provocare  ab  eo  ad  Proregem. 
Committit  Rex  hoc  gubernationis  officium  cui  velit,  quique  ido- 
neus  ad  id  gercndum  videatur. 

Est  et  alius  in  civitatibus  Magistratus  Regius,  qui  ab  incolis 
Vicarius  Regius  appellatur ,  et  praesente  etiam  Prorege ,  vel 
Gubernatore ,  sua  non  privatur  jurisdictione,  cum  in  causis  ca- 
pitalibus  et  poenis  infligendis,  tum  in  aliis  controversiis.  Fun- 


^3 
[runtur  offlcio  Carali  ct  Alfjario  pcr  umim  annmr»,  Sassari  vero 
pe*  bicnnium;  idque  et  propter  insolenliam  quorumdam  ,  qui 
liuic  praefuerunt  oflieio;  nec  non  ut  reliqui  civcs  eodem  potiri 
queant.  Nam  olim  ad  quinquennium,  poslca  ad  tricnnium,  haeo 
auctoritas  rctinebatur.  Concedit  Rcx  hanc  functioncm  unis  civi- 
tatibus;  liabcntque  sinfjnli ,  qui  huic  officio  pracsunt  ,  Assesso- 
rem  J.  U.  pcritum;  sub  quibus  sunt  ceteri  magistratus  minO- 
res,  quos  brevitatis  causa  missos  facio. 

Sunt  praeterea  in  Sardinia  Archiepiscopatus  tres  ,  Turritanus 
seu  Sassaritanus,  Caralitanus,  et  Arboreensis;  et  Episcopatus 
scxdecim.  Ilorum  octo  sunt  Archiepiscopatui  Turritano  snftVa- 
(janei,  nempe  Ottanen.  seu  Aloarien. ,  Emporicn.,  Bosanen., 
qui  suos  habent  Episcopos;  Plovacen.,et  Sorrcn.  Turritano  u- 
niti;  Castrcn.  et  Bisarchien.  Algariensi  additi;  Phausianen.  nunc 
Civitaten.  dictus,  Emporiensi  conjunclus.  Ouatuor  sufTra^aneos 
habet  Archicpiscopatus  Caralitanus,  sibique  unitos  Sukhanen. 
Suellen.  Dolien.  et  Galtellinen.  Tres  tandem  sunt  Archiepisco- 
patui  Arborcensi  suffraganei,  nempc  S.  Juslae  ilii  unitus, 
Usellen.,  qui  Episcopura  habct,  et  Terralben.  Uscllensi  unilus. 
Miriensls  Episcopatus  temporibus  D.  Gregorii  erat  inSardinia, 
ut  ex  illius  ep.  ad  Petrum  Notarium  in  Sardinia  constat;  qui 
hodie  suppressus  cst,  et  nullum  habct  Episcopum,  nec  digni- 
tates,  aut  Canonicos,  cum  tamcn  in  aliis  sint  plures  dignitates, 
Canonici ,  Plebani ,  Rcctorcs. 

Ab  ipsis  Episcopis  ct  Archiepiscopls  appcllatur  ad  Judicem 
Gravaminum,  et  Appellationum,  qui  anno  1460.  fuit  a  Pio 
II.   crcatus. 

Sunt  quoque  in  Sardinia  Inquisitores  Gcneralcs  contra  hac- 
reticos,  apostatas,  et  maleficos  juxta  canonicas  sanctiones, 
morcs,  et  inslructiones  Siipremi  Inquisitoris  Hispaniarum,  quem 
illi  Superiorcm  agnoscunt;  eorumque  vigilantia ,  prudenlia,  ju^- 
stitia  factum,  ut  fides  catholica  pura  inviolataque  jampridem 
apud  sardos  sit  custodita,  et  gens  a  cunctis  haeresibus  quie- 
verit  libera. 

Habent  praeterea  Sardi  Bullae  Cruciatae  Commissarium, 
Abbates,  Priorcs,  et  aliorum  Ordinum  rcgularium  Provincialcs, 
quos  ctiam  brevitati  consulens  recenserc  supcrsedco. 

Fuit  etiam  dfgiiltas  Principatus  in    Sardinia,    tcstc   Nauclcro 

10 


74 
in  Chorogr.  (vol.  III.)  et  Abbate  Vespergiensi ,  Pigna  (L.  I.  e 
seq. )  et  Panvinio  (  L.  XII.  et  XIII.  hist.  de  Regno  Jtalico). 
tt  nunc  habet  etiam  Marchionatum  Oristagni ,  et  Comitatus  Go- 
ciani,  Chirrae ,  Villessorris ,  Laconis,  et  Seduli,  qui  suos  re- 
tinent  Comites  ;  Galtellini  etiam,  Montis-Leonis ,  et  montis-re- 
galis,  qui  habere  desierunt.  Vicecomitatum  habet  unum,  scili- 
cet  Salluris,  et  quamplures  barones,  equites,  et  milites,  qui 
sua  habent  privilegia  et  constitutiones,  Capitula,  brachii  mili- 
taris  dictas  in  generali  conventu  Sardorum  quolibet  decennio 
congregari  solito,  editas,  quibus,  et  aliis  legibus  lingua  sarda 
in  uno  volumine  Carta  de  logu  vulgo  appellato  a  Judicibus 
Arboreae  compilatis  de  consilio  proborum  hominum,  judicatur 
in  omnibus  causisrerum,  et  rusticarum  personarum,  in  suis  re- 
gionibus,  civitatibus,  castris,  villis.  At  in  aliquibus  urbibus  u- 
iuntur  jure  communi. 

Sunt  in  civitatibus  quinque  consules,  qui  sorte  quotannis  ex 
singularum  hominibus  eliguntur,  et  per  civitatem  officii  insi- 
gna  portant,  habentque  reip.  administrationem,  in  qua  nec 
Rex  Aragoniae,  nec  Prorex  se  intromittit,  s,ed  soli  remp.  ad- 
niinistrant,  ejusque  redditus  dispensant,  et  debent  distribuere 
pro  sua  prudentia,  utentes  civium  consilio,  etpublicam  cuncti 
respicientes  utilitatem.  Habent  etiam  in  quibusdam  casibus  le- 
ges  condendi  potestatem,  possuntque  poenas  statuere,  multa- 
que  habent  privilegia  et  immunitates,  quas  olim  obtinuerunt 
a  Regibus  Aragoniae.  At  hodie  ,  quando  non  solliciti  sunt  de 
rep. ,  sed  magis  privatum  considerant  commodum,  ut  ubique 
fere  fieri  solet,  omnia  ruunt  in  pejus.  Urbes  autem  quae  hujus- 
modi  consules  habent  sunt  Algaria  ,  Bosa,  Caralis  ,  Emporia, 
Sassaris,  et  Viila  Ecclesiae;  non  autem  aliae  Sardiniae  regio- 
nes,  civitates,  castella,  et  oppida,  dc  quibus,  eorumque  situ 
in  sequenti  Libix>  dicemus. 


IN 

SARDINIAE   CHOROGRAPHIAM 
LIRER  II. 

EX  RECENSIONE  V.  ANGIUS. 


De   Turritana  Urbe  et  DioecesL 


lOardiniae  insula  ,  in  quatuor  dividitur  partes  ,  Turritananl  , 
Arboreen9em  ,  Caralitanam ,  et  Gallurensem ,  ut  seripsit  Chri- 
stophorus  Landinus  in  Comm.  ad  cantic.  Inferni  Dantis  Ali- 
ghierii  ,  Sigonius  (  L.  VIII.  hist.  de  regno  Italiae),  et  Vola- 
terranus  (  L.  V.  cap.  Res  Pisanorum  ). 

Turritana,  omnium  maxima,  nomen  sumpsit  a  Turrium  urbe 
amplissima;  et  a  felici  illius  soli  amoenitate  et  fertilitate  Loci- 
Aurei ,  vulgo  Logudoro  ,  cognomen  est  consecuta. 

Fuit  prius  Judicatus  ;  mox  regnum;  et  primam  insulae  par- 
tem  continet,  quae  ad  Circium  et  Favonium  vergit,  eoque  la- 
tere  mari  abluitur  et  flumine  Cocinae,  Maenomenisque  monti- 
bus  terminatur. 

Octo  complectitur  Dioeceses,  nempe  Turritanam,  Plovacen  , 
Sorren.   Emporien.   Algarien.   Bisarchien.  Castren.  et  Bosanen. 

In  Turritana  fuit  Turrium  civitas  vetuGtissima  et  primaria  in 
loco  quarumper  edito  juxta  fauces  fluminis  Turritani,  et  por- 
tuna  ,  ubi  insignis  est  turris  Sassarensium  praesidio  ,  et  duce 
munita.  Creditur  a  Vetuloniis  Turrenis  primis  Sardiniae  acco* 
lis  condita  turritis  aedibus;  et  propterea  Turrium ,  Turrita , 
et  Turrhid  civilas  fuit  dicta.  Thusci  enim  urbes  turritis  ae- 
dibus  condere  solebant ,  ut  inquit  Marsilius  (  L.  I.  de  Origine 


76 
Jial.  et  Turren.)  et  Dionysius  Alicarnasseus  (  L.  I.);  deinde 
Augusta  civitas  ah  Hercule  facta  Turris  Libysonis,  teste  Plin. 
L.  U.  Natur.  hist.  cap.  7.  et  Plolomaeo  L.  III.  Geogr.  co- 
gnomen  est  consecuta.  Libyson  enim  civitatem  Herculis  au^u- 
stam  significat,  Annio  adBerosum  L.  VII.  Antiquit.,  et  Tarafa 
De  Reg.  hisp.  cap.  Hercules,  referentibus.  Deducta  postea  ad 
eam  romanorum  colonia  ,  ul  inquit  Plin.  L.  III.  c.  7.  Onu- 
phrius  L.  Imper.  Rom. ,  et  S^gjpnius  L.  III.  de  antiqao  jure 
Jtaliae ,  fuit  multis  et  amplissimis  aedificiis  exornata,  perenni 
dapsilique  fonte  decorata,  qui  ex  Aqua-clara  Vallis  S.  Marlini 
deducebatur  XII.  M.  P.  aquaeductu  opere  arcuato  afFabre  e- 
laboralo,  cujus  reliquiae  adhuc  cernuntur.  Hic  residebat  Prae- 
ses  Sardiniae  ,  cujus  magnificae  aedes,  fornicibus  testudinatis 
exaedificatae,  in  hunc  usque  diem  conspiciuntur  semirutae;  fuit- 
que  postea  sedes  Archiepiscopi  Turritani  in  maximo  ejusdem 
urbis  lemplo  a  Comita  Judice  magnificentissima  fabrica  extru- 
cto  ,  columnis  marmoreis  teretibus  et  striatis  suffulto ,  tegulis- 
que  plumbeis  teclo  ,  quod  ss.  mm.  Gavino  Romano,  Protho, 
et  Januario,  Sardis  Turritanis  dicatum,  frequentia  hominum,  et 
religione  celeberrimum,  extat  adhuc  integrum  multisque  aedi- 
jficiis  a  Sassarensibus  cinctum.  Urbs  vero  ipsa  jacet  Genuensium 
bello  et  piratarum  incursionibus  destructa ,  et  a  populo ,  qui 
cum  Praesule  et  omnibus  opibus  Sassarim  mi[jravit  deserta  , 
herbis  rubis  et  virjjultis  obsita  ,  atque  hinc  nulla  re  integra  , 
et  .antiquorum  aedificiorum  majestate  fere  ad  nihilum  diminuta, 

De   Urbe  Sassaris. 

Sassaris  urbs  omnium  Logudori  urbium  maxima  ,  et  prae- 
clarissima,  quae  etiam  regalis  civitas  a  Marco  Guaxa  in  Chron. 
nominatur ,  fuit  XII.  M.  P.  a  Turribus  interius  in  Joco  amoe- 
nissimo,  et  totius  insulae  saluberrimo,  condita  a  Taratibus,  ut 
creditur,  qui  teste  Strabone  (L.  V.  de  Situ  Orbis)  hic  juxta 
Sossinates  consederunt ,  et  propterea  lingua  sarda  Tatari , 
T  et  R  corrupte  transpositis  ,  etiam  hodie  vocatur, 

Hujus  prima  fundamenta  jacta  fuerunt  in  Joco  Funtana  cle 
bidda  vulgo  dicto ;    destructaque  urbe  Turrium  cum  circum- 


11 

\ieiiiis  oppidis,  adaueta  cst  orientcm  vcrsus  'in  cam  urbis  for- 
iiiam  ,  qua  nunc  ceniitur  ,  et  a  Potcstatibus  ipsius  cx  stalulo 
Urbis  niocuibus  ct  fossa  circumscpla.  Quatuor  palcnt  porlac  ; 
Castelli  scilicct,  quae  Eur;un  prospicit,  olirn  Porla  Cajntis-Urbis 
dicta ,  Uceris  ad  Africum  sita  ;  S.  Antonii  ,  olirn  nuncupata  S. 
Blasii  Circio  objcela ,  et  Uruscili,  etiam  Macelli  appcllata,  ad 
Aquilonem  sita  ,  ubi  est  propumiaculum  Maceili  dictum. 

Practerea  anno  circitcr  13$j.  a  Guillelmo  Cervellono  Pro- 
Rege  ct  Baimundo  Montpavone  Gubernatore  fuit  insigui  arce 
munita,  quadrangulari  forma  et  quadrato  lapide  constructa  eum 
quatuor  lurribus  in  angulis  ,  et  altera  in  j>orta  ,  per  quam  ex 
Castro  est  exitus  in  civitatcm  ,  ubi  sunt  quatuor  portae  ,  iii 
quatuor  murorum  ordinibus,  et  propugnaculuni  concameralum 
ailabre  ab  Antonio  Pontio  anno  1503.  elaboratum.  Ilabet  arx 
ij^sa  ad  pomoeria  ameonos  horlos  ,  intus  puteos  et  cisternaur  , 
praeterea  portamque  falsam  dictam,  longam  et  flexuosam  per 
trium  murorum  vallationem  ,  qua  extra  urbem  datur  egressio. 
ln  ea  residebat  o!im  Dux  rcgius  cum  militum  praesidio ,  nuno 
liabitatio  est  Inquisitorum  Apostolicorum  lotius  Sardiniae  ,  ct 
sunt  carcercs  S.  Officii. 

Fuit  tola  civitas  in  quinque  divisa  Regiones ,  seu  Parochias 
a  Dorgotorio  Archiep.  turritano  anno  1288.  et  in  illis  hacc 
praecijjua  sunt  aedificia. 

Templum  maximum  S.  Nicolai  parochiale  quod  anno  1434. 
fuit  Archiepiscopalis  sede  Turritana  decoratum,  et  anno  1480. 
populr  expensis  in  ampliorem  formam  ,  qua  hodie  cernrtur  , 
redaclum ,  insignique  lestudine  et  sacellis  multis  ornatum. 

Templum  S.  Catharinae  parochiale. 

S.  Sixti  j^arochiale. 

— S.  Donati  parochiale. 

S.  Apol-inaris  parochiale. 

Jesu  Mariae,    Coikgium    PP.    Societatis    Jesu    anno 

1580.  maimifice  construi  coeptum. 

S.  Mariae  ad  Belhlehem,  olim  Abbatia  Cassinensium, 

nunc    insigne  Monastcrium  Franciscanorum  Conventualium    ex- 
tra  muros. 

S.  Petri  de    Sirchi,  olim  Abbatia  Monialium  Ordinis 

S.  Benedicti  a  Mariani  Judicis  Matre  conditum ,    et   deinde  a 


78 
Martino  V.  Ecclesiae    Turritanae    unitum.    Nunc    amplissimum 
cst  Monasterium  Franciscanorum  de  Observantia  extra   muros. 

Templum  S.  Augustini  extra  muros,  AguslinorumMonasterium. 
—  -     S.  Antonii  extra  muros,   Prioratus. 

S.  Leonardi  extra  muros  ,  Prioratus. 

S de  Subaleo,  Prioratus  Ordinis  S. 

Benedicti  ,  Ecclesiae  cathedrali  unitum. 

».     S.  Clarae,  monasterium  moniaiium  Ordinis  Minorum. 

S.  Elisabeth,  monasterium  monialium  Ordinis  .  .  .  . 

nunc  desertum. 

Annunciationis   Beatae  Mariae  Virgiuis  ,    hospitale  in- 

tirmorum. 

S.  Mariae  Magdalenae  ,  hospitale  infirmorum. 

S.  Lazari  ,  hospitale  leprosorum  extra  muros. 

S.  Sepulchri,  olim  domus  Canonicorum  Regularium, 

nunc  sodalitatis ,  vulgo  Confraternitatis  Orationis,  alias  De  la 
Movtc  dictae. 

►     S.  Crucis,  domus  Sodalitii,  vulgo  Confraternitatis  Gon- 

falonis,  seu  disciplinatorum  dicti.  Habet  et  saceila,  quinque 
inurbe,  quindecim  extra  muros.  Habet  Senaculum,  domum  Ci- 
vitalis  vocant,  Domum  Archiepiscopalem ,  et  Regiam  ,  ubi 
Gubernator  Logudori  habitat;  scholas  pubiicas,  balnea ,  licet 
nunc  inutilia,  ubi  foeminae  diebus  Lunae,  Martis,  et  Mercurii; 
mares  reliquis  diebus  olim  lavabantur;  ludum  pilae;  carceres, 
forum  olitorium  rerumque  venalium,  triticarium ,  boarium,  et 
piscarium;  tabernam  salis;  panis,  et  mercium  omnium  extera- 
rum ,  Majoriam  dictam.  Habet  vicos  amplissimos,  areas  et 
plateas  plures ,  puteum  publicum  (funtanade  bidda ).  Praeler 
hunc  sunt  alii  plures  putei  in  urbe  aquam  salsam  manantes, 
ex  qua  muries  fieri  posset;  extra  vero  in  circuitu,  neque  ul- 
tra  III.  M.  P.  numerantur  quadringenti  perennes  fontes,  dulcem 
et  salubrem  fundentes  aquam,  qua  laudatissima  hortensia,  et 
nemorosa  viridaria  malorum  aureorum,  citrorum,  limonum,et 
aliorum  omnium  fructuum  fertilia  irrigantur,  pluresque  fru- 
menlariae  molae  versantur.  Inter  quos  primatum  tenet  Uru- 
selli  fons  pubiicus  juxta  Macelli  portam ,  duodecim  canallbus 
aquam  populo  largiter  propinans,  quae  clara,  tenuis,  levis , 
pura  et  omnium  saporum  expers,  gustuque  jucunda,  celeriter 


79 
sinc  ulla  venlrieuli  moleslia  praccordia  pertransit,  quaequc  ae- 
state  frigida,  hyeme  autem  calicla  ,  cmanat,  ncc  non  et  igni 
admota  cito  calefit,  rcmota  ocyissimc  frigescit.  Extat  etiam 
juxta  Portam-Castclli  ibns  regius  Putcalis  gelidas  pracbens  a- 
quas  ,  acstalc  jucundas :  et  fons  publicus  Conclae  dictus  ad 
Portam-Uceris,  fonsquc  parvus  pulealis  ad  Portam  S.  Antonii 
ubercs  suppeditans  aquas.  Ager  perlate  palet  vini,  olci,  lhu 
ct  tritici  feracissimus,  ct  pecore  abundans ,  qui  aucupio  et 
venatu  multas  et  varias  hominibus  voluptates  praebet.  Mare 
est  propinquum  et  piscosum,  optimisque  refertum  coraliis:  ilu- 
niina  vero  an^uillarum  et  trutarum  foccunda. 

De  Sasscwis  Dioecesi. 

Amplissima  cst  hacc  Dioeccsis  a  finibus  Emporiensis  ultra 
flumen  Sursanum  Aquilonem  versus  incipiens  ,  ubi  est. 

Romandia,  marilima  regio,  quae  solum  habet  alicpiantulum 
arenosum  et  siccum ,  frumcnti  tamen  feracissimum ,  si  assiduis 
adjuvatur  imbribus ,  palmas  sylvestres  profcrens  ,  tubcra  ,  ct 
mala  persica,  et  vina   optima. 

Stagnum  piscosum,  quod  Platamonis  vocant  continctur  in  ca. 
Supersunt  duo  oppida,  Sursa  et  Sennaris  III.  a  mari  VI.  M. 
P.  a  Sassari  distantia  —  Intericre.  qualuor,  Gennon ,  Uruspa, 
Geritus,  et  Tdniga  ,  cum  antiqua  urbe  Tihulae  a  Piolomaeo 
tab.  7.  memorata,  a  laiinisque  condita,  qui  nomen  Piomandiae 
sedes  in  ea  collocando,  dedere.  Hinc  orientem  versus  sequitur.        .     '      [\, 

Osuli  regio,  quae  ad  fines  Dioeceseon  Emporiensis,  et  Plo-  Q^gjPpfe 
vacensis,  extenditur,  fluviolis  irrigua,  multisque  aspera  collibus 
et  montibus,  inter  quos  sublimiores  exsurgunt,  Tufudesus,  et 
mons  Osuli ,  ex  quorum  summitate  magna  pars  Sardiniae,  ejus- 
que  maris,  circumspicitur.  Extat  in  vertice  montis  Osuli  Ca- 
strum  arte  et  natura  satis  munitum,  ejusque  amplissimum  et 
populosum  suburbium  VI.  M.  P.  a  Sassari,  totidem  a  Sursa  , 
distans,  cujus  coloni  arjriculturae  incumbentes  pluribus,  quam 
sexcentis  boumjugis,  ipsius  rcjjionis  pin!>uissimos  agros  colunt.  » 
InteriereTeliqua  oppida,  Tonsae,  Felisquentini,  Gutbi,  Utalis, 
Sassalis,  Budlis,  Scalae  cum  Monasterio  S.  Mariae,  prioratu 


flUj.JoA"?*^*    V.rwr*. 


jM*  fi""" 


1Mlh 


80 


#^'/*v  fa. fr- 


t^lri 


"/ 


x-*^-~- 


ordinis  Camaldulensium,  et  Villafranca  $.ricis,  ubi  Ewcitfutf, 
urbs  aniiqua  a  Ptolomaeo  memorata.  Ad  oram  maritimam  de- 
inde  revertenti  post  Romandiam  se  offert 

Fluminariae  curatoria,  quae  usque  acl  flumen  Santum 
protenditur,  Tamarici  et  Octavae  fluviis,  a  quibus  venit  hoc 
nomen,  irrigata,  culturae  idonea,  et  foecunda.  In  qua  Cora- 
cexsii  Ciliciae  populi  suas  sedes  collocarunt ,  Ptolomaeo  refe- 
rente,  et  quatuordecim  jacent  excisa  oppida,  Septem-pal- 
mi ,  Hertis  ,  Lentis  ,  Lequili  ,  Sancti  ,  Ardi  ,  Querqui  , 
Herlae,  Domus-novae,  Murussae,  Taverrae,  Octavae,  Eri- 
stolae,  Nonnbis,  arx  et  oppidum  Curchense,  Monasterium 
Ardi,  et  insifjnis  Abbatia  S.  Michaelis  de  Plano  Ordinis  Vallis- 
umbrosae,  olim  ab  Eugenio  IV.  Turritanae  ,  deindc  Emporiensi 
Ecclesiae  unita ,  nunc  sanctae  Inquisitionis  Officio  donata.  In- 
terius  in  agro  Sassarensi  interiere  duo  oppida,  Sirchis ,  ubi 
est  Monasterium  S.  Petri;  et  Ouiterbnis,  ubi  periit  monasle- 
rium  Sanctae  Juliae,  in  quo  Theodora  Abbalissa  claruit.  Post 
FJuminariam  est. 

NurrAj  regio  maritima,  quae  usquc  ad  fines  Algariensis 
agri  excurrit,  et  ad  boream  et  Occidenlem  mari  terminatur, 
solum  habens  inaquosum  cum  paucis  puteis ,  stagnis,  et  lacu- 
nis;  herbidum  tamen,  et  pascuis  satis  idoneum,  multisque  tau- 
rorum  armentis,  ovium  et  caprarum  gregibus  frequcntatum  , 
glandiferis  sylvis,  et  venatione  aprorum,  cervorum,  damarum , 
et  musmonum  nobile,  nec  non  et  salinis,  in  quibus  effusum 
mare  aestivis  solibus  totum  abiit  in  salem.  Est  populo  deserta , 
et  jacent  excisa ,  Tilium  urbs  anliqua  a  Ptolomaeo ,  et  Nure 
ab  Antonino  Pio  memorata  cum  aliis  duodecim  oppidis ;  Issi, 
Longi ,  Ussi,  Bibris,  Sojanae,  Occbae,  Gilitis,  Vialossi, 
Esquilis,  Duonuragis,  Nurchis ,  et  Bdracis  telluris  hiatu  et 
aquarum  inundatione  absorptae;  Castrum-Essolae  et  Castrum- 
Pisaisum  in  edito  et  ascensu  difficili  monte  conditum,  natura- 
que  ipsa  munitum,  in  quo  purus  erumpit  fons.  Hinc  introgre- 
dienti  se  oflert. 

Coros  Curatoria,  quae  regio,  inter  Sassarensem  Algariensem 
et  Bosanensem  agrum  protensa ,  sativos  habet  et  feraces  colles, 
valleculasque  pinjjues,  et  pascuis  prata  idonea ,  in  quibus,  et 
fontes  plurimi  ex  vivo  saxo   erumpunt,    et    excurrunt   flumina 


Jl 


81 
anguillis  ct  tnitis  aflluentia',  Mascaris,  Pctralbac,  ct  Uris.  Su- 
persunt  oppida   Ultneti,   Zlris,  Itiris /  Ossis ,   ct    Ussinis    VI. 
M.  P.  o  Sassari  distanlis:  at  jacct   solo   prostrata  urbs  Guru- 
lis-vetus    a    Ptolomaco  dicla,  ct    sexdccim    oppida,    Coros  ; 
scu  flnrnf{  jbrjj.   Canneti ,  Mcmstbles  ,    Vindiguinbris ,  Nod- 
lis,  Sartis,   Tissis,  Bangii,  Paludis,  Turtdnae,  Loddis ,  Ol- 
tazoris,    Turriguis ,  Liessis,    Noracis-Loiigi,  et    Junchi  cum 
praeclara  Abbatia  S.  Mariae  de  Paludibus  Ordinis   Cistercien- 
sium,  quac  ab  Eugenio    IV.    Ecclesiae    Turritanae    unita    fuit 
anno  1452.  ^    ^  tM^^j  *,.  W . 

De  Civitatc ,   et   Dioecesi  Plovacae. 

Post  Turritanam  Dioecesim  sequitur  interius  Plovacensis, 
cui  Plovaca,  civitas  mediterranea  XII.  M.  P.  a  Sassari  di- 
stans,  nomcn  dedit;  quae  licet  parva  sit,  et  moenibus  desti- 
tuta,  tamen  fuit  episcopali  sede,  et  templo  maximo  S.  Petri 
decorata,  in  quos.  Hilari  caput,  et  aliud  cujusdam  unius  ex  XH. 
M.  Virginibus  cum  spina  Dominicae-Coronae ,  multisque  san- 
ctorum  reliquiis  asservantur. 

Anno  1502.  ab  Alexandro  VI.  Ecclesiae  Turritanae  fuit  u- 
nita:  nam  parvos  habebat  reditus,  parvamque  Dioecesin,  unica 
tantum  contentam  regione,  quae  dicebatur 

Figulina;  in  qua  extant  oppida  Gargieghes,  Muri,  et  Codron- 
gidni,  ufoi  est  insignis  ecclesia  S.  Pauli ,  oiim  prioratus  ordinis  Ca- 
maldulensium ;  et  praeterea  oppida  Florinae,  Bedae,  et  Salven- 
nori,  ubi  est  antiquae  structurae  templum  a  Mariano  Judice  con- 
ditum,  et  Divo  Michaeli  sacrum,  Abbatia  Vallis-umbrosae  inter- 
vallo  tantum  II.  M.  P.  a  Plovaca  distans,  nunc  a  Monachis  deserta , 
et  semiruta.  lnteriere  oppida  Figulinaefc  Noagrae,  Muselldni, 
Senae,  Bridis,  Biguegnae,  Sebbdes ,  Dulnbsae,  et  Saccdrgiae , 
ubi  templum  SS.  Trinitatis  anno  1116.  a  Judice  Constantino 
quadratis  lapidibus  albis  et  nigris  fuit  conditum  ,  cum  insigni 
Abbatia  Ordinis  Camaldulensium,  quae  etiam  nunc  deserta,et 
deformala  jacet.  Hujus  regionis  solum,  transgresso  Campo  Me- 
lae,  collinum  est  et  montanum,  tritico  et  pecorc  abundans  , 
venatione  etiam  insigne,  et  pluribus  irriguum  fluviis. 

ii 


1/14*   Grr**,,  <"^ 


'CM*JW 


,/! 


fr*MSt*ui~ 


r«~~  t*<z>  9«  <A«y 


'./,  ,v#**'£"*p 


82 

De     Civitate ,  et  Dioeccsi  Sorrae. 

Sorrcnsis  Dioccesis  post  Plovacensem  ad  Austrum  profici- 
^vOScenti  se  offert;  cui  nomen  indidit  Sorra  ,  civitas  antiqua  in 
■  ».»  planitie  monlis  Sorrani  XXV.  M.  P.  a  Sassari,  cpndita,  et  ab 
Aragonensibus  insigni  propugnaculo ,  teste  Zurita ,  munita.  Haec 
episcopali  titulo  decorata  unitam  habuit  ab  Eugenio  VI.  eccle- 
siam  Bosanensem;  frustra  tamen,  atque  absque  effectu.  Nam 
ingruentibus  bellis,  civitas  ipsa,  et  propugnaculum,  adeo  inte- 
riere,  ut  nihil  aliud  jam  supersit,  nisi  templum  Cathedrale  D. 
Petro  dicatum ,  magnis  et  quadratis  lapidibus  albis  et  nigris 
venuste  compactum,  columnis  fultum,  et  testudinatum.  Quare 
anno  1502.  fuit  ab  Alexandro  VI.  Ecclesiae  Turritanensi  haec 
Dioecesis  unita.  In  qua  prima  post  Plovacensem  agrum  occurrit 

Meilocus,  vetus  Curatoria,  montibus  aspera,  sed  pabulo, 
frugum  ubertate,  et  aquarum  copia,  nobilis,  in  qua  excelsus 
Mons-sanclus  exsurgit,  ad  cujus  radices  est  oppidum  Villae- 
Tiovae,  in  vertice  sacella  duo  S.  Eliae,  et  S.  Henoch  dicata, 
et  plura  monumenta  antiqui  Castelli.  Consurgit  et  mons  Pelaus 
ad  jactum  sagittae ,  in  cujus  pendice  ,  hinc  sedent  oppida 
Silighi  et  Bannaris ,  inde  Bunnannarum ,  Toralhaet  Buriita-, 
ubi  est  ingens  et  horridum  specus,  et  ad  altam  rupem ,  fontem- 
que  ex  eadem  scaturientem ,  sacellum  S.  Antonii  de  Taylo. 
lnde  ad  laevam  est 

Oppiae  regio,  Meiloci  etiam  nomine  appellata,  Malis  flumine 
irrigua,  et  terrae  fecunditatae  non  infelix.  Habet  oppida  Mo- 
res,  Laquesos ,  -  Todoraquis ,  et  Ardarae  (  quae  Bisarchiensis 
est  Dioecesis).  Cetera  quae  fuere,  Salis,  Cajbla,  Corcbtum, 
Bltiris,  Castilis,  et  JYiellus,  omnino  interiere;  et  cum  iis  in- 
signe  Castrum  Capulae,  cujus  saepe  meminit  Zurita ,  in  verti- 
ce  Montis-Pelai  prostratum  jacet.  Huic  est  contermina 

Costavallis  regio,  pascuo  et  sativo,  solo  venatuque  nobilis, 
ubi  sunt  oppida  Terchiddi,  Behecchi,  Semestenes ,  et  Bonor- 
*vae  cum  oppido  de  Frio  destructo,  et  Ecclesia  S.  Nicolai  de 
Trullo,  olim  prioratu  Ordinis  Camaldulensium  Saccai  giensi  Ab- 
batiae  unito.  Et  sequitur 

Capitis-Aquarum  regio,  aliquantulum  montuosa,  frugifera  ta- 
men  et  limpidis  fontibus  uberrima,  ex  quibus  tria  ilumina,  et 


83 

nomcn  Capitis-aquartim ,  origincm  duxcrc.  Est  in  ca  Jave  op- 
pidum,  ct  Campus  Javcnsis,  noraeibus  multis  spectaculum  via- 
toribus  pracbens,  Cossajncs,  Thibsis,  Bessudes,  et  Kelemules. 
Solo  jacent  prostrata  Sustana,  Mbgoris,  lbilis,  et  Nurighes 
olim  aedibus  S.  Pctri,  in  antiquis  codicibus  memoratis ,  insigne , 
et  Castrum  Montis-Javae  a  Nicolao  Auria  conditum. 


De  Emporiae ,  et  Castri  Aragonensis 
Urbe  y  et  Dioecesi. 

Emporicnsis  Dioecesis,  Plovacensi  et  Turritanae  contermina , 
Aquilonem  versus  et  in  regione  Anglonae  sita,  nomen  habuit 
ab  Emporiae  antiqua  urbe,  quae  in  planitie  juxta  piscosum  flu- 
men  adeo  excisa  jacet ,  ut  nihil  memorabile  cernatur ,  nisi 
templum  priscae  structurae  Divo  Petro  dicatum,  in  quo  erat 
posita  cathedra  Episcopalis.  Interierunt  in  eadem  regione  op- 
pida  Bangii,  Montis-furcati ,  Murleii,  Odatelis,  Ostiae-de- 
monlibus ,  Baptanae y  Orriae-magnae ,  Orriae-paivae  cum  Ca- 
stro  Bulcis,  cujus  tamen  oppidulum  restat,  sicut  et  alia  septem, 
quae  sunt  JYulvis ,  Clarambntis ,  Martis ,  Lahirri ,  Sbdinis ,  In- 
siiris,  Perslgae,  et  Speluncae,  quae  agrum  habet  campestrem 
et  collinum  natura  feracem ,  et  pascuis  satis  idoneum ,  in  quo 
est  insignis  mons  Sassus,  et  flumina  multis  anguillis  et  trutis 
ubera.  Ex  praefata  Emporiensi  Ecclesia  fuit  anno  1502.  ab 
Alexandro  VI.  sedes  translata  ad  conterminae  regionis  mariti- 
mae  Ecclesiam  S.  Antonii,  prioratum  Ordinis  S.  Benedicti, 
Castri ,  Genuensis  olim  ab  Auriensium  familia  (  quae  anno  ferme 
H02.,  ut  hispani  referunt  auctores,  illud  condidit)  et  Arago- 
nensis  postea  dicti  ab  Aragonensibus,  qui  anno  1448,  devictis 
Nicolao  Auria  et  Genuensibus  ,  illud  dominati  sunt,  Est  urbs 
Castri  Aragonensis  parva,  et  populo  infrequens,  in  edito  pro- 
montorio  ad  Aquilonem  ex  parte,  qua  fluctibus  pulsatur,  pro- 
clivio  sita,  undique  celsis  rupibus  moenibus  et  turribus  uiunita, 
unam  tantum  habens  portam  cum  propugnaculo  ,  et  arce  edi- 
tissima  ad  meridiem  ,  in  monlis  cacumine  conslrueta,  quae 
militum  praesidio,  et  insigni  duce  perpeluo  custoditur,  in  qua 


84 
extat  cisterna:  nam  terra  aquarum  est  inops,  easque  extra 
muros  satis  incommode  cives,  hauriunt.  Est  etiam  in  ea  urbe 
Monasterium  Franciscanorum  Conventualium ,  et  Sodalitium 
Gonfallonis.  Urbs  ipsa  perfruitur  optima  coeli  temperie,  et 
mari  pisculentissimo,  portumque  habet  cum  parva  turre,  et 
tolum  a  finibus  Cocinae  ad  Romandiae  terminos  partim  mon- 
tuosum  et  pascuosum,  partim  collinum  et  planum,  totumque 
frumentarium,  ubi  synapis  erraticus  abunde  provenit  ,  et  tria 
excurrunt  flumina.  Interiit  in  agro  suo  urbs  antiqua  Fri- 
sani,  cujus  vestigia  et  monumenta  non  spernenda  hucusque 
non  procul  a  Castro  Aragonensi  cernuntur,  et  jacet  excisum 
oppidum  Cerici  cum  insigni  Abbatia  Ordinis  s.  Benedicti ,  uno 
incolumi  templo,quod  frequentia  hominum  sanctissime  cultum, 
egregiaque  fabrica  olim  a  Mariano,  Judicis  Turritani  fratre , 
quadratis  lapidibus  constructum,  et  B.  Mariae  sacrum,  postea 
a  Judicis  filio  Constantino,  et  Gonnario  ejus  nepote,  magnifice 
decoralum,  inque  ampliorcm  formam  redactum;  tandem  ab 
Eugenio  IV.  anno  1445.  dfciae  Ecclesiae  Emporiensi  fuit  unitum. 
Post  eam  regionem  sequitur 

Coctnae  regio  maritima,  effusissimam  habens,  planitiem  pecua- 
riam,  frumentariam,  Thermoque  flumine  multorum  fluviorum  ca- 
pace  foecundatam,  in  cujus  ostio  proslrata  jacet  urbs  prisca 
Juliola  a  Ptolomaco  memorata  nullum  antiquitatis  retinens  monu- 
mentum,  nullumque  urbis  vestigium,  praeler  aedem  prisca  fabrica 
constructam,  et  Divo  Petro  dicatam.  Ceciderunt  etiam  oppidi 
antiqua  Villalbae  et  Coclnae  ,  quae  nomen  regioni  reliquit 
cum  Castro  Auriae,  turre  quinquangula  super  edito  coIIe,ubi 
maxime  capax  cisterna  cernitur,  domusque  destructa,  ad  hujus 
radices  aquae  calidae  in  flumen  ebulliunt.  Sequitur  deinde  Ci- 
vitalensis,  Dioecesis,  Emporiensi  unita,  quam  continet  Judicatus 
Gallurae,  in  cujus  descriptione  postea  de  ea  dicemus. 

De  Algariac,  et  Ottanae  Civitate,  et  Dioecesi. 

Algariae  insignis  civitas  fuit  olim  oppidulum  in  regione 
Dioecesis  Turritanae,  agio  Nurrensi  cobaerenle,  et  ab  Aurien- 
sibus,  ut  hispani  rcferunt  auctores,  anno  1102.  ad  liltus  ma- 


ris  intcr  arenam  cl  scopulos  conditum,  ubi  affluebat  alga,  ex 
qua  DOmen  mutuavit.  Acvi  progrcssu  fuit  mocnibus  cinctum, 
ct  duabus  portis,  quibus  mari  lerraque  patct  introitus  ,  ornatum, 
Genuensiumque  praesidio  satis  munitum:  scd  anno  1554.  a 
Begc  Petro  expugnabatur,  et,  expulsis  Algariensibus  omnibus , 
Tarraconcnsium  ,  scu  Cathalanorum  colonia  ad  illud  dedu- 
ta  ,  sedc  Otlancnsi  ab  Alcxandro  VI.  transiala,  anno  postea 
1514.  Johanne  de  Loysa  Episcopo  creato ,  fuit  civitatis  nomi- 
nc  insignilum.  Atque  baec  civitas  licet  parva  sit ,  saevaquc 
pcste  fuerit  afflicla,  tamen  domibus  et  aedificiis  pulchris  est  or- 
nata,  babet  senaculum,  et  templum  maximum,  quod,  vetere 
destructo,  magnifica  nunc  conslruitur  fabrica;  tcmplum  S. 
Michaclis  ad  Coilqjiurn  PP.  Societatis  Jesu;  tempkun  S.  Fran- 
cisci  cum  insigni  monastcrio  Franciscanorum  Conveniualium  ; 
lcmplum  S.  Mariae  Pietalis,  et  Monasterium  Franciscanorum 
de  Observantia  extra  muros;  ct  Sacclkim  sodalilio,  vulgo  Con- 
fraternitati ,  Oralionis  dicto.  Habct  cistcrnas,  puteosque  piures 
aquam  largiler  propinantcs,  et  propugnaculis,  tormcntisque 
acneis  nunc  a  Piege  Philippo  niunitissima  est  reddita.  Iliius  si- 
nus,  et  Comiiis  portus  magnae  classis  cst  capax.  Mare  et  sta- 
gnum  est  pisculentum;  ager  tribus  fluviis  irriguuSj  ^ini,  tritici, 
et  olei  ferax,  pascuis  idoncus,  et  venatione  insignis,  in  quo 
bolus  armenius  et  ochra  foditur,  gypsum  ct  cos  aquaria  exci- 
ditur.  Ouae  erant  in  hoc  agro,  oppida  Vessi,  Lunctfras,  E- 
cis,  S.  Marci,  cum  Monasterio  B.  Mariae,  Prioratu  Ordinis 
S.  Benedicli,  Juris-patronatu  nobilium  stirpis  Auriae,  omnino 
interierc.  Dioccesim  habet  mediterraneam  Sorrensi  ccntermi- 
nam  ,  Ottanensem  appcilatam  ab  Otiana  civitatc  non  procul 
a  Thyrso,  quam  hostium  incursiones  populationesque  adco  de- 
formarunt,  ut  nihil  supersit  memorabile,  nisi  templum  S.  Ni- 
coiao  dicatum,  ubi  erat  scdes  episcopalis  ad  Algariensem  Ec- 
clesiam  Alexandri  VI.,  et  Juiii  III.,  dipiomatibus  translata.  Con- 
tinetur  in  hac  Dioccesi 

Incontrata  Macumelis  Costavaiii  hacrcns,  frugifera,  et  peco- 
rosa,  pcr  quara  Macuomcni  montes  protenduntur  ,  glandifcris 
sylvis,  et  aliorum  sylvestrium  arborum  nemoribus  ad  domoruui 
tigna  et  navium  fabricam  opportunis,  vcstiti;  flumina  dccurrunt 
mitylis,   anguillis  et  trulis  ubera,et  cxtat  oppidum  Macumelis. 


7" 


86 
Ibi  Castrum  Macumelis  dictum  jamcliu  interiit,  et  Castro  pro- 
ximus  videtur  porticus  templi  parocliialis  tribus  fultus    lapidi- 
bus,  quibus  viae  publicae  milljaria  erant  a  Romanis  in  Sardinia 
descripta ,  in  quorum  primo  haec  leguntur  inscripta  : 

I.  A.  LVI.  TVRRE 

IMP.  CAESAR  .  VESPASIANVS  .  AVG. 

PONTIFEX  .  MAXIMVS  .  TRIB. 

POT.    V.    IMP.    XIII.    P.P.    COS.    V. 

DESIG.    VI.    CENSOR    .    REFECIT 

ET  .  RESTITVIT  .  CVRANTE 

SVBRIO    .    DEXTRO    .    PROC.    ET. 

PRAET.  .  SARDINIAE. 

Similes  sunt  aliarum  inscriptiones,  quas  brevitati  consulens 
omitto.  Extant  et  oppida  Molariae,  Blroris ,  Borticalis,  Sila- 
iiiy  Lhjs9  Bbroris,  Dualchis,  Nuracucumis ,  et  Bolbthanae , 
ubi  templum  est  ab  Anna  Fara  conditum,  ets.  Bacchidis  cultui 
sacratum,  miraculis  et  sardorum  frequentia  clarum.  Hinc  sequitur 

Gociani  regio,  Comitatus  titulo  a  Petro  Aragoniae  Rege 
anno  1358 ,  teste  Zurita ,  decorata ,  quae  in  Maenomenis 
montibus  ejusdem  naturae ,  ac  regio  Macumelensis ,  solum 
habet;  et  convallem  amplissimam  ,  et  frugiferum  campum, 
comprehendit,  per  quem  duo  excurrunt  pisculenta  flumina.  Se- 
dent  in  pendice  orrentali  montium  Castrum  Gociani,  a  Gon- 
nario  Judice  Turritano  conditum,  locinatura,  magis  quam  arte 
munitum ,  ejusque  suburbium  ,  et  oppida  Illorais ,  Sporlati, 
Bbttiddae,  et  Bortibcorist  Nam  cetera  sunt  Dioecesis  Castren- 
sis.  Gocianum  contingit 

Doris  curatoria,  quae  continet  regionem  Oranis.  Haec  pin- 
gues  et  amoenas  valles,  campos  frugiferos,  et  fluvios  irriguos, 
collesque  vitibus  et  arboribus  aptos  habet;  et  armentis  gregi- 
busque  abundat.  Extant  in  ea  Ottanae  civitas  memorata ,  et 
oppida  Orotellis,  Sarulis,  Univkris ,  et  Oranis-magni  siti  ad 
radices  Gonnaris,  excelsi  montis  in  tria  cacumina  elati ,  e  qui- 
bus  utrumque  ,  sardoum  et    tyrrhenum  fretum  conspicitur    ab 


87 
iis,  qui  templum  13.  Mariac  in  co  condilum  frcqucntant.  Dori 
ost  oontermina 

Nugori  regio,  monlibus  ct  vallcculis  frugifcris  aspcra,  vi- 
tibus  ct  olcis  sylvcstribus  commoda,  cx  quibus  olcum  exprimilur 
copiosum.  ln  qua  (luvius  excurrit  argenleas  volvcns  arenas;  et 
extant  oppida  Nhgori  9  Lolbvcs ,  ct  Orgdsoli ,  quac  finem 
buic  Dioeecsi  ponunt.  Nam  Lolbves  Galtellinae  est  Dioecesis, 
licct  sit  hujus  rcgionis. 

Dc   Castrac   Cwitate  et  Dioecesi. 

Castrcnsis  Dioccesis  mediterranea,  Ottanensi  proxima,  nomen 
sumpsit  ab  urbc  Castra  ,  quae  in  rcgione  Montis-acuti  solo 
prostrata,  jacet  relinens  tantum  priscae  habilalionis  et  domus 
episcopalis  vestigia,  nec  non  antiquae  strueturae  templnm  a 
Judice  Mariano  conditum  D.  Mariae  dicalum,  ubi  episcopalis 
est  scdes  ab  Alexandro  VI.  an.  1502.  Ecclesiae  Ottanensi ,  scu 
Aljjarien.  unila:  cujus  Dioeccsis  incipit  a  regione,quac  dicitur 

Anelae  curatoria,  quae  fuit  pars  dicti  Comitatus  Gociani  , 
in  qua  est  excelsus  Mons-Rasus  cum  monasterio  Franciscano- 
rum  in  eoconditum,  aliiquc  Maenomeni  montes,  sylvis  glandi- 
fcris  vestiti,  venalionequc  aprorum  et  aliorum  sylvestrium  ani- 
malium  insigncs.  Ad  quorum  pendicem,  orientem  contra,  sedent 
oppida  Booni,  Anelae  et  Bulthis;  scd  in  planitie  sub  ex-  pus?*^*- 
celsa  rupe  occidentem  respicit  oppidum  Benetuttis,  in  cujus  ^^^^^Z^^^i^^ 
agro  intcriit  oppidum  BuUeiinae,  et  innumeri  aquarum  cali-  *27^'  »  L*  fr'} 
darum  fonles  scatent,  ad  valetudinem  simul  etvoluptatem  satis  ^'^fh  '/£?,  ,  sjju 
idonearum,  duoque  flumina  excurrunt,  multum  laudata  trutis  ct  *A/*U*s ,  #9***  &*' 
anguillis.  A  laeva  partc  vallls ;  oppidum  ciiam  sedct  Orunis  W*-+<  t  #***£~t  1U**~  -> 
in  monte ,  magna  copia  probatissimi  casei  dives,  qui  finem  ^«^«i^,  /fW- ***••*/*'* 
huic  regioni   imponit.  Iluic  adjacet  regio  $^f^V  f  i/it^ix*^*-'-, 

Montis-aclti,  Superioris  dicti  a  montibus  hiberna  nive  can-    l/%t4*s«*+^>  /  &$***'} 
didis,  quae  culturae  parum,  at  pabulis  satis  idonea,  duo  habct     //  {LC*f+s, 

fiumina,  ct  octo  oppida  Nulae,  Osillae,  Pattdde,  Bantinac, 
Bidhcarae ,  Buddusbnis ,  Aiahae,  et  Montis,  in  cujus  agro 
est  Ecciesia  S.  Pauii  prioratus  ordinis  .  .  .  .  In  hac  regione 
interiere    duae    Abbaiiae    Aquae-iermosae,    et   S.    Mariae    de 


88 
Ardarello  Cisterciensis  Ordinis;  nec  non  oppida  Naivarae ,  et 
Usulifeni  cum  Casip.is  Orgueris  et  Olofaae,  quorum  ruinae 
adhuc  cernuntur.  Huic  proxima  est  regio 
<V*r*/fc'    ofkof'  Montis  Accti  Bartis  Ogiani,  montuosa,   et  pabulis  magis, 

quam  culturae,  apta,  in  qua  flumen  inter  duo  oppida  Berchillae 
et  Osheris  excurrit,  jacetque  excisum  Ocli  oppidum,  et  Castrusi 
Cucati,  cuuiCastro  Montis-acuti  ,  quod  nomen  regioni  dedit; 
et  urbs  memorala  Castrae,  unde  Dioecesis  appellata. 

De  Bisarchii   Civitate  et   Dioecesi. 

Bisarchiensis,  seu  Gisarclensis,  parva  Dioecesis  mediterranea, 
statim  post  Castrensem  se  ofFert,  nomen  a  Bisarcrto  sumensj 
quae  civitas  in  regione  Anglonis  destructa  cum  paucis  casis 
cernitur,  nulla  antiquorum  aedificiorum  majeslate  servata,  prac- 
ter  templum  testudinatum,  et  prisco  artificio  ex  quadratis  la- 
pidibus  a  Torcbitorio  Judice  turrilano  constructum  ,  columnis 
fultum,  et  Divo  Antiocho  dicalum,  in  quo  sedes  erat  episco- 
palis.  Haec  Dioecesis  anno  1414.  babuit  ab  Eugenio  IV  uni- 
tam  Ecciesiam  S.  Nicolai  de  Butuie,  prioratum  Ordinis  .  .  .  . 
poGiea  anno  1502.  fuit  ab  Alexandro  VI.  Dioecesi  Aigariensi 
adjuncta. 

Habet  dextrorsum  in  rcgione  Oppiae  propinquum  oppidum 
Ardarae  ,  in  quo  saepe  Judices  Logudori  residebant ,  et 
Georgia,  Comitae  Judicis  Turritani  soror,  ex  quadratis  lapidibus 
albis,  nigrisque  insigne  condidit  templum  B.  Marlae  Begiri 
sacrum,  tribus  fornicibus  muitisque  columnis  fultum,  et  muni- 
tissimam  arcem,  Castrum  Ardarae,  ampiissimis  acdibus,  nunc 
ruina  deformatis,  memoria  tamen  Aragonensium  claris.  Subinde 
occurrit  regio 

Montis-acuti  Inferioris,  quae  si  a  ioci  conditione  sic  appei- 
landa  sit;  attaraen  terrae  fcccunditate  ct  amoenitate  aliis  longe 
est  superior,  babetque  pecnarius  grandes,  et  armentosissimum 
campum  Oibieris,  fontes ,  et  flumina  multa  trutis  et  anguillis 
ubera.Tn  hac  Luguidokesii  aPtoIomaeo  memorali  consederant; 
et  nunc  extant  oppida  Othieris,  Bidufeni ,  Talae ,  Nuchli ,  Bu- 
lules,  et  Itiris:  interierunt  Oivbis,    et     .     .     .     .     ubi  turris 


89 
parva,  ot  saccllum  0.    Mariae    sacrum    iri    hunc    usque    diem 
cernitur.  Sed  ad  oram  maritimam  revertamur. 

De  Bosa   Urbc,  ejusque  Dioecesi. 

Post  Algarienscm  regionem  sequitur  Bosana  maritima  Dioe- 
ccsis,  in  qua  Bosa  urbs  pervetusta  Ptolomaeo,  Plinio,  et  An- 
tonino  Pio  memorata  ,  juxta  Themum  fluvium  II.  M.  P.  procul 
a  mari  interiit,  nihil  antiquitatis  retinens  praeter  quaedam  ae- 
dificiorum  vestigia  rudia,  inelegantia,  et  coacervata,  templurn- 
que  intcgrum,  veteri  forma  testudinatum,  quadratis  lapidibus  a 
Constantino  Episcopo  constructum,  ut  ex  lapide  patet  haec 
referente 

EGO  .  CONSTANTINVS  .  DE  CASTRA 

EPS.  .  P.  .  AMORE  .  DEI  .  AD  .  HONOREM  .  STI. 

PETRI  .  HANC  .  ECCLAM  .  AEDIFICARE  .  FECI 

CDLXIII. 

Veteri  hac  destructa  urbe  fuit  a  Marchionibus  Malaspinae 
anno  circiter  1121.  nova  constructa  Bosa  ,  mari  vicinior  ,  ad 
fluvii  dexteram  oram,  et  montis  radicem,qua  meridiem  spcctat, 
moeniisque  cincta ,  Serravallis  sfpe  in  verlice  ipsius  inontis 
turribus  et  duplici  murorum  corona  munita,  in  qua  duae  sunt 
portae,  una,  quainurbem,  altera,  qua  in  agrum  ad  orientem 
patet  egressus.  Sunt  aliae  tres  urbis  portae  S.  Johannis  ad  Se- 
ptentriones,  S.  Justae  ad  orientem,  et  Pontis  ad  occidentem, 
ubi  Themus  fluvius  urbem  alluit,  et  insanam  aestivo  tcmpore , 
consurgentibus  crassis  vaporibus,  reddit.  Ejus  praecipua  aedi- 
ficia  sunt  Domus-regia,  et  episcopalis,  templum  maximum  ca- 
thedrale  B.  Mariae  dicatum;  templum  D.  Anlonii,  monasterium 
Carmelitarum  extra  muros;  templum  B.  Mariae  MagdaSenae,  S. 
Crucis  sacellum  ,  et  sodalitium  Confallonis.  At  templum  S. 
Mariae  Garavettae,  ubi  erat  antiqua  Abbatia  ordinis  .  .  . 
jacet  solo  prostratum.  Sunt  praeter  haec  alia  et  multa  sacella, 
quae  non  juvat  enumerare.  Ad  portas  autem,  quas  dicunt  S. 

12 


/ 


90 
Jobannis  et  s.  Justae  sunt  publici  fontes  puteales  ,  unde  populus 
haurit  aquas :  nam  intra  moenia  nullae  sunt  dulces ,  puteis 
salsam  manantibus  aquam.  Solum  habet  Bosa  foecundum  vini, 
olei ,  tritici  et  cujusque  gencris  arborum  et  fructuum  feracissi- 
mum,  inter  quos  ficus  sunt  probatissimae;  praeterea  agros 
sativos,  camposque  pascuis  laetos,  et  sylvas  glandiferas  in 
montium  convallibus  ad  alendos  porcos  satis  idoneas.  Por- 
tum  olim  habebat  in  Themi  ostio;  sed  ejus  aditus  lapidunl  mole 
a  Bosanis  anno  1528,  metu  Francorum  classis,  praeclusus , 
nunc  appulsum  navium  et  triremium  prohibet.  Nihilominus  in- 
sula  parva  cum  turre  munita,  contra  jacens,  tutam  stationem 
adnavigantibus  praebet.  Fit  in  hoc  mari  piscium  et  coraliorum 
plurima  captura. 

Ipsius  Dioecesis  amplissima  est,  incipiens  a  finihus  Dioecesis 
Algariensis,  unde  exsurgunt  montes  excelsi,  qui  ad  promonto- 
rium  Marrargium ,  a  Plolomaeo  Hermaeum  diclum,  non  procul 
a  mari  continenter  concurrunt.  Prior  se  cffert  regio 

Montis-leonis,  quae  licet  montibus  aliquantulum  sitaspera; 
frumenti  tamen  vini  et  pecoris  exuberans  est,  et  duobus  flu- 
viis  abluitur,  Comilatusque  titulo  a  Petro  Aragoniae  et  Sardi- 
niae  rege,  anno  1383,  decorabatur.  In  qua  nunc  extat  Castrum 
Montis-leonis  in  vertice  montis  ardui  excelsi  et  praerupti, 
ubi  solum  est  planum  ,  et  fons  perennis;  quod  castrum  licet 
unico  ad  meridiem  et  difficili  ascensu  tutum  esset,  et  paucis- 
simi  presidii  indigum;  nihilominus  longam  post  obsidionem 
fuit  deditione  captum  anno  1451.  ruinisque  deformatum.  Ex- 
tant  et  oppida  Villae  novae  a  piratis  ,  anno  1582,  direptae, 
Romanae,  Putei  majoris,  Marae,  et  Patriae,  quae  in  latere 
trium  montium  sedet  tot  antiquis  ornata  monumentis,  et  subler- 
raneis  cryptis  magnificis,  ut  opinari  liceat  urbem  antiquam 
Macopsisam,  a  Ptolomaeo  memoratam,  ibi  interiisse,  proutex- 
cisum  jacet  Castrum  Bonvicini  cum  suo  suburbio,  et  oppidum 
Paulisy  ubi  templum  est  S.  Laurentii  ,  in  antiquis  codicibus 
memoratum,  et  aedes  prioratus  S.  Eustachii  ordinis  .  .  . 
oppidumque  Minutddes,  ubi  est  insigne  templum  S.  Michaelis 
clmA'  Jv^KOuKhi  iJe  Furrighesosm  eisdem  codicibus  memoratum,  et  cetera  op- 
,    *    ,.,J  pida  Massaclae,  Montis-Curtci ,  6'.   Vicloriae,    Mocitani ,   et 

Mincrvae  ad  pedem    cxcelsi    inonlis    ejusdem    nominis   sitae, 


*t<K~+ 


91 
quorum  ruinae,  adhuc  visuntur.  Hinc  transgresso  Prali-magni 
iluvio  ,  se  ollert  cflusa  planilies   Bosae. 

Planaiua  ,  regio  culturae  admodum  ct  pascuis  idonca,  duo- 
busquc  fluviis  irrigata,  ubi  nunc  cxtant  oppida  Sindiae  et  Sd- 
gamae  antiqua  et  vencranda  Arcangeli  Gabrielis  imagine  no- 
biiitatae,  et  oppida  Tinniirae,  Sunis,  Mbduli  ,  Magomadas, 
et  Triumnoracium.  Bosae  magis  propinqua ,  huic  contermina  est 

Montis-ferri  regio,  quae  fontibus,  et  fluviis  insignem  ad  ma- 
re  planitiem  habet,  intus  vero  Maenomenos  montes  densissimis 
sylvis  confertos,  et  pabulum  uberrimum  pecoribus  suppeditantes 
vallesque  frumentarias,  et  colles  laudatissimum  vinum  feren- 
tes :  in  qua  Cornensii  populi ,  a  Ptolomaeo  etiam  Aequilesii 
dicti ,  consederunt,  et  extat  Castrum  Montis-ferri  in  edito 
colle  ab  Ittocaro,  Judicis  Barisonis  fratre,  conditum,  artc  et  na- 
tura  satis  munilum,  atque  oppida  Citralis,  Sinnarioli ,  Scar.i, 
et  S.  Luxwii.  Interiit  autem  antiqua  urbs  Corni  a  Plolomaeo, 
Livio,  et  Antonino  Pio,  memorata,  et  oppida  Picinuris,  et  & 
Leonardi  cum  templo,  ad  quod  crat  prioratus  Ordinis  militum 
S.  Johannis  Hierosolymitani.  Quibus  sit  finis  Turritanae  pro- 
vinciae. 

De  Arborea,   Oristanique   Urbe ,  et  Dioecesi. 

Transactis  Maenomenis  montibus  post  Bosanensem  Dioece- 
sim  sequitur  secunda  Sardiniae  pars  Arborea  dicta,  quae  Ju- 
dicatus  titulo  fuit  a  Pisanis,  anno  1050,  decorata;  deinde  Regni 
nomen  a  Friderico  Barbarossa,  anno  1164,  est  consecuta:  his- 
que  obliteratis  titulis,  anno  1370,  Comitatus  a  Petro  Bege ;  et 
anno  1410,  Marchionatus  Orisiani  coepit  a  Martiao  Bege  A- 
ragoniae  nuncupari,  ut  rcfert  Zurita;  quo  titulo  Reges  Ara- 
goniae  ab  anno  1480,  usi  sunt.  Sedet  haec  iusulae  pars  inter 
Turritanam,  et  Caralitanam  ,  in  plaga  occidentali ,  qua  mari 
sardoo  alluitur,  quatuor  constans  jurisdictionibus  ecclesiasticis, 
quas  graeci  Dioeceses  appellant,  Arborensi ,  S.  Justae ,  Usel- 
lensi ,  et  Terralbensi. 

In  Arborensi  fuit  urbs  antiqua  Tharrae  a  Ptolomaeo  me- 
morata  in  -  promontorio  S.  Marci  sita,  quod  longissime  in  mare 


92 
excurrens  cum  alio  promontorio  Frascliae  dicto  amplissimum 
Oristanensem  sinum,  cujusvis  magnae  classis  capacissimum,  ef- 
iicit,  et  amplectitur.  Haec  urbs  nunc  proslrata  jacet,  vepribus 
et  sylvis  adeo  obsita,  ut  in  ea  nihil  pulcrum  integrumque 
cerni  possit,  nisi  fons  perennis,  dulces  exhibens  aquas,  et  pri- 
scae  structurae  templum  testudinatum ,  D.  Johanni  sacrum, 
metropolitana  sedes  Episcopi  Tharrensis  et  Arborensis  ,  quae 
in  Oristani  urbem  est  translata  ,  anno  circiter  1070,  quo 
Orzoccus  De-Zori,  Arborensis  Judex,  cum  toto  fere  populo  in 
eam  commigravit. 

Urbs  Orislani ,  vel  ut  habent  vetusta  monunaenta ,  Arislanis, 
juxta  flumen  Thyrsi  ifi  solo  campcslri  posita  IV.  M.  P.  amari, 
X.  M.  a  capite  S.  Marci ,  et  cincta  moenibus  et  turribus  a 
Mariano  Judice  Arborensi ,  duas  dumtaxat  habet  porlas,  unam 
Pontis  dictam,  quae  ad  Circium  versus  anno  1291.  ab  ipso 
Mariano  fuit  condita;  alteram  ,  quae  Porta-maris  nuncupatur  , 
conlra  meridiem  ,  et  S.  Justam ,  anno  1293,  fuit  ab  eodem, 
ut  ex  illarum  inscriptionibus  constat,  fabricata.  Atque  ibi  ad- 
huc  superest  arx  insignis  Castrubi  Oristagm  vulgo  dicta, 
domusque  amplissima  Marchionis,  quae  licet  aliquantulum  rui- 
nosa  sit,  majori  tamen  parte  integra ,  et  affabre  elaborata 
cernitur.  Inter  alia  aedificia  memorabo  templum  maximum, 
B.  Mariae  sacrum,  quadrato  lapide  insignique  structura  a  Tor- 
gotorio  Archiepiscopo  et  Mariano  Judice  Arborensi  anno 
1228  constructum,  ubi  sedes  est  Archiepiscopalis,  et  antiqua, 
piaque  B.  M.  Virginis  Annunciatae  imago  populorum  frequen- 
tia  sanctissime  culta;  sacellum  Saivatoris,  prioratus  .  .  .  . 
de  Jure  palronatus  marchionum;  templum  S.  Nicolai,  Abbatia 
ordinis  ....  extra  Portam  maris;  templum  S.Francisci, 
monaslerium  Franciscanorum  Conventualium ,  ubi  est  sanctis- 
sima  Crucifixi  imago  miraculorum  fama  et  populorum  confluxu 
celeberrima,  quae  a  S.  Nicodemo,  ut  fertur  ,  ad  vivum  fuit 
expressa,  et  caput  S.  Basilii  Magni,  auro  argenloque  clausum , 
graecam  habens  in  theca  inscriptionem ;  templum  S.  M.  Mag- 
dalenae,  monasterium  Franciscanorum  de  observantia  extra 
muros;  templum  S.  Clarae,  monasterium  moniaiium  ordinis  S. 
Benedicti;  templum  S.  Antonii,  prioratus ,  et  hospitale  infir- 
morum ;  templum  S.  Vincentii  ,  prioratus  Ordinis     .... 


93 

lcmplum  S.  Lazari  ,  prioratus  Ordinis  ....  exlra  muros  ; 
aliaque  sacella,  domum  Archiepiscopalem,  Senatoriam,  carccres, 
et  forum  olitorium  et  piscarium,  tabcrnam  mcrcium  exterarum  , 
fontes  duos  puteales  Carri,  et  Pubaiae,  aquam  largiter  pro- 
pinantes.  Civitas  est  aliquantulum  angusta,  et  propterea  quinquc 
illi  haerent  suburbiola,  &  Lazari,  Noni,  Magdalenae ,  Ponti- 
culi,  et  Figulorum ,  ubi  fiunt  opera  figulina.  Ager  pinguissimus 
et  frugifer  est,  at  passim  paludosus ,  et  frequens  stagnis.  Ex 
quibus  ad  mcridiem  est  stagnum  S.  Justae ,  Paludis-majoris , 
Pa!udis-fici,  et  Saxi;  ad  septentrionem  stagnum  Maris-pontis, 
Mistrae,  et  Maritermae,  in  quorum  aquis  cycnorum  multituuo 
frequentare  solet,  et  fit  infinita  piscium  et  anguillarum  captura. 
Hinc  vero  aer  crassior  et  concretior  aestivis  solibus  reddilur, 
teterque  odor  gignitur  delicatis  peregrc  proficiscentibus  saepe 
lethalis,  et  accolis  ipsis  aliquando  perniciosus.  Quare  urbs 
ipsa  parum  est  populosa;  habet  tamen  maritimam  dioecesim 
amplissimam,  novem  continens  regiones,  quarum  prima  est 

Campitanus  de  Milis  ,  regio  campestris,  S.  Marci  De-Sinis 
etiam  dicta ,  quae  a  finibus  Dioecesis  Bosanensis  usque  ad  o- 
stium  stagni  Maris-pontis  occidentalibus  fluclibus  abluitur,  et 
inter  Moenomenos  montes,  et  flumen  Tramatiae,  usque  ad  fines 
regionis  Monlis-ferri  protenditur,  frugifera,  et  pascuis  salis 
idonea,  ingentique  sylva  malorum  aureorum  citrorum  et  limo- 
num  etiam  sponte  nascentium  nobilitata,  florumque  odore  suf- 
fusa.  In  qua  interiit  urbs  anliqua  Tharrae  a  Ptolomaeo , 
Thjrae  in  S.  Ephysi  historia,  et  aliis  antiquissimis  monumentis 
dicta,  extantque  septem  oppida  Tramaliae,  Vadi-ldti,  S.  Ilibri  , 
Nurapoliae,  Seneghes,  Milis  ,  dicta  malorum  aureorum  sylva 
insignis,  et  Bonarcadi ,  ubi  est  prioralus  S.  Zenonis,  Ordinis 

Iude  meridiem  versus  sequitur  aiia    mari- 

tima  regio 

Campitani-majoris  dicta,  quae  insigni  planitie  usque  ad 
piscosum  flumen  Thyrsi  effunditur  ,  foecunda,  et  frumcnti  fe- 
racissima,  arboribusque  domesticis,  et  vineis  vestita  ,  in  qua 
sunt  oppida  Celleiani,  Baralilis,  Biblae,  Noracis,  Caprac  , 
ubi  aiiliqua  cernitur  Arx  Maris-pomis  aquis  olim  cincta  , 
Wuraecaprae,  Dounigallae ,  Solanae ,  Fenughedac  ,  JSo/a- 
cis-nigri,   Massamae,  Siac-majoris,  Villae-iongae,  Soloruoiae, 


94 

et  Cerfallini,  ubi  Thyrsus  fluvius  optimas    dat    auratas.    Huic 
contermina  regio  est 

Campitani-Simagis,  quae  a  litore  maris  inter  duo  piscosa 
flumina  Thyrsi ,  et  S.  Justae  ,  effunditur,  tota  plana,  pascuis 
magis,  quam  culturae  idonea.  Extant  in  ea  urhes  Oristagni, 
et  S.  Justae,  de  qua,  ejusque  Dioecesi,  suo  loco  dicemus,  et 
octo  oppida  Palmae,  Siae-i£hjprw >  ^'"°-ritrtnnr,  Villae-ur- 
banae,  S.  Hieri,  Oleastri,  Sillni,  et  Simagis,  S.  Coelii  Sym- 
/  %  machi  palriae:  interiit  urbs  Hiadis,  et  oppidum  Congii;  cujus 

<  **"  •  ^«"jY*  ""**  agr°  haeret  reSio 

e    c^a^y'^1    ^K  <^      Pars-Baricati,  regio,  mediterranea ,  quae  montibus    sativis 

f*.  iMt/Lxt,  «**-^c«W^et  pascuis  aspera,    frumenti,   vini    et    pecoris    est   exuberans, 

hx.  X+X  <l7i  ■  ^uI^yJL  fmvioS(lue  babet ,  piscatione    auratarum,    salarum,    et   anguil- 

larum    insignes.    In    ea    sunt  oppida   Villae-novae-Trusclielli , 

JLf*  ""V^Fom-Trajani,  quae  fuit  urbs  antiqua,  et  nunc  jacet  prostrata 

^f^v  *•«-    W****£», juxta  fluvium,  multis  antiquis  semidirutis  aedificiis  tum  publicis 

tum  privatis  ornata,  thermis  in  primis ,  tota  Sardinia  celeber- 

rimis,  adsudandum,  et  varios  morbos  depellendum  efficacibus, 

ponte  maximo  toto  lapideo,  aquaeductu  sumpluosae  slructurae, 

viaque  lata  maximis  lapidibus  strata,    et    anliquae    slructurae 

aedibus,  D.  Luxorio  sacris,  inloco,  ubi  pro  Christi  nomine  fuit 

decollatus,  et  hujusmodi  inscriptio  cernitur 

* 

*  HIC  .  EFFVSVS  .  EST  .  SANGV  .  . 

BEATISSIMI    .    MARTYRIS 

LVXVRII  .  CELEBRATVR 

NATALE  .  EIVS  .  XIIKS  * 

*  RENOBATVS     .     TEMPORIBVS 

HELIA  EPCP. 

Sunt  etiam  in  hac  regione  oppida  Allais  Ullae,  Bidonlni,- 
Nuceti,  Ardaidis,  quod  cerasis  abundat,  et  Busachis,  mona- 
sterio  Fratrum  Dominicanorum,  et  Collegio  Patrum  Soc.  J. 
insignis<;  Neonelis  autem,  et  Serratilis,  sunt  Dioecesis  S.  Justae, 
licet  sint  ejusdem  regionis.  Cui  proxima  est  regio 

Austis  in  amoenissima  et  pinguissima  convalle,  pascuisque 
montibu3  conclusa,  in  qua  duo  currunt  flumina,  et  tria  extant 


m 


95 
oppida   Thctis,    Thlanac,    ct  Ahstis  parum    inter   «c   distan- 
tia.  lnde  occurrit 

IUrbaria  Mandrelisais  appcllata  ,  regio  montuosa,  flu- 
vio  Massaris,  alioque  innominato  irrigua,  quae  septem  habet 
oppida  Dcsuli,  Tonarae,  Sorgoni,  Spasulhni,  Atzdrae,  Or- 
tueris,  et  Sanmughei.  Interius  orientem  versus  est 

Barbaria  Belvini  solum  habens  asperrimum,  et  maximis  tume-    *•—*»* 
scens  montibus,  qui  castaneis   et   juglandibus  sunt    referti;   ubt  sft*  *** 
lliunen  Dosa  deiluit  cum  alio  flumine.    In    qua    extant    oppida  h'  ,  e/ 
Mednae  ,   Gadbnis,  Aritzi  et  Belvini.  Inde  meridiem  vcrsus  cst  #£?«*»  ) 

Pars-Valentiae  solum  habens    amoenum    inter    montes    Ja-  n*4  y    r%<,um+*yC 
rae,    et  Asunis,    vini,  tritici    et   pecoris  exuberans ,  multisque  fjfj,  #/*****»    ^' ff" 
irrigua  aquis;  in  qua  Valentini  populi,  a  Ptolomaeo  memorati,  utfj^  £******  4*4+"H ** 

Mabmilla    Arhorensis,    m    qua    regione    oppida    Gesturis ,  //'■-■-« 

Bariiminis ,  et   Villaenovae-franchae  huic  Dioecesi  finem  im-    XjL 
ponunt.  Quare  de  aliis  hujus  regionis  oppidis,   ipsiusque  solo, 
alibi  dicemus. 

De  S.  Justac   Civitate ,  et  Dioecesi. 

Secundo  ab  Oristano  lapide  antiqua  Hiadis  urbs,  idolorum 
cultui  dedita,  fuit  mirabiliter  destructa,  fluctibusque  siagni 
absorpta,  et  juxta  litus  eondila  S.  Justae  civitas,  cui  nomen 
dedit  S.  Justa,  Virgo  et  martyr,  quae  cum  sanctis  Virginibus, 
Justina,  et  Enedina,  miraculis  clara,  magna  sardorum  frequen- 
tta  colitur  in  templo  ipsius  urbis  maximo,  eisdem  sanctis  dicato, 
ubi  sedes  erat  episcopalis,  quae  anno'1502.  fuit  ab  Alexandro 
VI.  Arborensi  Ecclcsiae  unita,  atque  ita  praesule,  et  populo 
destituta,  ruinisque  deformata,  cernitur.  Urbs  ipsa  absque  moe- 
niis  unum  tantum  viculum,  quem  ipsius  stagni  piscatores  inha- 
bitant,  retinet.  Ejus  Dioeccsis  interius  est,  et ,  post  regionem 
Campitani  de  Milis  ,  incipiens  a  regione  ,  quae  dicitur 

Pars-cilris-regalis,  quae  plana  csi  ,  et  jucunda,  frumenti 
et  vini  feracissima  ,  frugiferisque    arboribus  foecunda,  duobu# 


««*• 


96^ 
fluviis  et  mullis  irrigata  footibiisj  nbi  Equile  regium,  et   qua- 
tuor  sunt  oppida  Paludis  de  Latino,  Guilartiae ,  Aquae-san- 
ctae ,   et  Aditus-majoris;  quibus  adjacet  regio  dicta 

Pars-Cieris-Slperioris,  Canalium  etiam  appellata,  soli  bo- 
nitate,  et  rerum  abundantia,  alteri  non  inferior,  sed  piscosis 
fluviis  nobilior.  In  qua  extant  oppida  Domus-novae,  Norguilli , 
Sohs ,  Orenae ,  Tadasiinis,  Zuuris,  et  Seduli;  et  interius 
oppida  Ustedi,  Urfii,  Boeles ,  Licheris ,  Suei ,  Nordai,  et 
Guilcieris.  Inde  sequitur  altera  fractio  regionis  ,  quae  dicitur 

Pars-Baricati,  in  qua  Serratilis  et  Neonblis,  hujus  Dioece- 
sis  oppida  ,  sedent,  illisque  succedit 

Baubaria  Ollolais,  ubi  Cornu-bovis,  et  alii  montes  extol- 
luntur,  et  frondent  sylvae  densae,  et  scatent  fontes  insignes, 
ex  quibus  plura  flumina  oriuntur.  Res  pecuaria  est  in  honore. 
In  ea  sunt  oppida  Ollolais,  Olzais,  Gavbis ,  Mamoidtae  , 
i)i/viJ«A  Orcddae,  Lodlnae,  ct  Fonnis,  in  cujus  agro  caseus  fit  pro- 
batissimus.  Fuit  haec  regio  Ollolais  cum  aliis  Belvini,  Bithis , 
et  Mandrelisais,  Barbaria  dicta  ,  quia  in  illis  habitarunt,  ut 
inquit  Strabo,  accolae  barbari,  qui  tales  natione  erant;  et  il- 
larum  regionum  gentes  sunt  Barbaricae,  ut  inquit  Justinianus 
1.  2.  de  off.  praef.  praet.  Africac  §.  in  Sardinia.  Et  ita  Bar- 
baracini  appellantur  a  D.  Grcgorio  Papa,  qui  eos  ad  fidem 
Christi  convertit,  ef  in  paroeciam  eorum  loca  redegit,  ut  in 
historiis  dixi. 

De   Terralbae  Civitate,  et  Dioecesi. 

Post  S.  Justae  agrum,  ejusque  stagnum  et  fluvium,  sequitur 
maritima  Terralbensis  Dioecesis,  cui  dat  nomen  urbs  Terralbae, 
in  planitie  non  procul  a  stagno  Sassi  condita,  quae  niwic  de- 
serta,  soloque  prostrata,  herbis,  rubis,  et  virgultis  obsita,  ja- 
cet,  nullam  antiquorum  aedificiorum  majestatem  retincns,  prae- 
ter  templum  maximum  quadrato  lapide  consfructum,  etD.  Petro 
sacrum ,  in  cujus  fronte  huju&modi  inscriptio  legitur 

Anni  Dni  cum  mille  centum  quadraginta  quatuor  cur- 
rerent  Maii  die  decima  Episcopus  Marianus  haec  posuit 
limina. 


97 
Erat  in  ea  sedcs  Episcopalis,  quac  postca  anno    1302.   ftiit 

ab  \!exandro  VI.  Eoclcsiae  Uscllensiunila ,   et  habet  insujnem 

Diocccsim,  in  qua  cst  Abbatia  de  Jjbimis  dicta   Ordinis  .... 

et  regio  ^. 

Pars-montium  ,  quae  dextrorsum  versus  mare  a  finibus  Dioe- 

cesis    Arborcnsis    usque    ad    regionem    Montis-regalis*  eftusam 


liabet  planilicm,  frumcnti  feracissimam,  et  pecorosam;   in  qua      '^'«^it^  M 

d<  fluit  Sacer  fluvius  a  Ptolomaeo  memoratus ,   et    est    insigne     yunnJfr**' c/i^lhoJ  */ 

templum  S.  Petri  Tcrralbensis,  suburbium   et  Castrum  Uras, 

oppidumque  Bonbrcilis  a    piratis    direptum    depopulatumque:         »^  £  fi^y*+>  f**6~ 

intus  vero  sinistrorsum ,  ubi  ea  desinit  planities,    sunt   montes 

pascui,  sativi  colles,  et  amoenae  valleculae,  in  quibus    extant      Jx**»  o&  m*  &■»  *».»««- 

,-oppida  Mbgori,  Masidlae,  Siris,  Simalae,     Gimussi ,    Pom-      10  }*M*~  lu^>,jfx^> 

wrr*pij  Sercelae  ,   Gonnos-tramatiae ,   Gonnos-Cotinae ,    et    Mor-  o^^j 

gorigibris,  unde  nomen  et  originem  sumpsit  fluvius,  qui  eam       ttAks /**-$***>*$  ****** 

decurrit  rcgionem.    Interiere  .  .  .  Cui  succedit  regio  %^  «^»«V  (j*r*  ¥*****  \ 

Motis-regalis  ,  Comitatus   titulo  ab  Alphonso    Rege    anno       ^^  v  t^  <+ktf*f*+> 

1429.  decoraia,  in  qua  Neapolitae  popuii  a  Ptolomaeo    me-  .      /. 

morati  conseaerunt,  irngata  iluvus,  elata  in  montes,  qui  ulmis,       / 

pinis,  et  aliis  sunt  obsiti  arboribus,  praesertim  versus   mare, 

ubi  olim  eraU^     rfc^fc. 

Judicatus  Colostrais,    seu  Curatoria    de    Arbus:    in    qua 

nunc  extant  oppida  Arbus,  Serri,  et  Guspinis',    interiere  pri- 

scae  urbes  a  Ptolomaeo  memoratae  Osaea,  et    Neapolis,    ubi 

templum  S.  Nicolao  sacrum,  et  alia  antiqua  monumenta ,  cer- 

nuntur;  Sardopatoris  famjm  Inieriit,  et  insigne  Castrum  Her-  /T4> 

cuLEpaj    deslructum,    desertumque    jacet    simul    cum    oppidis  ■  *7*' 

Archiepiscopi  fylanissae ,  et  Majoris  Depont,  quorum  ruinae       "   ^rrcM.4^ 
P^adhuc  cernuntur.  Interius  autem  planitiem  habet  insignem,  in 

qua  sunt  oppida  Fanadighae,   Gonnos ,   et   Pavilibnis    a    pi- 

ratis  anno  1584.  direpti_,  oppidum  S.   Gavini,    \n    cujus  agro 

fit  crocus  optimus,  et  stagnura  est  amplissimum,  Aquae  Neapo- 

litasae  a  Ptolomaeo  dielae,  et  Sardara,  in  cujus  solo  fontes 

calidi  et  salubres  effervescunt ,  qui  medelas  contra  varios  mor- 

bos  aflerunt;  verum  jacet  semidirutum  balneum  priscae    stru- 

cturae ,    et    vicinum    Castrum    Montis-regalis    in    excelso    et 

arduo  monte   conditum  natura    Ioci  mocnibus  ct  turribus  satis 

munitum,  unum  tantum  habens  aditum,  qua  Orienlem  respicit. 

13 


98 

De   Usellis  Urbe,  et  Dioecesi 

-  Ussllii  civitas,  Ptolom.  Tab.  VII.  et  Oauphrio  Panvinio  ia 

fce  /  «•^A**»*  J*'f/  h.  Irnp.  Rom.  referentibus ,  fuit  in  Sardinia  insignis  Romano- 
VK  1H^%  n*U*  f**"-  rum  colonia,  non  in  maritima  occidua  ora,  ut  existimat  Ptolo- 
far*  fpnfi'  ***"'  maeus,  quum  nulia  ibi  cernantur  urbis  vestigia ,  nullumque 
<y.tn-,*t..  aupersit  Usellis  nomen;  sed  intus  in  frugifera  et  irrigua  regio- 

ne,  quae  est 

Pars-Usellis  amoenis  montibus  elata  pascuis  et  sativis,  ubi 
Usellis  est  cum  maximis  antiquitatis  monumentis,  et  Usellen- 
sis  cathedralis  ecclesia,  cujus  sedes  postea  translata  est  ad 
oppidum  Ales  ejusdem  regionis  in  ecclesiam  S.  Petri  prisca 
structura  insignem,  quae  soSa  cum  Episcopi  domo  absque  po- 
pulo,  et  aliis  aedificiis  in  loco  campestri  sita  raro  a  Laicis , 
moleste  aCanonicis,  et  aliis  clericis  longe  commorantibuSj  fre- 
quentatur;  habet  tamen  vicina  alia  ejusdem  regionis  oppida 
Ceparae,  Gonnos-nbo ,  Scovedi,  Curckris*  Fici ,  Pavi,  Bana- 
ris,  et  jacet  in  ea  excisum  Castrum  ^arguWlis,  cujus  ruinae 
cernuntur;   illique  accedit 

Marmillae  (UseLlensis)  regio  amoenissima,  et  soli  foecun- 
ditate  celebris  ,  valles  et  coiliculos  planos  ad  dexteram,  mon- 
temque  Jarae  ad  sinistram  habens.  In  qua  sunt  oppida  Selzi, 
Genuris ,  Sinis ,  Baradilis ,  Baressae,  Acenis,  Ussarbllae  , 
Ussarae  magnae,  Turris ,  Slddis,  Paludls-Arbareac ,  Linae- 
madrbnae,  FiLlae-novae-Sitzami ,  Forri  ,  Sitzhmi  ,  Marae- 
Arbareae,  et  Castrum  Platearum.  Forri  oppidum  in  regione 
Partis-montium  continetur,  licet  sit  hujus  Dioecesis;  qua  Judi- 
catus  Arborensis  terminatur. 

De   Caralitana   Urbe^  et  Dioecesi 

Post  Arboream  sequitur  meridiem  versus  tertia  Sardiniae 
pars  Judicatus  tituio  olim  a  Pisanis,  postea  Regm  nomine ,  ut 
inquit  Jacobus  Mainoldi  (  De  titulis  Regis  Phiiippi  cap.  de 
Rogno  Sardiniae )  decorata,  quae  usque  ad  fines  Gallurae 
eilusa  mari  sardoo  ,  africo,  et  tyrrheno  abluitur :  et  quatuor  con- 
siat  Dioecesibus  ,  Caralitana,  Sulcitana,  Sueliensi,  et  Dohensi. 


39 
In  Caralitana  claruit  urb»  Caralis  ,  quam  antiquiesimam 
fiiisse  tradit  Pomponius  Mela.  Fuit  enim  ab  ArisLieo ,  ot  in- 
quit  Julius  Solinus,  anno  ante  Christi  adventum  1370.  parva 
Graecorum  et  Lybicorum  manu,  qui  inibi  dispersi  in  tugu- 
riis  et  speluncis  habitabant,  condila;  vcl,  si  ,  ut  reiert  Pau- 
sanias,  numero  minores  Arisiaeus  habuit  colonos,  quam 
quantum  ad  novam  urbem  constiluendam  satis  esset,  et  pro- 
plerea  nuliam  in  Sardinia  urbem  condidit,  fuit  a  Carthagi- 
ncr.sibus  anno  ante  Christi  adventum  510.  constructa,  ut  idcm 
tradit  Pausanias  ,  et  consentiunt  Leonicus  et  Claudianus,  qui 
eam  non  in  vertice  montis,  sed  ad  radices  juxta  mare  in 
lcngum  sitam  fuisse  his  carminibus  cecinit 

Uibs  Libjam  contra  Tjrio  fundala  colono 


Tendiiur  in  longum   Caralis 


Eam  inter  digniores  et  celeberrimas  Sardiniae  urbes   numc- 

rat  Strabo;    urbem    civium    romanorum    appellat    Plinius;    et 

urbem  urbium  Sardiniae  fuisse  referunt  Florus,  et  Jomandes_, 

qui   tradunt  anno  ante  Christi  adventum   175.  a  T.  Sempronio 

Graccho    Consule  ob  rebellionem  et  conlumaciam  fuisse  expu- 

gnatam  ,  et,  ut  inquit  Franciscus  Berlingherius  L.  111.  cap.   5. 

Geogr.,  deletam,    indeque    tantam    captivorum    mullitudinem 

Romam   asportatam  ,  ut  ex  hoc  proverbium  fuerit,  inquit   Cor- 

neiius  INVpos,  ceSebratum  Sardi    venales  :  quod  tamen    Grigi- 

nem  a  Veiis  duxisse  alio  in  loco  demonstravinius.    Ea    deinde 

restituta  et  restaurala;  tum  vario  et  diuturno  bello  afDicta,  lan- 

dem  Saracenorum    invasionibus    prorsus    extincta.   Ejus  deinde 

ruinae  surrexerunt  in  fabricam  novae  urbis  Caralis,  quae  fuit 

condita  in  verlice   ipsius    monlis,    ubi    in    subjectum    petagus 

prospectum  habet  jucundissimum,  et  ab  oricnte  praerupiis    et 

inaccessis  munitur  rupibus,  a  meridie,   et    ab    occidente    loco 

clivcso  et  difficilis  ascensus  ;  fuilque  anno  circker  1257.  moe- 

nibuset  turribus  cincla  a  Pisanis  ,  et  Castelloi-Castri  appel- 

lata,  ut  constat  ex  Johanne  Villano  Chron.  (  L.  IX.  )  ,  Augustino 

Justiniano  in  Chron.  Genuen.  (  L.  11.  ),etex  inscriptionibus  \n 

dictis  turribus,  et  in  frontispicio,  et  suggestu  marmoreo,  templi 

maximi  sculptis ;  postea  antiqua  sede  archiepiscopali  caralitana 

ornata  nomen  civitatis    Caralis,    quod    retinet ,  est  conseeuta, 

erassiorique  muro,  et  multis  circum  muniia  propugnaculis,  ac 


100 

^  ttrmentis  aeneis,  reddita  est  a  Carolo  V.  et   Phiiippo   H.   ad- 

modum  tuta,    et    fere    inexpugnabilis;    praesertim    quia    habet 

j  ,  granaria  publica ,  in    quibus    biennii    cibaria    ad    obsidionem 

urbis,  si  accidat,  semper  reservantur,  trcsque  puteos  publieos 

S.  Pancralii,  S.  Crucis,  et  Fori  caseorum,  largiter  aquam  pro» 

pinanles,  et  in  singulis  aedibus  pro  familiae  potione  cisternas. 

Patet  introitus  urbis  tribus  turritis  portis,  Porta  majore,  Leo- 

$<'***+  f+f»*"' *tf*~",  nina  dicla,  meridiem  versus,  ubi  qualuor  sunt  ordines  muro- 

fV#rfWt%  *+-  f****        rum  cum  clliatl,or  portis;  Porta  *S.   Pancratii    ad    Septemtrio- 

;  /m»,^/««,t*'  /^  p^iera ,  ubi  est  insignis  turris  tota  fere  marmorca    cum  specuja 

£Va>^w  v  pro  navigiis  appellenlibus,  et  tres  murorum  ordines  cum  tribus 

[*2^t^}iortis;  et  tandem  Porta  Elephantis ,  ubi  alia  nova   et    magna 

&Z% ' 'Zv^sv^tTp^f^*  iurris  lota  fere  marmorea  occidentem  spectat. 

rrtf   4*Yy4t>  J-J(**~rm*    Hujus  urbis  insigniora  aedificia  sunt 

Templum  maximum  Arcbiepiscopale  et  Parochiale,  S.  Ceci- 

.<«*f  $-Af**r    ]iae  sacrum,  a  Pisanis  egregie  constructum,  columnisque  mar- 

moreis  fultum,   ubi    suggestus    marmoreus    affabre    elaboralus 

"  multis  sustenlalur  columnis   spiralibus    super    qualuor    leonum 

t  fto-*  S»(*fi>***irHh  simulacris  residentibus:  templum  S.  Crucis  nunc  insigne    Col- 

legium  Patrum  Soc.    Jesu;    (emplum    S.    Luciae    monasterium 

monialium  Ordinis  S.  Dominici;  templum  S.    Eiisabeth    mona- 

&<t*#-  c*ffr-'ty%£i*<e*A4    sterium  monialium  Ordinis  S.  Francisci;    et    templum    Pietatis 

sodalitium  Confallonis'.  Domus  archiepiscopalis;  Domus  regia, 

ubi  Prorex  habitat;   Domus  Senatoria,    Carceres,    Piscaria,    et 

Laniena.  Haec  urbs  licet  parva  sit,  tria  tamen  habet  suburbia, 

Stampacem,  Lapolam,  et   Villam  novam. 

Stampax  occidentem  respicit  priscis  nudata  moenibus  habens 

?*#<r*w<  k^P  **0       in  praecipuis  aedificiis    templum  parochiale  S.  Annae,  domum 

&i  -jtf/...      noy}&W!p  ^°e.  Jesu>   et  tempJum  cum  cryptis  S.  Ephysi ,  ubi 

est  sodafttium  Sanguinis  Jesu  Chrisli,  et  aedes  S.  Clarae    mo- 

'^^'^^^^'^'nialium  dausarum  Ordinis  S.  Francisci. 

Lapola,  vulgo  Marina,  ad  meridiem  vergit,  /super  ruinis  pro- 

^***"     r\     stratae  urbis  Caralis  condita,  nunc  a  Rege  Philippo  moenibus  et 

lU^ij*  4rc****-i  propugnaculis  munita,  ubi  est  la  Palisada,  quod    est   duplex 

?t**»+iuyt4* i*"*  cornu  pajjs  in  fundo  fixis  efFormatum,  ubi  navigia  includuntur, 

templum  dTEulaliae  parochiaie;  templum  S.    Antonii,   insigne, 

infirmorum  hospitale ;  templum  S.  Leonardi,  ubi  est  sodalitium 

Orationis,  templum  S.  Augustini  egregia  structura  hac   aetate 

fabricatum. 


JOI 

Viixanova  ad  oricntem  in  planilie  absque  moenibus  sita  lia- 
bet  S.  Jacobi  leniphim  parochiale;  tempiimi  s.  Johannis ;  et 
Dominieanonmi  insigne  monasterium. 

Exlra   ea  suburbia    est    tcmplum    marmoreum    S.    Saturnini 

antlqua  struclura  ccleberrimum,  prioratus  ordinis ab 

Eujjenio  IV.  anno  1444.  ecclesiae  catbedrali  Caralitanae  uui- 
tus  ,  ubi  S.  Fulgentius  diu  vixit;  tcmplum  S.  Mariae  Portus , 
nunc  monasterium  Trinitariorum  ;  templum  Jesus  amplissi- 
mum  monasterium  Franciscanorum  de  Observantia ;  templum 
S.  Augustini,  ubi  ossa  S.  Augustini  diu  conquieverunt,  insigne 
monasterium  Ordinis  eremitarum  S.  Augustini,  nunc  majoris 
tuilionis  Castri-Caraiis  praetextu  a  Rcgiis  minislris  magna  ex 
parie  dirutum;  templum  S.  Francisci ,  celebre  monasterium 
Franciseanorum  Convcnlualium;  item  Carmelitarum  monaste- 
rium,  cujus  lemplum  magnifica  nunc  conslruitur  fabrica,  alia- 
que  sacella,  et  insignia  priscae  urbis  Karalum  monumenta, 
quae   brevitatis  caussa  praetereo,  huc  usque  cernuntur. 

In  praefatis  suburbiis  omnes  fere  ineolae  originem  ab  anti- 
quis  sardis  duxerunt,  atque  ita  genuinam  retinent  antiquorum 
sardorum  linguam  :  at  in  Castro  Caraiis  calhalana  utuntur  lin- 
gua;  nam  ,  pulsis  antiquis  Sardis  et  Pisanis  anno  circiter 
1329  ,  fuit  colonia  et  praesidio  Arajjonensium  occupatum. 
Omnes  tamen  eodem  jure,  eisdemque  magistratibus  utuntur, 
hilariter  vivunt  omni  abjecta  Iristitia,  ingenti  luxu  ac  pompa, 
ac  frequenti  conversatione  diurna  atque  nocturna.  Habent  cae- 
lum  innoxium,  mare  jucundum  ,  et  portum  amplissimum  vario 
navium  genere  frequentatum ;  agrum  aliquantulum  angustum 
sterilem  et  aquarum  indigum.  Vinum  gignitur  optimum  album, 
et  rubrum  ,  pomaque  sapjda.  Ibi  stabuianlur  cuniculi  plurimi, 
et  nascitur  salnilrum,  quo  ad  bellicorum  tormenlorum  pulve- 
rem  utuntur,  et  ad  fortissimas  aquas  conficiendas,  quibus 
aurum  ab  argento  separalur.  Ab  oriente  magnas  habet  salinas, 
ubi  aquae  maris  aeslivis  soiibus  in  salcm  abeunt  candidissimum  ; 
stagnum  piscosum  ,  et  phoenicopteris  plurimis  et  aliis  avibus 
aqualicis  copiosum  ab  Occidente,  cui  sunt  in  longitudine  XII. 
M.  P.   in  latitudine  III. 

Amplissima  est  Caralitana  Dioecesis ,  in  qua  est  CunAToraA- 
Nouae,  regio  maritima  Sulcitanae  Dioecesi  confinis,  tota    de- 


>***  f  $4*T 


terta  et  sylvosa,  solis  feris,  quibus  maxime  abundat,  opportu- 
uas  praebens  latebras.  In  ea  sunt  Mons-sanctus  ubi  sacellum 
^st  Divi  Michaelis,  et  mons  Separa,  e  quorum  vertice  Galita 
insula  nitente  coelo  prospicitur,  et  plures  praeier  hos  pascuis 
idonei:  nec  deest  planities  cujusvis  generis  frugum  feracissima, 
Bec  iluvii,  nec  salinae.  Hic  considebant  JNobenses  populi  ,  te- 
ste  Plinio  L.  VII.,  ex  celeberrircis  Sardiniae;  et  ut  ir.quit  So- 
■linus  Polyhist  c.  9.  fuit  a  Norace  Ibero  condita  Nobae  ci- 
vitas,  cujus  meminit  Ptolomaeus,  Antoninus  Pius,  Pausanias  , 
Leonicus,  et  M.  T.  Cicero  in  Orat.  pro  M.  Aemiiio  Scauro, 
quem  ab  accusatione  Norensium  defendebat.  Jacet  nunc  excisa 
in  promontorio,quod  dicunt  Caput-Pulae,  ubi  ss.  mm.  Ephysi 
ct  Politi  corpora  septingenlis  ocloginta  quinque  circiter  annis 
conquieverunt ,  eorumque  sacrae  aedes  cernunlur,  et  urbis 
non  spernendae  -reliquiae ,  aquaeductus  sumpluosus,  theatrum, 
moenia,  balnea,  et  plurima  aedificia  semidiruta  cum  publica, 
tum  privata. 

Interiit  etiam  in  hac  regione  Castellum  Pulae  ,  et  Saktis- 

'etrae- 


ac 
Magdafenae,  et  Capitis-terrae.  lnde  Caralim  versus  sequitur 
alia  maritima  regio,  quae  dicitur 

Cubatobia-Decimi  effusam  habens  planitiem  pascuam  et  sa- 

tivam,  quam  tres  fluvii  et  stagnum  piscosum    alluit.    Sunt    in 

/.         ea  oppida  Decimi-magni ,  Utae,  Siliquae  ,    et    Villae-specio- 

f./t/tf*    iuA/J-I.   &ae.  at  jacent  prostrata  altera   Uta,  ^0SorJi^Af°JlMj^  ^" 

h   *^S*~^y?"'  p07nis,  Sirvis,  et  Ortiocedrus ,    CASTRUM-Jo^rWel^^    in 

f%51;^V*~*nZ    excelso  monte,  saepe  in  historiis  memcratum,  et  Valebia  urbs 

t<^  Jtxpv*+*\  <&r>a+*  ^  ptolomaeo  inter  mediterraneas  Sardiniae  extrema  ad   imum 

h)*f<y*%    '  meridiem  posita:  quom    non    procul    a    Decimo-magno    fuisse 

y.  %Ju  O*»-  1W  ti0Cent  monumenta,  quae  ibi  supersunt,  et  antiquae  structurae 

aedes  D.  INicolao,  et  D sacrae,  et  pons  maximus  ter- 

decim  fomicibus  connexus.  Deinde  intus  sequitur  regio  dicla 

PABS-Hipris;  tota  fere  plana,  armentosa  quidem,et  gregum 
copia  frequcns,  cui  pabutum  uberum  suppeditat;  habetque  a- 
quas  stagnantes  et  irriguas,  frigidas,  et  calidas ,  quibus  infirnu 
plures  praesentaneum  experli  sunt  remedium.  In  hac    regione 


est  Chtrum-Sorris  curn  oppido  cognominc,  nunc  dicto  Villa- 

Sorris ,  Comitatus  titulo  a  Carolo  V.  Caesare  anno  1557.  de- 

coralo,  aliaque  oppida,  nempe  Decimi-putei ',  Serrae-mannae 0 

et   Villae-Xirdi    malorum    aureorum,    citrorum,    et    omnium 

cujusque  generis  fructuum  copiosi.  Excisa  vero  jacent    oppida 

Hippis  superioris  et  inferioris,  utriusque  Pavi  scilicet  superio- 

ris  et  inferioris,  utriusque  Fdnaris,  Lenis,  unde    nomen    flu- 

vio,  Ispidi,  Acliensae,    Doviselli ,    Masbnae,  Issi,  Paurissi,    a   fyunvtpm* 

Mumpupusi,    Mkrcae,    Scari,    Bdlnei , ..  Sipblis    inferioris    et  -  t  (/.  $     /3$/£ 

superioris,    Gurgbsi,  Poli ,  Soghi ,  Palmae,  et  Idelspae    dc     * 

Sturpone.  Interius  postea  se  offert  regio 

Curatoria-Nuraminis  agrum  habens  sativum,  pascuum  et 
aliquantulum  montuosum,  praesertim  prope  Furteim,  ubi  pro- 
ximis  magis  excelsus  surgit  mons  Coronae-rubrae ,  seu  spelun- 
cte  rubrae,  et  antiquus  pons  lapideus  super  perenni  fluvio. 
Eitant  in  ea  oppida  Nuraminis,  Villae-graecae ,  Furleis, 
Noracis,  Samassis ,  Serrentis  ,  et  Salluris  titulo  Vice-comitatus 

ab  Alphonso   Rege    anno    1436.    decoratum:    at    desiderantur      <U&x*U>j- i).J<-5*  ^  ?f. 
oppida  alterius  Nurdminis,  Pramontis ,  Canxelli,   Nurapbci ,        $    Ku.ta^*i 
Borri,  Barallae ,  atque  Sentis,  quae    prostrata    jacent.    Inde  J 

ad  oram  revertenti  proprior  Carali   occurrit    regio    maritima, 
dicta 

Curatoria  Campitani,  tota  fere  plana,  vinetis  et  culturae  i- 
donea,  duobus  fluviis  irrigua,  et  aliquot  stagnis  imminuta.  In 
ea  sunt  oppida  Asshninis ,  Sexti,  Septimi,  Sinnais,  Mcirae , 
Cellarii ,  quae  simui  cum  Uta  constituunt  Baroniam  S.  Mi- 
chaelis,  dictam  a  Castro  S.  Michaelis,  quod  in  ejusdem  re- 
gionis  monte  satis  natura  munitum,  et  prisca  structura  ela- 
boratum  cernitur.  Praeterea  sunt  Mansum,  et  S.  Avendracis 
oppidum  multis  constans  hahitaculis  in  rupe  a  Libicis  olim 
excisis,  Paulis,  Pirris,  Quartucii,  et  Quarti,  a  piratis  anno 
1582.  direpti:  jacet  vero  prostrata  urbs  et  Castrum  Bonaeris 
ab  Alphonso,  Jacobi  Regis  filio,  anno  1325.  conditum,  multis- 
que  privilegiis,  et  agris  ditatum ;  ubi  adhuc  plurimae  specus 
viva  rupe  elfossae  cernuntur,  et  templum  parochiale  B.  Ma- 
riae  sacrum,  miraculorura  fama  et  confluxu  hominum  nobiiis- 
simum  cum  insigni  monasterio  Fr.  B.  M.  V.  de  Mercede  ak 
anno  1335.  condito.  kd   haec  addam  C.utrum   S.  Igias  ,  seu 


rI04 
Gyliae  oppidum  ejusdem  nominis  a  Gyllo  Marcbione   Longo- 
bardo,  ut  hispani  refcrunt  auctores,  conditum ,  ct  a  suo    no- 
mine  appellatum,  maltisque   praeliis  clarum,  ut  apud  Augusti- 
,  ~  1         ,44  nuin,  et  Paulum  Interianum  patet;   et  oppida  S.   Vidnam,  S. 

1f>i»~*  ***«-  !?    *'      jlUiani,   Cipulae,    Scnnerlni,    Sapolli,  Palmae,    Germacae, 
7-     Sinnuris,  Separae ,  Calagbriis,   Slmbilis,    Corongii,    Ftumi- 
nalis,  S.  Mariae  de  Paradiso,  Sedauni,  Carbonanae,  &iu- 
ris,   Pitiixi,   Bargargiae,    S.    Mariae    de    Claro,    Salsalis,  *  • 
Soteminis,  Scanni,  Sirii ,  Scnnenbsis,  Murta-urci,  Matte-ruu, 
Solanae,  Girsemi,   Thizae,  Separassi,  Cusuae ,  Nulgis,  Ma-    > 
soris,    Fillae-novae  S.  Basilii.  —  Huic  proxima  est 
:   Sarrabi  regio,  partim  montuosa,  et  nobilis  ampla  re  pecua- 
ria,   partim  campestris,  atque  frumentaria;    ubi    stagnum    pi- 
sculentum,  et  flumen  Dosa  a   Ptolomaeo   Soeprus    appellatum. 
r>u*«r«-        In    hac    regione    diutino  bello    et    plurimis    et  piratarum in- 
cursionibus  interiere  oppida   Tacati ,  Norariae,  Petreti,  i  d- 
0    ^yrtAcl  lae-Tronae,  Rastrcidi,   Ormbac ,    Ulmi,   Jgualis,  Cortimiae , 

,  drrii^     P  Pupus,  Sornwi,  et  Sarrabi   cum   illius    castro    in  monte ;  et 

\*t»~<%  \l«~  Ksupersunt  tantum  oppida  Muravcrae,  S.  Vitu  Duo  reliqua 
*T  bujus  regionis    oppida    Putei,    et    Petrafoci,    sunt   Dioecesis 

Suellensis,  de  quibus  suo  loco  dicemus. 

Sulci,  et  Fillecclesiarum  Urbs,  et  Dioecesis 

fi*     tfu+J**  <<<** iV^     Sulcitana  Dioecesis  inter  Caralitanam  et  Terralbensem  Sar- 

**  •i,^*4^i/'/-/c*Al^doo  mari  subluitur.  Dicta  est  Sulcitaoa  ab  urbe  Sulcis,  quae 

P**1,  /* '  r&L**»**  antiqua  et  celeberrima  in  Sardinia  olim  fuit,  ut  refert  Pliinus 

**f<«"^?    *      f^fa^(h.  III.  13.  2.),    et    in   bello   civili  inter  Caesarem  et  Pom- 

^j^^f^y'        fj   pejum  ab  hujus  parte;   nunc  quidem  pVostrata  jacet,    at    mo- 

1/  *fM"r*  ******  "t*  numenta  observatione  dignissima  relinens  cum  antiquo  Castbo 

J^U-W^'  "*~  *^r*SiJLCiTANO,  et  Cathedrali  ecctesia  B.  M.  V.  dicata ,  quam  nunc 

JU  ,V+*p**tf<t  de  Tratallas  dicunt.  Ejus  Dioecesis  duabus  regionibus  constat 

.      «^  i*-  tnt****-  •  ^*   nempe  Sulcis,  et  Sigerro. 

rj*~f'ffr!)  '  Sllcls  re3io  est  maritimaetCaralitanaeDioecesicontermma, 
***{""*+  Jl^  *£*'.  tota  svlvestris  et  descrla ,  montuosaque  n.mis  a  Capite-Piumbi 
%»Htrf  f**  ad  Canis-nigri  speculam ,  pabulis  ideo    et  venationibus  ,  prae- 

Uf"<  0  '       ,     sertim  iu.  Curte  Arcl^i  dicta,   insignis.  Fluviis  irrigua  abundat 


10! 


armenlis ,  olcisque  sylvestribus ,  et  habct  agros  Palmae,  Budelli,  7«****J*  ^f/f^u^ 
et  Tjggulariae  cuiturae  satis  idoneoi.  In  qua  ceciderunt  cla- 
rissimae  urbis  antiquae  Pupcl?  a  Plolomaeo,  ct  Tkgula&  ab 
AntoninoPiomemoralae,CAsriuiM-PALrnAK,  et  oppida  Piscinac, 
A^T  Nepos,  Urathlis,  Pesi,  Burslri ,  Buidicaras,  Baicannas', 
letrargu,    Garanatae,    Subgii,   Arenae,  Furmentedi,    Tra- 

casi,  Pransi,  Marbae,    Gibas ,  Puamae,  Nalarcati,    Pade\  ',£    ^ fjl^j^u^ 
rios,    Tillaestrubae,  Baicuchri,    Coatcrrae,    Bcvi,    Oradidi,      F.X~  4~~  *~<<^ 
Socomerri,    Distrai,  Adbi ,    Mariani ,    et    Natalbis  —  Huic         ^u    ZiV-m^ 
contermma  est.  ^^  r^f*    C*f  f***' 

Siglrri  regio,  quae  ad  Guspinicos  montes  excurrit,  et  insa  ^*1  W  "^L 
aliquantulum  montuosa,  praesertim  ad  Connesam,  ubi  mcns  *'<yhrpt  ^T^  *I< 
S.  Johanms  omnium    excelsior    extollitur,    dives    est   arpenio        ^r**0/  ;" 

plumbo,  sulphure,  et  gemmis ,  mixtumque  habet  aliquot  in  lo-        J^ZU  ,JL,~A*^ 
cis-genus  quoddam    terrae  ,    ex    qua    fit    color    gilvus.  Aquis,        ^f^ "  *^*T* 
irugibus,  et  pascuis  abundat,    praesertim  ad  radices  montium      fc(  J*Ub   flu^t** 
ubi  Viliecclesiarum  urbs  est  sita  VIII.    M.   P.  a    mari    distans]    3«^  \ 
quae  anno  1322.  fuit  a  Pisanis    moenibus    et   turribus    cincla 
cum  qualuor  portis,  nempe   Porta-magistra  ad  meridiem  versus 
fccclesiam  fc>.  Mariae  Vallis-viridis  ;  Porta-nova  ad  occidentem; 
Forta  &.  Antonn  ad  aquilonem;    et  Pcrla-castri  ad    orieniem 
ubi  Castrum-Salvaterrae,  alias  &  Guantini  appellalum,  et  in 
colhculo  optima  structura  satis  munitum  ,  reddit  lulam    civila- 
f     tem.  Haec  habet  quatuor  fontes,  et  templum  insigne  S.  Clarae 
dicatum,  ad  quod  sedes  episcopalis  Sulcitana  fuit  anno  1509 
ab  Alexandro  VI.  translata.   Olim  erat  prioratus  S.  Luciae  Or- 
dims   ....  Decoratur  praeterea  templo  S.  Francisci,  praecla- 

ro  *ranciscanorum  Conventualium  monatferio,  et  Coilcgio  PP.  >-£*W-  ft(U»u>f/«~'* 
Soc  J.  nuper  condito.f  Interierunt  in  Sigerro  oppida  F^ngiae,  /j^  ~„  ' 
Sebatzi,  Desi,  Ursae,  Museis,  Marganais,  Baregae ,  Pardi , 
Pensae,  Peruccii,  Seici ,  Serrai,  Antesae,  Guidandali,  Ci- 
sae,  Barcae,  Villae-novae ,  Macii,  Corongii,  Tulhi,  Par- 
rniam,  Astiae,  Flumentepidi ,  Sibolessi  ?  Sigulis,  Connesae, 
f^Antesumadae,  Argenis ,   Gatlursae,    GtAtmslwbae ,    Ardae,       ^  f^ 

Enecladi,  Sivici  ,  et  Castruh  Babatuli    cum    nobili    Castro-     'UJ+  mm'&+"~ 
AouAjt-juuouuj:  in  edito  monte,  eXjinjjequaaue. nmecisa.  *        .1/         ,«> 


li 


)*> 


/ 

m 

Doliae   Civitas,  et  Dioecesis 

Post  Sulcitanam,  et  Caralilanam  Dioeccsim  seqnitur  interins 
mediterraneu  Doliensis  dicta  a  Dolia  ,  antiqna  civitate  nnnc 
dcstrucla  ,  Bona-Dotia  eliam,  et  aliqnibus  Bona-V  oglia,  et  S. 
Pantaleonis  appellata  ab  ejus  calbedrali  ecclesia  buic  Divo 
dicata,  Caralitanae  Ecclesiae  anno  1502.  ab  Alexandro  VI. 
s       r    /j  «7  unita.  In  qua  conlinetur 

lm*i*!fZt  }Plfffl      Dolia,  regio  parlim  plana  et  frumentaria,  partim  montuosa 

,v  ^Lrntf.  ct  pascua,  aliquot  fluviis  irrigata,    babet    oppida    Samassais , 

cS^bU^^p^^H^  Siccis,    Serdiir-iae,    Ussanae ,  et  Monasterii :  cetera  interiere 
h'x*<    A  t4/U*n*pL'iJf.  nemPe  Baraiia,  Sipibla,  Sidrianus,  Bacchis,    Strana,    Bo-   t  Jmt 
(/t4*fc  JkM-f*rj*trt       r«cldis,    Turris , ,  Cijterna ,    Ergatus ,    Janua,     Trogodbris , 
Morcalus ,  Donbris,  Mbdulus,    Parasidis,    Ninnbxis ,    Segb- 
jfitriJtu    tJ*U  1\***4+£us>  NuoxiAnde  sequitur  regio,  quae  dicitur 

2  Trecenta,    plana,    irrigua,    et    amoena,    cujusque    generis 

frugum,  et  arborum  domesticarum  feracissima.  In  qua  sunt 
oppida  Seleghae,  Seiinis,  Goi-majoris,  Goi-esilae ,  Qrtacesi, 
Senorhini,  Segolais,    Arixis,    S>    Basilii;  at    jacent    excisa  j 

oppida  Segarlni,  Bangii,  Seneghae,  Alhrae ,  Sehbci ,  Sumie-    J*\\ 
ris,  Arcuassilis,   Turris,  Separae ,  Sehbgi ,  et   Gois.    Postea 
interius  se  offert  regio,  quae  dicitur 

Curatoria-Seurgi  sita  in  amplissima  agri  planitiae  frugum  et 

•  arborum   domesticarum  satis    foecunda,    aquis    fluminis    Dosae 

irrigua.    In    qua    sunt    oppida    Gergeis,    Scolchae  ,    Manda- 

*if  .  rae,    Gesici,    Serris,    Donnigalae ,    Siurgi ,    Orrblis ,    Vil- 

pryjk    Jdsajli  lae-novae-Tuli,  Scalae-planae ,  Nurris,   Gormis,  et  Sassais; 

interierunt  vero  oppida  Guidisaffae,   Guldilae,   Cossi,  Lcseis,         . 
Sadalis ,   Guini,  Barexis,   Sinesi,  Serassi,  Speciani,  Sterti-  *  *  * 
lis,    Serchis,    Sercvlais,     Usdssais,    Torhhii-gentilis ,    Orsi , 
^ltjH^iCU*'  Mussi,  et  Nauli.  Dexlrorsum  est  regio 

Curatobia  Gerreis  vel   Galillae  dicta,    aspera,    sylveslris, 

et  montuosa,  pascuis  magis,  quam  culturae  idonea,  per  quam 

etiam  fluraen  Dosae  decurrit.  Continet  oppida  Paludis,  Silii, 

,.    Ballai ,  Armungiae,  Saltus ,  et  Sisinis;  at  jacent  excisa  op- 

;W&»  «,«*./  pjda  £atrini,  Nuragis,  SurVegis,  Castagnani ,  Crari,  Connb- 

/*4ixAC  si  cum  Castro-Orgoglioso  ab  Judice  Arboreae  olim  desolato. 


107 

Sucllis   Urbs,  ct  Diocccsis 

SuelliS,  quibusdam  opinantibus,  fuit  SusaleCvilla  a  Ptolo- 
niaco  mcmorata,  quae  in  lcmporum  progressu  colonorum 
multitudinc  aucta  scde  episcopali  decorabatur.  In  qua  D. 
Georgius  miraculis  clarus  quum  sedisset  episcopus,  nunc  ipsius 
tcmpli  maximi  habetur  patronus:  cujus  corpus  ibi  sepultum 
dccenter  populi  frequentia  colitur.  Ea  sedcs  anno  circiter 
1418,  fuit  a  Martino  Papa  V.,  precibus  Leonorae  Manrique 
Comitissae  de  Chirra  ,  Ecclesiac  Caralitanae  unita.  Atque  ita 
civitas  ipsa  proprio  praesule  ct  moeniis  destituta,  populo  immi- 
nuta  sedet  in  regione  Trecentae  extra  suam  Dioecesim ,  quae 
maritima  est,  et  a  finibus  Caralitanae  et  Doliensis  incipit, 
ubi  Scala-plana  opp.  Curatoriae-Seurgi ,  Petrafocus  et  Villa- 
putci  oppida  regionis  Sarrabi  existunt,  et  sequitur  maritima 
regio,  dicta 

Judicatus  Chirrae,  qui  titulo  Comitatus  a  Petro  Aragoniae 
rege  anno  1363  decorabatur,  solum  habet  pro  majore  parte 
asperum  monlihus,  et  pabulis  polius,  quam  culturae  idoneum: 
in  quo  Siculesii  populi  a  Ptolomaeo  mcmorati  consederunt , 
et  nunc  jacent  excisa  urbs  Lesa  a  Ptolomaeo  memorata,  Cv- 
STRuai  Chirrae  cum  suburbio  multis  preliis  nobile,  et  oppida 

Ulii,   S.   Petri,  et    Lentischi.    Unde    toia  regio  remanet  de-     *  *  tn<**t    /' 

relicta,  et  sylvosa.  Huic  confinis  est  mediterranea  regio  dicta         ja** ***>*«     '        L' 

Barcaria-Seuli    altis    aspera    montibus,     a    condensis    syl- 
vis   aratri    impatiens,  hinc  frumenti  indiga,   solaque    aquarum    *•'*****/*** 
exuberantia  insignis.  In  qua    sunt    oppida    Scidi ,     Ussassais , 
Seuis,  Sterzllis ,  *et  Sadalis  :  jacet  solo  pros'ratum  Genneskis 
oppidum.  Ad  oram  revertenti  se  offert  regio  dicta 

Judicatus  Agugliastri  ,  plurimis  quidem  aspera  moniibus 
glandium  et  castanearum  feracibus;  sed  multis  in  locis  plana 
amoena  et  frugifera,  malorumque  aureorum,  citrorum  et  li- 
monum,  aliarumque  cujuslibet  generis  arborum  et  fructuum  , 
mellisque  oplimi  copiosa.  Iu  qua  populi  Corpicenses  a  Ptolo- 
maeo  memorati  consederunl;  et  anno  1052,  filia  Regis  Na- 
varrae  condidit  templum  in  honorem  S.  Mariae,  quam  Navar- 
resam  dicunt,  et  cum  suis  incoluit  oppidum,  quod  ibi  cum  Ca- 


V 


108 

stro  Agugliastri,  et  aliis,  jacet  excisum.  Evfant  tamen  adhuc 
oppida  v;ginti  duo;  nempe   Tertenlae  ,  Jersi ,   Ulassais ,    CM- 
iwjr,  Gairi,  Lanuseis ,  Locieris ,  Barlni,   Tortolini,  ubi    sta- 
HM-tf-j  fyr+JtA  gnum  est  pisculentum ,  Girasblis ,  Lotzorais,  Ilbbni,  Ellnis, 

Arzanae ,  Strisallis,  Bauneis ,  Trieis,  Ursuleis ,  Manurris  , 
Talanae,  Oppidum  Orgbsoli  est  regionis  Curatoriae  Niigori: 
Oliana  est  Judicatus  Gallurae,  de  quo  nunc  dicendum. 

Zte   Gallura  >   et  de   Galtellina  Civitate, 
et    Dioecesi 

A  finibus  Caralitanae  Dioecesis  statim  post  Alianae  altissimas 

rupes  sequitur  Gallura,  quarta  Sardiniae  pars  usque  ad    flu- 

./f.*men  Cocinae,  terminum  Logudori,  excurrens:  quae  ab  oriente 

abluitur  mari  tyrrheno,  ab  aquilone  mari,    quod    Plinius    Ta- 

^fc  At'*>*   w-j  "phron,   Antoninus  Gallicum  appellavit  a  Gallis,  qui  in  ea  re- 

i/+tf  *gione,   teste  Annio  Viterbiensi,  sedes  collocaverant  suas.   Fuit 

dtiy&^hL  +  ^ty**^^  insulae  pars  anno  1050    Judicatus  titulo  a  Pisanis  deco- 

*  (0  ku.  y****  iata>  et  ann0  1254.  Regni  nomine  a  Friderico  imperatore  or- 

/jJTfc/L.j    nata-  $e(*    ns  a   Petro  Rege  Aragoniae  obliteratis  titulis,    Gal- 

tellina  regio  titulo  Comitatus  ab  eodem  Rege  Petro  anno  1370 

U  decorabatur.    Duabus    Dioecesibus    Gallura    insignitur ,    nempe 

Jb4t**4*-    ti  r^""**?1  Galtellina  et  Civitatensi,  de  quibus  singillatim. 

De   Galtellina   Civitate^  et  Dioecesi 

Dioecesis  Galtellina  post  Suellensem  ab  Olianae  finibus  in- 
cipit,  et  habet  Lollbven  regionis  Nugori,  et  Olianam  regionis 
Agugliastri,  mirabili  fonte  ejusdem  nominis  notissimam,  in  qua 
oleastrinum  oleum,  aulaea  ,  tapetia  ,  lodicesque  texuntur.  Cui 
succedit  regio,  dicta 

Baronia  Uriseis  juxta  mare  plana,  Lesitanas  aquas  et 
Cedrinuh  fluvium,  ut  tradit  Ptolomaeus,  habens,  quae  aesti- 
vis  solibus  aerem  noxium  reddunt:  interius  aspera  est,  et  ex- 
celso  ftfonte-Sancto,  aliisque  pascuis  montibus  aspera. 

ln  hac  regione  est  Civitas-Galtellina  moeniis  nudata,  sed 


109 
non  procul  posito  antiquo  Castro  Galtellino  munita.  Ejus 
ecclesia  D.  Pctro  sacra  sedem  episcopalem  habuit,  quae  anno 
1132,  ab  Innoccntio  Papa  11.  ul  constat  ex  illius  epist.,  Ec- 
clesiae  Pisanae  subponebatur.  Sigon.  L.  XI.  de  regno  Italiae, 
Sabellico  L.  IV.,  Blondo  decacle  11.  et  Johanne  Villano  L. 
IV.  referentibus;  postea  anno  1496.  Ecclesiae  Caralitanae  ab 
Alexandro  VI.  unienda.  Aliud  etiam  templum  in  ea  est  insigne 
devotissima  Crucifixi  imagine,  quam  populi  frequentes  vene- 
rantur.  Extant  alia  septem  oppida,  nempe  Torpehes,  Irgolis , 
Gonifdis,  Lbculis,  Lullae ,  Durgdlis,  et  Urisbis ,  ubi  est 
insigne  Castrum-Urisae:  at  jacent  solo  prostrata  oppida  Go- 
libnis,  Binissae ,  Duascodhres,  Dulosorres ,  Muri ,  Scopeti , 
et  Sifdibnis.  Interius  deinde  est 

Barbama-Bithis  ,  regio  montuosa,  et  pecorosa  potius,  quam 
frumentaria,  in  qua  excurrunt  duo  flumina,  et  sunt  tria  op- 
pida  nempe  Bithis ,  Gorofdis ,  et  Onanlni.  Ad  oram  rever- 
tenti  occurrit 

Baronia-Posatae  ad  mare  plana,  frugifera,  et  vini  optimi 
ferax,  saccharo  aptissima,  fluvio  et  salinis  nobilis;  intus  vero 
montuosa  et  pascuis  magis,  quam  culturae  idonea.  Hic  conse- 
derant  Luguidonesii  Phrigiae  populi ,  a  Ptolomaeo  memorati, 
et  nunc  est  Castrum-Fabae  multis  praeliis  clarum,  in  vertice 
montis  natura  et  multa  arte  munitum,  et  suburbium  Posatae, 
validis  moenibus  cinctum  cum  turribus  et  porta,  deinde  op- 
pida  Lodehes,  Torpehes ,  et  Siniscblae,  ubi  spina  Coronae- 
dominicae  asservatur,  et  fons  mirabilis  affluit.  Jacet  solo  pro- 
strata  urbs  antiqua  Feronia,  a  Ptolomaeo  memorata;  et  oppida 
Guerrenolenneri,  Tammarispae,  Polterlscae,  Pandnae,  Monti- 
ndrgii,  Stelldri,  Guiddni,  Illbis,  Ossii,  Hortimurdti,  Corverae* 
Hurulis,  Locbcs ,  Isarlis.  Deinde  sequitur  regio,  quae  dicitur 

Curatoria  Orfilis,  tota  deserta  et  sylvosa,  pabulum  uberum 
suppeditans,  fluvio,  salina,  et  portu  nobilis;  in  qua  interiere 
oppida  Offudehes,  Orfdis ,  et  Reqiusbnis. 

De   CivitatCj  et  sua  Dioecesi 

Post  Galtellinensem  sequitur  ad  semptenlriones  Civitatensis 
Pioecesis  a  Civitate  sic  dicta,  quae  anno  ante  C.   %   1340, 


110 
fuit  in  campestri  loco  ad  oram  maritimam  a  Galata,  ut  in- 
quit  Annius  Viterbiensis,  colonia  Gallorum  condita,  a  cujus 
patre  Olbio  Olbia  etiam  a  Ptolomaeo  et  Orosio  dicta  est;  quae 
anno  ante  Ch.  Ad.  264,  ut  refert  Jornandes,  et  Joannes  Zo- 
nara,  fuit  a  L.  Scipione  expugnata,  et  temporum  successu 
deleta,  atque  obruta.  Super  hujus  ruinis  construcla  postea 
fuit  Urbs  Phausiana,  et  Episcopali  sede  decorata,  in  qua  B. 
Simplicius,  qui  saeviente  Diocletiano  anno  Salutis  501.  a  Bar- 
baro  Sardiniae  Pracside  pro  Christi  fide  lancea  confossus  fuit. 
Post  Simplicium  nullo  suffecto  antistite  sedes  vacavit  usque  ad 
annum  601,  quo  S.  Gregorii  Papae  jussu  Victor  Episcopus 
creatus  paganos  idola  colentes  ad  christianam  fidem  conver- 
tit,  et  sedem  collocavit  in  templo  affabre  elaborato,  ac  D. 
Simplicio  dicato,  qtiod  integrum  adhuc  cernitur.  Civitatensis 
ecclesia  prius  exempta  fuit,  anno  tamen  1198,  ab  Innocentio 
Papa  III.  Archiepiseop.  Pisano  est  supposita.  Urbe  demum  bel  lo 
Pisanorum  et  Genuensium  desolata,  in  eodem  loco  civitas  Ter_ 
raenovae  condebatur,  et  Episcopalis  sedes  Ecclesiae  Emporien 
ab  Alexandro  VI.  anno  1502  unita,  atqtie  Turritano  Archie-» 
piscopo  suhjecta. 

Est  Terrae  nova  civitas  parva,  et  populo  infrequens,  quae 
opibus  exinanita,  tandem  a  Dragulte  ,  immani  Turcarum  duce 
est  incensa.  Porttim  habet  Olbianum  a  Ptolomaeo  dictum,  tu- 
tissimum,  atque  amplissimum ,  longitudinis  VI.  M.  P.  olim 
difficilis  ingressus  maxime  inexperlis;  et  propter  parvos  scopu- 
los,  et  saxa  quae  in  eo  sunt,  a  magnis  navigiis  subiri  non  po- 
test;  ejus  namque  fauces  obturatae  fuerunt  a  Genucnsibus 
jactis  in  profundum  molibus.  Agrum  habet  in  circuitu  planum 
et  frugiferum,  antiquitalis  retinens  praeclara  ornamenta. 

In  eo  enim  sparsim  hic  illic  cernuntur  priscae  aedificiorum 
columnae,  episthylia,  lapidesque  secti  et  quadrati,  nec  non 
et  aquaeductus,  qui  ex  fonte  S.  Mariae  Capitis-aquarum,  ubi 
parva  turris  est,  III.  M.  P.spatio,  copiosas  olim  aquas  in  urbem 
ducebat.  Extant  ctiam  non  procul  ab  ea  salinae,  quarum  non 
omncs  aquae  abeunt  in  salem,  et  flumen  Prati-Ogiani  anguil- 
lis,  trutis,  et  mytulis  uberum.  Habet  Dioecesim  amplissimam, 
sed  ex  majori  parte  desertam,  nam  habitatur  solum  regio  dicta 

Curatoria  ©e  gemims,    quae    mediterranea  est ,  sylvestns , 


III 

montuosa,  ct  pascuis  solum  idonca  multisque  flhvioljs  irrigua. 
Jn  ea  cst  cxcclsus  mons  Limbarac,  ct  cxlant  oppida  J\'uches  , 
Laiiras,  CalajiiJmi,    Templi  ,  Agii  ,   ct  Bortigiatae. 

Rcliquuin  Diocccseos,  omnisque  ptaga  maritima  squallet  sine 
populo:  nanique  interierc  in  ea  duodeeim  antiquissima  oppida, 
(jiiae  ibi  testibus  Pausania  et  Ptolomaeo  a  Corsis  profngis 
fuerant  condita,  inter  quac  Aleria,  quae  anno  anle  Chr.  Nat. 
264  fuit  a  Cornelio  Scipione,  ut  iuquit  Jornandes  expugnala, 
el  urbes  Heraeum  et  Plubium  a  Ptolomaeo  memoratac,  etc. 

Regio  Fundimontis  hahct  prostrata  Castrum  Petresi  insigni     Cm*»Jm'+  ^W^e«^ 
fabrica  cinctum  super  ampla  planitie  non  procul  a  Terranova,       *" 
et  Castrum  Testi    in  edito  monte,  mocnibus,  turribus,  et  na- 
tura  salis  munitum;  nec  non  et  oppida    Verri,  Puzzbli,    Ca- 
ressi,     Toresii   majoris ,   Calaniani,    Taresini ,  et  S.    Cumia- 
7ii,  ubi  Pisana  communitas  equil  ia  habebat.  Huic  succedit 

Regio  Cantani  nunc  deserta,  quae  habebat  oppida  Caniani, 
et   Otgid/ii.    Sequitur 

Curatoria  de  Unales  habens  excisa  oppida  Arsdghenae, 
A/bagnani ,  et  Castri.  Cui  succedit 

Curatoria-Balanianae  habens  excisa  oppida  JVu/dghcs>  U- 
ranni,  S.  Stepha/ii,  Batbris,  Vineae-majoris ,  et  Tclargii. 
Acceciit  postea 

Curatoria  Montagnae,  in  qua  jacent  diruta  oppida  Ash- 
7iis,  Albargii,  Aristdnis,  et  Loci-sancti,  ubi  sacrae  aecles 
B.  M.  V.  et  SS.  Nicolao  et  Trano  adhuc  cernuntur:  excisa- 
que  sunt  eliam  oppida  Horti-murati ,  Ariagani,  Lapdlighae, 
JSIalassi,  Agorag7ii,  et  insigne  Castellum  Longonis-sardi  si- 
tuin  in  ora  maritima  contra  Bonifacium.  Denique  se  offert 

Curatoria  de  Jannas,  ubi  excisa  jacent  oppida  Vineolae , 
Agugaris,  Gardbsi,  Lapiae,  Malaelerrae,  Datii ,  ei  Saragni ; 
atque  insuper  oppida  Carsia7iae ,  Aagndnae,  Lacostae,  Azi- 
mt,  Crasmisadae ,  Corvdris,  Capihbres,  Acragdnis,  Mcla- 
xini,   Conarii,  Ala/igii ,  Barddilis,   Agughedae,  Deviani. 

Quare  praefati  populi  qui  supersunt  agrum  in  ea  Dioecesi 
habent  longe  lateque  vacantem,  fontibus  et  fluviis  irriguum, 
glandiferis  sylvis ,  earumque  magnitudine,  pastione,  venatione 
ceteris  antecellentem.  Multi  ex  illis  pastoritiam  excrQent,  et  a- 
grestem  cum  tota    familia    in    montibus    degunt    vitam.    Mille 


112 
greges  illic,  totidemque  armenta  per  herbas  pascunt,  caseum- 
que  probatissimum  faciunt,  porcosque  saginant,  ex  quibus  sae- 
samenta  optima  farcimina  pernae  petasonesque  fiunt. 

Habitant  hic  et  alibi  Sardiniae  pastores    dispersi    per    insu- 

lam  quandoque  aperto  caelo,  et  saepe    sub    arbore    frondosa, 

vel  in  parvis  casis  stramentis  ,  vel  suberis  cortice  tectis,  et  in 

vastissimis  priscorum  colonorum  antris,  multique  in  Noracibus 

ab  Iberis  Sardiniae  colonis  passim  conditis  in  locis   agrestibus 

et  montuosis,  qui  ad  instar    rotundarum  turrium  in  angustiam 

ascendentium  extructi,et  testudinati  swnt  absque  luto  et  calce 

solis  lapidibus  rudibus  tantae    magnitudinis,    ut    qui    obeliscos 

ignorant,  non  facile  sibi  persuadeant  ingentes    eas  moles  po- 

tuisse  hominum  viribus  eo  comportari,  et  in  altum  tolli.  Saepe 

ipse  summa    diligentia    quaesivi    an    illius    saeculi    mausolea , 

turresve  fuerint:  nec  tamen  hominum  memoria,  aut  hominum 

operibus,  seu  lapidum  inscriptionibus,  adinvenire  potui.  Saepe 

illos  adivi,  et  plures   solo    prostratos,    plures    adhuc    integros 

inveni  habentes  fornices  amplissimas,   januas    vero    angustissi- 

mas,  et  inter  muri  mediam  latitudinem  gradus,   per    quos    in 

altum   ascenditur;    tantoque    spectaculo    intentus    obstupui    ad 

magnitudinis  et  magnificentiae  miraculum. 

i^AAyn-   <Wr^.-'      Haec  antiquissima  aedificia  inter  miraWIia  retulit  Aristoteles 

y*t  Jm+*i«Jm>  ,'*/*U<*^  in  libro  de  Admirandis  in  natura  c.  8rr  testatus   sua  aetate 

mAUh*>€*4~*s  /^4*^fuisse  in  Sardinia    alias  vetustissimas  fornices,  et  inusitata  do- 

/^'t^i^Mi^W  micilia  modulatis  quibusdam,  sed  disparibus  compacta    nume- 

tX*™~***~*+-  %+jL*-io~it  ris,  olim  a  Jolao  Iphiclis  filio  constructa,  quorum  tamen  nulla 

<k*u*+  <»n>ut.<-Lju^  J0U  vestigia  hac  tempestale  in  insula  reperiuntur.   Sed   de    Sardi- 

t^tZJ+~  *«£*•  CU+  niae  Chorographia  satis. 

r^mj;  vU  fW«r  «£'*  *•*  - 

v^uUi  <&**+>  4i***«'*y  <^ 

^fl^jUy^^'4^^'    V^T,^ 


113 
TVE    LAUDIBUS 

J.    FRANCISCI    FAR.E 

ORATIO 

QUAM    IN    TURRITANA    ACADEMIA 

INTER     SOLEMNIA     STUDIORUM     AUSPICIA 

die  5  Nov.  anni   1833. 

HABVIT 

V  I  C  T.  A  N  G  I  U  S    S  C  H.    P  I  A  R.    P  R  M  F. 

ET    IN    EODEM    ARCHIGYMNASIO 

P  H  I  L.    E  T    A  A.    L  L.    D. 


l^/uanla  sit  laudum  auctorilas,  quae  hic  de  quopiam  in  conspectu 
vestro  ,  PP.  Sapientissimi ,  praedicentur ,  neminem  existimo  reruin 
omnium  adeo  rudem  et  imperitum ,  qui  ignoret.  Quam  ego  tantam 
dicere  audebo,  ut  multo  minus  valeant  ad  gloriae  claritatem,  quae 
alibi,  et  coram  alio  hominum  genere  possint  celebrari.  Scilicet, 
omnibus  persuasum  in  hoc  scientiarum  domicilio  sacratissimo,  atque 
in  comitiis  veslris,  quorum  summa  auctoritas ,  nulla  proferri  ad 
honorem  nomina  indignorum ;  mediocrium  laudationem  explosioni- 
bus  et  cachinnis  esse  in  irrisionem  et  contumeliam  laudatoris  exci- 
piendam;  et  egregiorum  dumtaxat  summorumque  virorum  virtutes 
solere  verbis  amplissimis  honestari.  Ad  haec ,  quum  nemini  lateat 
hisce  anni  academici  auspiciis  laudem  unis  dignissirnis  esse  ex  Jege 
tribuendam,  ut  simul  et  optime  meritis  sit  praemium,  et  adolescen- 
tibus  ad  aemulationem  incitamentum;  satis  idcirco  plerisque,  quin 
etiam  laudum  rationes  audierint,  ut  de  summa  hominis  dignita- 
te  judicent,  si  eum  intelligant  hic  commemoratum ,  vel  commemo- 
randum.  Quibus  de  causis  habitam  hisce  in  adjunetis  laudationem, 
veluti  dignissimum  summae  virtutis  testimonium,  ego  cum  civili  illa 
consecratione  _,  qua  olim  Romani  imperatoriae  genti  blandissime  as- 
sentantes  plurimos  ex  suis  Augustis  in  Divos  retulerunt,  et  cum  eo 
solemnissimo  ritti  comparabo,  quo  aetate  superior£  populus    Gallia- 

15 


m 

rum  quamdam  religionem  in  eos  visus  est  constituere ,  qui  vel 
splendidissimo  ingenio  ad  gentium  eruditionem,  vel  mirabilibus  me- 
rilis  in  patriam  floruissent. 

Ex  hac  optime  perspecta  publicarum  laudum  praestantia  cuivis 
patebit  quantum  in  laudatoris  officio  sit  periculi.  Namque  si  quis 
audientibus  capere  non  posse  videatur,  quantum  in  eum  conferatur 
honoris,  laudans  vel  ex  stultitia  ridebitur,  vel  ex  imprudentia  et 
iniquitate  exagitabitur.  Quod  posterius  est  plerumque  fonnidandum. 
Quippe  eura  quibusdam  sapientissimae  et  justissiraae  legis  violatorem 
condemnantibus,  erunt  qui  et  iniquum  oderint  cum  in  summos,  dignis- 
simosque,  qui  injuria  relicti  sunt ,  tum  in  laudatos ,  quos  de  su- 
blirai  suo  loco  deduxisse  visus  sit,  quum  ad  eos  indignum  evc- 
xerit;.  atque  etiam  erunt  qui  nihili  faciant,  eumque  despiciant 
hebetioris  ingenii  liominem,  publicae  solemnisque  laudationis  pre- 
tium  nescientera,  atque  male  internoscentem  in  quo  vera  laudis 
ratio  posita  sit. 

Hic  verum  meae  fortunae  ipse  gratulabor,  quod  nemini  nec  me- 
moralam  legem  violasse  videbor ;  nec  de  iniquitate  postulabor  in 
eos,  vel  qui  ejusmodi  laudationis  officium  exspcctant,  vel  (jui 
fuerint  eodem  dignati;  nec  spernar,  quippe  qui  dignitatem  merito- 
rum  non  bene  noverim.  Si  enim  mihi  superioribus  annis  faventes 
aifuistis  de  Azunio,  Sotgia,  et  Vico,  praedicanti ;  eoruraque  nemo 
succensuit,  qui  post  subsellia  vestra  frequentissimi  consistebant; 
auguror  et  vobis,  et  ceteris,  qui  adsunt ,  gratiora  hodierno  die 
futura,  quae  verba  collaturus  sum  in  popularem  vestrum  Johanncm 
Franciscum  Faram ,  virum  profccto  egregium,  in  reliquis  Sardiniae 
scriptoribus  nobilissimum ,  ac  propterea  verbis  amplissimis  omnium 
consensione^  semper  honestatum.  Jam  quanta  mihi  affluit  rerum  co- 
pia !  Sed  in  uno  tantum  genere  continebo  orationem :  atque  ea 
praeteriens,  quae  in  suae  privatae  vitae  memoria  conlinentur ,  quae- 
qua  plurimas  complectuntur  amplioris  gloriae  causas  in  utraque  , 
qua  fulsit,  dignitate  ecclesiastica ,  intra  sapientiam  et  literaturam 
horainis  praeclarissimi  meas  cogitationes  coercens  in  id  iutcndam, 
ut  inter  plurimos  Jurisconsultos,  quibus  patria  nostra  gloriatur,  ne- 
mini  existimetur  inferior:  inter  eos  vero,  qui  de  rebus  patriae  scri- 
pserunt,  et  antiquitate,  et  operis  praestantia,  princeps  habeatur. 

Ex  gente  Fara  illis  adnumerata,  quae  gencris  vetustate,  nominis 
nobilitate,  laudum  gloria,  iuter  Sardiniae  populos  maxirae  splende- 
bant,  noster  hic  Johannes  Franciscus  in  lucem  prodibat,  ncc  multis 
fortasse  annis  ante  media  tempora  seculi  XVI.  Suum  Sassaritani 
ostentant  popularem ,  suoque  gloriantur,  jure  et  merito;  quum 
«juantum  honoris  ex  quopiam  egregio,  quem  edideriut,   et    parend- 


115 

hus  et  gcncri  ;  tantumdem  ct  patriae  vcniat.  Qnin,  me  judicc, 
majorem  licet  Iuiic  civitati  de  codem  superbiam  siunerc  ,  quam  de 
suis  deceat  rcliquas  gcntcs,  quae  nostro  communi  nomine  conlinenlur.- 
proplerea  quod  ct  prinius  extitit,  qui  post  inlelicissima  tcmpora  ab 
excidio  romani  impcrii,  palriae  nostrae  ,  veluti  alumnae  hominum 
mentis  sagacissimac  laudem  instauraverit,  atque  etiam  in  serie  do- 
ctissimoruin,  qui  a  sua  ad  nostram  actatcm  florucre,  ante  omnes 
visus  sit  constitissc. 

Non  me  fugit  ante  Faram  prodiissc  Karalibus  Sigismundum  Ar- 
querium,  summi  iugenii,  multaeque  doctrinae  virum,  cum  in  rebus 
divinis,  tum  in  utroque  jure;  quem  omnes  idcirco  patriae  sperabant 
honoris  causam ,  fortasse  etiam  utilitatis.  O  spes  fallaces  !  quod  post 
vulgatam  ,  insertamque  in  Cosmograpbia  Munsteriana  (anno  1558) 
brevem  Sardiniae  descriptionem  et  bistoriam ,  quum  mox  majus  pro- 
missum  opus  de  rebus  sardois  aggrederetur ,  eum  tristissimis  fatis 
insectantibus ,  tandem  acerbo  atrocissimoque  funere  (  proh  dolor  !  ) 
in  immenso  civium  Toletanorum  (anno  1571  )spectaculo,  indignum 
intus  uno  quoque  apud  se  literatissimi  viri  exitium  miserantibus, 
ferro  simul  et  igne  sacro  perimebatur.  Hinc  salvis  miscrrimo  raeri- 
tis  honoribus,  primas  Farae  concessas  iterum  deccrnam ,  illique  ae- 
tate  anteriori ,  qui  tamcn  paucis  fructibus  allalis  non  grandaevus 
est  succisus,  hunc  praeponam  tcmpore  quidem  posteriorem,  cui  ta- 
men  tamdiu  spiritus  mansit,  quamdiu,  nisi  omnibus  numeris  absol- 
verit,  potuit  opus  conficere. 

Hujus  pueritiam,  et  pueritiae  proximam  aetatem,  primamque  do- 
ctrinam  et  eruditionem  in  Grammaticis  et  Rhetoricis  praetervolans 
ad  illud  tempus  properabo,  quo  nondum  ex  ephebis  egressus,  quum 
dies  noctesque  discendi  cupiditate  incitarclur,  coeli  natalisque  soli 
delicias  posthabens,  parentum,  propinquorum ,  et  amicorum  blandi- 
tiis  minime  victus ,  exul  scientiarum  amore,  celebriora  tunc  tempo- 
ris  Italiae  gymnasia  longa  peregrinatione  perlustravit ,  et  in  diuturna 
commoratione  doctissimos  quosque  tum  naturalis,  tum  civilis  et 
canonicae  sapientiae  profcssorcs  audivit.  Optima  et  amplissima  mens 
si  vehementi  et  constanti  studio  excolatur,  quid  existet?  JMirnbile 
dictu !  quantum  ipse  profecerit  in  philosophia  ,  cujus  disciplinae 
Pisis  vacavit,  quae  urbs  sapientissimorum  hominum  totius  Italiae  erat 
domicilium.  Naraque  in  aemulationis  fervorc  omncm  animi  vim  exe- 
rens  eo  pcrvenit,  ut  se  piaetergressos  illos  puduerit,  qui  iugenio 
praediti  ad  multiplex  illud  rerum  genus ,  jam  pridcm  id  stadium 
currentes,  quammaxime  poterant,  enitebantur,  et  contendebant. 

Verum  majorem  facient  admirationem  progressus  in  lcgutn  scien- 
tia,  ad  quam  illico  se  contulit.  Pariter  enim  et  aequaliter  cum  aetate 


116 

studio  adolescente,  majores  vires  ingenio  explicante,.talem  se  prae- 
stitit,  ut  quum  in  rebus,  quas  philosophia  complectebatur,  ceteros 
aevi  sui  facile  vicerit;  in  juris  cognitione,  profundaque  intelligen- 
tia  eos  superaverit,  qui  arreptam  animo  sapientiam  diuturna  medita- 
tione  aluerant ;  iis  se  aequaverit,  qui  doctrinae  laude  magis  florerent. 
Ergo  in  eo,  quem  adhuc  impuberem  philosophia  transcripsit  in  vi- 
rum,  in  co,  qui  inter  discipulorum  subsellia  humilis  consistit,  do- 
ctorem  admiramini  eximium.  Qui  nondum  magistri  nomen  adeptus, 
et  nihilominus  tanta  eruditione  et  solertia,  quanta  ei  satis,  qui  in- 
terpretis  munere  honeste  fungeretur,  multa  et  praeclara  legum  com- 
mentaria  scripsit.  Majorum  nostrorum  negligentia  plerisque  amissis, 
et  quorumdam  deletis  etiam  a  memoria  titulis,  unum  aut  alterum 
proterre  licet  praeter  illud  in  Bariholum ,  quod  ipse  in  sua  Choro- 
graphia  commemorat  (art.  III.  pag.  19).  In  quo  facto  qui  pyg- 
maeum  cum  gigante  videat  congredientem,  minus  recte  rerum  ratio- 
nes  novisse  putabo ,  quam  qui  strenuum  adolescentem  cum  viro 
fortissimo  colluctantem  admiretur. 

Sed  haec  praetermittens ,  proferam  illum  hac  inscriptione  nobilissi- 
mum  tractat.  De  essentia  injautis,  projcimi  infantiae,  et  proximi  pu- 
bertati  publici  juris  anno  1567  factum,  non  multo  post  Veneta  illa 
collectione  comprehendendum  (anno  1584),  ubi  illustriorum  cum 
Pon^ificii,  tum  Caesarei ,  juris  consultorum  commentationes  con- 
tinebautur.  De  qua  quaestione  adeo  subtiliter  et  copiose  disputavit, 
ut  quam  de  solertissimo  ingenio  ex  iis,  quae  noverant,  antecessores , 
expectationem  conceperant,  longe  multumque  superasse ,  et  pro  eo, 
quod  habuerat  ab  iisdem,  plus  dictus  fuerit  reddidisse.  Quae  verba 
quamrruam  ampla  videantur,  velirn  tamen  a  nemine  meritis  habeantur 
ampliora;  veriusque  existimentur  legitimi  et  justissimi  judicis  sen- 
tentiam  referre,  quam  laudatoris  opinionem,  qui  ad  ea  ,  quae  sint 
reprehendenda,  veluti  oculus  inermis  ad  solis  maculas,  caecutiat , 
vel  ad  exiguitatem  extremam,  ut  fere  evanescant,  intueatur  contracta, 
quae  auctor  peccavit;  et  contra ,  veluti  per  microscopion  admirabi- 
lissime  res  magnificans,  perspiciat  quae  quidem  sint  probanda,  mi- 
nime  yero  laudibus  efferenda.  Neque  enim  haec  ex  meo  conceptu 
protuli,  deprompta  ex  Camillo  PJautio  praeclarissimo  J.  U.  profes- 
sore  atque  interprete,  qui  civem  nostrum  in  celeberrimo  Pisarum 
Athenaeo  utramque  sapientiam  erudierat.  Cujus  testimonium  si  pos- 
sit  pro  multis  argumentis  haberi ,  ego  non  adigar ,  ut  singula  ap- 
prehendens  singulorum  momenta  examinem;  simulque  expediar  a 
uifficultatibus  ,  quas  horret  mei  instituti  ratio.  Quod  mihi  contingit 
felicissime,  ne  et  temerarius  videar  de  iis  disputans,  quae  creduntur 
esse  sapientiae  mihi  reconditae;  et  maxime,  ne  tempus,  cjuod  breyis- 


117 

simum  concedilur,  iis  dicendis  desit,  de  quibus    quin    arrogans     vi- 
dear,  unus  dicere  possum. 

Quum  vero  iniclligam  ad  proposili  vcritalcm  magis  dcclarandam 
multum  conferre,  si  praetermissarn  de  hisce  causis  analjsin  accura- 
tam,  iis  compcnsem ,  quac  quamvis  pauca,  tamen  arguant  indubic 
quantus  vcl  in  ipsis  initiis  ille  fuerit;  propterca  haec  leviter  con- 
tingere  juvat. 

Atque  occurrit  copia  doctrinae ,  et  praecipue  singularis  ralio  in 
memorata  quaestione  pertractanda.  De  qua  aliter  disserruit  noster 
Jurisperitus,  ac  consueverunt ,  quibus  cxcogitantibus  et  scriben- 
tibus,  eadem  et  serie  et  specie  res  obversantur,  qua  iis  jam  objicie- 
bantur,  qui  ante  omnes  argumentum  attingentes  id  praeocupaverunt. 
Admirantur  lectores  ingenii  divitias ,  et  merito.  Neque  enim  talis 
fuit,  qui  undique  collecta  digerens  nulla  aut  pauca  dc  suo  penu 
protulerit,  vel  satis  sibi  duxerit  in  controversiis ,  si  liinc  inde  di- 
sceptantium  sententias  referret,  quarum  alterutri  adhaereret,  quae 
vel  numero,  vel  auctoritate  doctorum  ,  poiior  videretur;  vel  intcr 
paria  momenta  adeo  se  profiteretur  ambiguum ,  ut  in  neutram  par- 
tem  penderet.  Ita  se  gerunt  pleriquc  literatorum,  genus  inertissi- 
mum,  et  ineptissimum  ,  qui,  quum  sine  mente  laborent,  nihil  est,  quo 
cumulent  et  adaugeant  humanas  cognitiones ;  et  sua  fucorum  ritu 
facientes  quae  ab  aliis  elaborata  sunt,  pro  suis  aliena  venditant  pla- 
giarii,  suaque  ipsi  putant  aliena,  si  haec  in  aliam ,  eamque  seriem 
distribuant,  quae  non  semper  dicendus  sit  ordo,  si  componant  eo 
modo,  ut  nec  pes  (  dicerel.  Horatius  ),  nec  caput,  uni  formae  red- 
datur;  scilicet  nec  una  cogitandi  ratio ,  nec  naa  eadcmque  opinio 
apparet  ubique.  Contra  vero  se  gessisse  visi  sunt,  qui  ingenio  prae- 
stantcs,  quum  contingendis  studerent,  quae  a  communi  doctorum 
cognitione  aberant,  rnetam  sunt  praetergressi ,  ubi  alii  haesere ;  qui- 
que,  qnum  actuosissimi  essent,  maximis  perfuncti  laboribus,  majo- 
res  susceperunt,  et  sustinuerunt,  ut  optime  de  ceteris,  qui  ad  ea- 
dem  animum  applicuerant,  possent  mereri:  et  contra  se  gessit  civis 
noster.  Cujus  laudatam  disquisitionem  si  quem  juvabit  attento  animo 
perlegere,  nae  ille  in  eorum  sublimi  gradu  numeroque  selecto  Fa- 
ram  suspiciet,  quos  D.  O.  M.  providentia  edit  in  mundum,  ut 
mentes  humanas  ad  altiora  provehant;  eumque  intelliget  in  docendi 
ratione  tantum  a  ceterorum  consuetudine  abhorruisse ,  ut  commen- 
taria  sua  non  ad  eam  aetatem,  qua  docti  homines  minus  seuten- 
tiae  propriac,  quam  aliorum  auctoritati  tribuentes  ,  servum  pecus 
viderentur;  sed  ad  felicius  illud  aevum  rcfeiat,  quo  profligata  jam  a 
literarum  rep.  indignissima  magistrorum  tyrannide,  unaque  constiluta 
ratione  regina,  oniues  scientiae  humanae  ad  majorein  mentis  perfe- 


118 

ctionem ,  et  status  civilis  felicitatcm,  sese  in  libertatem  vindicaverant. 
Quum  enim  plurima  et  multiplici  cxornaretur  doctrina,  potius  ex 
lectione  et  meditatione  sua,  quam  ex  magistrorum  oratione ,  quae 
mediocribus  mentibus  pabulum  sit  sufficiens,  egregiis  vero  irritatio 
cupiditatis ;  proptcrea,  occasione  oblata ,  amplissimas  scientiae  divitias 
sine  ostentatione  proferebat,  et,  ubi  esset  opinionum  conflictio,  me- 
dium  sese  inferens,  illico  sententiam  oppugnabat,  quae  ab  ipsa  re 
esset  aliena,  novisque  praesidiis  veritatem  tuebatur.  Consueverat  enim 
non  pro  doctorum  noraine ,  sed  pro  eo  ,  quod  in  quaque  re  essefc 
ponderis,  hanc  aestimare;  atcrae,  quod  faciat  admirabilitatem ,  in 
aetatula  (  ut  ex  verbis  loquar  lpsius  Plautii  ) ,  quae  nondum  vide- 
retur  satis  consulta,  ipse  neglecta  vetustatis  auctoritate ,  nec  magni 
liabito  plurimorum  suffragio,  plurimorum  sententias  refellere  ausus 
est;  nec  omnia  in  omnibus  venerans  judicium  audacter  adhibebat, 
quaedam  probabat,  quaedam  improbabat,  adeo  ut ,  quin  in  alicujus 
magistri  verba  juraret,  judicem  se  gereret  magistrorum.  Etenim  in- 
dignum  arbitrabatur  hominibus ,  quorum  mentem  rationis  splendor 
illustraret,  quod  Accursio ,  Bartholo,  etBaldo,  non  secus  parerent, 
ac  pueri  paedagogis  ex  niraia  reverentia  consueverunt :  liberque  a- 
nimus,  qui  veritatem  propria  intelligentia  cognitam  complecti,  non 
ex  aliorum  auctoritate  absconditam  venerari  apud  se  statuisset,  ad 
Catonis  exemplum  se  composuit,  qui,  adhuc  puerulus,  non  prius  ob- 
temperasse  fertur,  quam  nosset  jussionis  causam;  nec  ullam  unquam 
et  ipsis  scholarum  principibus  iidem  adhibuit,  nisi  reddita  idonea 
ratione.  Illis,  quippe  ingenio  et  doctrina  praestantissimis,  magnum 
semper  habebat  honorem ;  sed  cum  homines ,  non  Deos ,  existimaret , 
suae  prudentiae  esse  rebatur  si  animi  penderet,  donec  dubium  eva- 
nesceret  ad  distinctam  rei  cognitionem ,  si  abscondita  investigaret ,  an 
forte  felicius  laboraret,  quam  qui  antea  quaesiverant.  Ecquis  hanc 
sapientissimam  cogitandi  rationem  in  adolescentulo  facile  crederei  ? 
et  hunc  adolescentulum  censeret  eo  vixisse  tempore,  quo  ars  verita- 
tis  indagandae  inepliarum  erat  plenissima?  Illis  ergo  non  minorem 
agnoscite  virum ,  qui  quum  prima  aetate  iisdem  tenebris  involve- 
rentur,  quae  ceteros  excaecabant,  et  in  adolescentia  iisdem  praeju- 
diciis  constringerentur  disciplinae  perversae ,  quae  animos  hominum 
a  vero  longe  abducebat,  mox  suae  intelligentiae  et  rationis  virtute , 
urabris  discussis ,  vincula  ruperunt  male  ante  captarum  opinionum  , 
et  secum  ad  clarissimam  rerum  cognitionem  assurgentibus  ceteros 
evexere. 

Quod  vero  conjectura  ex  plurimis  ingenii  monumentis,  et  penitus 
cognita  animi  sui  propensione  in  legum  sapientiam  auguratus  fuerat 
Camillus  Plautius,  scilicet,  ut  cum  aetas  ferret,  amplior  meliorum 


II9 

fructuum  foccunditas  exubcraret,  annc  putem  felici  cvcntu  proba- 
ttttn?  Si  milii  cttm  iis  rcs  cssct,  qui  ncscircnt  qttantum  cum  in  rc- 
bus  civilibus,  tum  in  litcrariis,  in  illis  ad  socictatis  bumanae  bo- 
num,  in  hisce  ad  scienliarum  incremcntum ,  valcat  varia  rcrum  con- 
ditio  in  singulorum  tcmporum  varietalc,  jam  profecto  ipse  me  co 
in  loco  positum  intelligcrcm  ,  unde  pedem  parum  honeste  pro- 
ferre  possem.  Vcrum  quum  prudcntissimos  alloquar,  qui  ex  rerum 
cxperientia  cum  propria  ,  tum  majorttm,  didicere  in  certo  quodam 
rerum  statu  contingere,  ut  circa  quaedam  vim  omnem  suam  animi 
exerant,  et  qui  quantique  sint,  tam  in  suscipiendis,  quam  in  susti- 
nendis  rebus ,  ostendant ;  hinc  mihi  vobis  satisfacere  videar,  si  re- 
ponam  nec  tcmpora,  nec  vitae  posterioris  instilutum,  et  id  genus 
cetera,  luisse  ejusmodi,  quae  civem  nostrum  legttm  scientiae  totum 
permiscrint,  et  saepe  scribendi  occasionem  dederint.  Reversus  enim 
Sardiniam,  et  io  Clerum  hujus  Ecclesiae  metropolitanae  cooptatus 
ad  rem  religiosam  debuit  animum  convertere.  Interea  miserrimae 
conditionis  non  ignarus,  in  qua  ex  fatorum  malignitate  ab  eo  tem- 
pore  patria  versabatur ,  quo  fnerat  infeliciter  ab  Italia  avulsa  et  dis- 
tracta  ,  nec  animo  aequo  suam  ignobilitatem  patiens ,  quum  in  ac- 
cerbissimo  Arqucrii  interitu,  rerum  sardoarum  illustratorem  defuisse 
intelligeret,  ejus  sibi  partes  magnanimus  assumpsit,  et  quod  ab  re- 
ligiosarum  rerum  negotiis  vacabat,  partem  temporis  ipsi  nobilitandae 
tribuebat.  Quum  tamen  in  novo  vitae  instituto  locus  iis  legibus  ver- 
sandis  fuerit,  quae  canonicae  et  pontificiae  appellantur,  non  mihi  te- 
mere  ccnsendum  eum  et  in  iisdem  se  multum  exerctiisse  ,  et  plurima, 
ut  tractantes  solebant,  ad  rerum  occasiones  scripsisse.  Alque  hoc 
tempus  esset  eorum  laudandorum ,  et  libenter  laudarem  ,  nisi  infe- 
lici  tcmporum  condilione  factum  esset  ut  jactura  irreparabili  hacc 
legum  scientia  amisisset  praesidia,  et  literatura  nostra  totidem  orna- 
menta.  Vix  ad  nos  commentationis  cujusdam  memoria  pervenit, 
quam  ,  quum  in  Archipresbyteratus  dignitate  fulgeret  ,  misit  ad  Al- 
phonsum  De-Lorca  (anno  1588.  )  Romae  versantem  super  celeber- 
rima  inanique  quaestione  de  Sardiniensi  primatu  inter  Archiepi- 
scopum  Caralensem  et  praenominatum  Archiepiscopum  Turrensem  , 
qui  se  ante  omnes  ausus  erat  principalem  gerere  sacrorum  Sardiniae 
pontificem:  nec  praeter  hanc  dissertationem  aliud  indicare  datum  , 
quam  constitutiones  synodieas,  quae  ad  disciplinam  ecclesiasticam  , 
temporum,  ut  ajunt,  injuria  ,  aut  hominum ,  ut  verius  loquar, 
mala  voluntate,  labcfactatam ,  ab  ipsius  prudenlia  juxta  Evangelii 
normam,  et  SS.  PP.  praescripta  (  anno  1591  )  fuerunt  positae  in 
Congregatione  Sacerdotum  Ecclesiae  Bosanensis  non  multo  post 
Episcopatus  auspicia,  et  Dioccesis  visitationem. 


120 

At  si  ipslus  gloria ,  quippe  liominis  lcgum  sapientiae  consultissimi, 
nec  multum  videatur  pcrvulgata,  propterea  quod  in  juris  dumtaxat 
perilorum  cognitionc  comprehensa  dcfiniatur;  nec  perpelua  sit  fulura, 
quum  vetustas  omnium  fere  anteriorum  nomina  aboleat,  et  vivacior 
posteriorum  splendor  illorum  lumina  vincat,  ad  subtiliores  recen- 
tionum  cogitationes  quasi  vilesccntibus  veterum  cogitatis :  nihilo 
minus  aliae  Farae  supersunt  honoris  causae,  et  quidem  ejusmodi,  quae 
semper  valeant;  hinc  nullum  unquam  tempus  adfulurum  arbitror, 
quo  nomen  ejus  ex  nostrorum  literatorum  memoria  labatur;  quin, 
si  faveant  superi ,  auguror  illi  honorem  habituros  non  solum  qui 
in  Italia,  sed  et  qui  in  universa  per  orbem  literarum  rep.  coni- 
prehenduntur.  Jusenim,  quod  studio  assiduo  patriae  rebus  cognoscen- 
dis  et  tractandis  ad  nominis  immortalitatem  nactus  est,  tamdiu  vi- 
gcbit,  quamdiu  id  genus  literae  erunt  in  honore,  et  plurimi  aesti- 
mabuntur,  qui  cum  ante  omnes,  diligentia  admirabili,  et  voluntate 
solidissima,  tum  felicissime  antiquitatem  gentis  et  recentem  statum 
illustraverint. 

Apposite  hanc  multiplicem  conditionem  mihi  retulit  cogitatio,  su- 
per  quibus  tanta  civi  nostro  laus  construatur,  quanta  super  iisdem 
constructa  primis  eximiisque  historiarum  scriptoribus ,  etiis,qui  nunc 
Statistici  vulgo  appellantur.  Profecto  quem  vel  ipsi  adolescenluli 
intelligunt,  quum  Farae  nomen  auribus  percipiunt  ?  Forte  quidem 
nescient  quantum  ipse  fuerit  juris  peritus;  sed  nemo  erit  quin  noverit 
patrem  et  conditorem  sardoae  historiae. 

Fallar  si  eurn  primum  intcr  nostrates  asseram,  qui  historiam 
patriam  concinnaverit,  et  gentis  nostrae  originem,  mores,  vitae  ra- 
tionem,  et  res  praeclare  gestas  literis  commendaverit?  Nonne  fieri 
potuit  ut  ante  lpsum  opus  perieiit  ab  alio  incoeptum  ?  In  quo 
non  respicio  tempora  remotiora.  In  iis  enim  suas  historias  Sardi- 
niam  habuisse  mihi  est  probabilissimum ,  et  erit  ceteris  credibile  , 
si  meminerint  genus  Sardorum  primum  ab  Etruscis ,  qui  prae  re- 
liquis  Europae  populis  erant  excultiores;  tum  suas  hic  posuisse  sedes 
Phoenices  et  Graecos;  postea  gentis  imperium  habuisse  Carthaginen- 
ses ;  et  tandem  Romanos :  unde  ratiocinari  licet  non  paucos  in  prae- 
dictorum  dominatorum  temporibus  Sardiniae  extitisse  homines  litera- 
tos,  in  iisque  aliquot,  qui  patriae  amore  incensi  patriae  laudes 
narratione  rerum  gestarum  sint  complexi.  Cujus  rei  argumento 
mihi  sunt,  quae  protulerunt  de  antiquissimo  Sardiniae  statu,  qui 
ex  graecis  et  romanis  res  nostras  attigere :  quae  profecto  non  a- 
liunde  poterant,  quam  a  sardorum  monumentis  hausisse.  Sed  vel 
temporum  injuria  rerum  veterum  monumenta  eripuerit  Sardoni, 
vel  ab  eo  primum  sint  confectae  historiae  nostrae,  nobis  princeps 
erit    Fara   nostrorum  historicorum. 


121 

Cujm  pnncjpatus  gloria  multo  fit  illusirior  ct  a  studio  ,  quo  in- 
cciulebatur,  et  a  laboribus  ,  quos  sua  constantia  pcrtulit ,  ct  a  diffi- 
cultatibus  ,  quas  sua  virtus  suporavit.  Aliter  enim  Farac  contigit ,  ac 
plerisque,  qui  auctorum  splendidissimo  noinine  exornantur ,  quin 
lamen  ulla  re  humanas  cognitiones  auxerint ;  qui  ab  aliis  tractata 
retractantes,  ct  confundentes,  libros  ex  libris  conlJant :  aliter  ei  quidem 
contigit  ,  cui  in  assidua  lectione  cx  infinito  auctorum  numero  pauca 
essent  expiscanda ,  tota  vetustas  excutienda ,  et  in  colligendis  et  com- 
pouendis  quae  excerpsisset ,  tum  adlaborandum  studiosissime ,  cum 
sibi  rcrum  veritatem  ipse  assecutus  videretur.  Atque  haec  vehemen- 
ter  affirmans  non  ab  alio  rem  nimis  amplificare  dicar,  quam  ab  eo , 
qui  historiographum  nostrum  mininve  noverit,  eumque  quae  affabre 
congessit ,  ex  graecis  ,  romanis  ,  italis  ,  gallis  ,  germanisque  scripto- 
ribus,  laboriose  congessisse;  nec  iis  tantummodo  qui  temporum ,  loco- 
rum  ,  hominum  ,  rerumque  gestarum  memoriam  literis  commenda- 
ruut,  sed  ex  ipsis  philosophorum  commentariis ,  et  poetarum  car- 
minibus.  Quibus  sunt  quae  adjungamus,  alterius  generis  monumenta, 
ii  nempe  Codices  vernaculo  idiomate  exarati ,  qui  Condaghes  ,  aut 
Condacia  ,  ut  in  latinitate  barbara  ,  sunt  appellati.  Magna  quidem 
ejus  in  diuturnis  negotiis  perseverantia  ,  nec  minor  animi  virtus  in 
eorumdem  difficultate.  Scio  mullis  licuisse  ut  in  commoda  conclavis 
quiete  scriberent  historias  ;  quod  Farae  non  licuit ,  cui  Italia  et  Hi- 
spania,  nec  semel,  fuit  peragranda,  ut  tabularia  scrutarelur  ,  et  scri- 
ptorum  libros  perquireret.  De  quo  nemini  dubium  erit  intelligenti 
paucissima  Aragonensium  ,  quorum  maxime  intererat  posteros  igno- 
rare  ,  quae  Sardiniam  afflixerant,  fortasse  nulla  Pisanorum ,  monu- 
menta  apud  nos  remansisse,  monachis  primum  ex  tota  insula,  mox 
civibus  Pisanis  a  Castro  Caralis  omnia  secum  avehentibus  ;  et 
praelerea  nondum  arti  typographorum  tantum  temporis  fuisse ,  quan- 
tum  satis  esset  veterum  scriptorum  codicibus  ad  commime  commo- 
dum  multiplicandis .  Quamquam  ,  ut  quod  sentio  dicam,  minus  ipsi 
laboris  in  monumentorum  historicorum  perquisitione  perferendum  , 
quam  in  Sardiniae  exploratione  ad  locorum,  et  rertim  tam  pracsen- 
lium ,  quam  praeteritarum  ,  quae  in  iisdem  continereutur  descri- 
ptionem  ;  quae  proptera  ct  in  longitudine  et  latitudine ,  et  in  cir- 
cnitu  sinuosissimo  ,  dimetienda  ,  atque  in  populosis  et  cultis  ,  in  inho- 
spitis  inciiltisque  regionibus,  tam  in  aere  crassiori  per  planitiem  nunc 
humidam  et  lutulentam  ,  nunc  aestuosam  et  pulverulentam  ;  quani 
sd)  frigidiore  coelo  per  moutium  asperitatem ,  et  vada  periculosa 
fluminum ,  saepe  fuit  pedibus  adcunda.  In  quibus  peragrationibus 
fjuot  quautaque  sit  ipse  incommoda  peipessus,  quot  quantaque  pe- 
licnla  obierit  alii  nemini  claiius  inlelligetur,    quam  qui  hac    aetate 

16  ' 


122 

etsi  per  vias  planiorcs,  et  per  pauciora  et  minora  pericula,  suis  iti- 
neribus  iverit. 

Hisce  tandem  emensis  itineribus ,  laborlhus  exhaustis  ,  periculis- 
que  superatis,  multiplex  opus  suum  de  rebus  locisque  Sardiniae  fe- 
liciter  conficiebat.  Quae  laus  ex  properala  ejusdem  consideratione 
facile  probabitur. 

ln  quatuor  partes  rerum  nostrarum  commemoratio  distributa. 
Quarum  prior  omnem  complectitur  vetustatera  a  prima  hominum  me- 
inoria  per  longa  heroicorum  et  historicorum  temporum  spatia7  ad 
annum  in  christiana  chronologia  quinquagesimum  nonum  supra  sep- 
tingentesimum.  Continentur  in  parte  secunda  quae  ipse  potuit  in- 
venta  collegisse  diligentissinius  nntiquilatis  explorator  usque  a  Ca- 
roli  Magni  imperio  ad  extremam  Pisanorum  dominationem.  Intervallo 
brevissimam  tertiam  historiae  periodum  invenies,  utpote  quae  octo- 
ginta  et  trium  annorum  spatio  concluditur,  sed  rerum  magnitudine, 
factionum  partibus  nescio  de  quo  decertantibus ,  populisque  alieni- 
genarum  tyrannidi  obnitentibus  ,  a  Jacobo  II.  ad  Martini  senioris 
tempora  infelicissima ,  a  cujus  filio  fractae  in  campis  Salluritanis 
Sardiniae  vires,  populique  coacti  ignominiosae  servitutis  jugum  sub 
ire.  Occurrunt  in  parle  postrema  per  regum  Aragoniae  et  Hispaniae 
seriem,  quae  ex  temporibus  a  Ferdinando  I.  ad  Carolum  I.  digna 
posterorum  cognitione  existimavit ;  quoium  nos  plurima  yel  deplo- 
remus  ,  vel  detestemur;  pauca  admiremur,  quae  priscam  in  nostris 
hominibus  virtutem  illo  tristissimo  aevo  non  omnino  extinctam,  sed 
sopitam  ostendunt. 

Praedictorum  quatuor  librorum  primus  duntaxat  proferebatur  typis 
Caralitanis  {anno  1579)  in  populum  sardoum,  mox  in  omnes  Eu- 
ropae  gentes  Burmanni  et  Graevii  opera:  reliqui  intus  positi  ex- 
tremum  limae  labovem  ab  eo  manebant ,  quam  tamen  nunquam 
sensere.  lis  enim  absolvendis  praeclarum  auctorem  detinuere  ,  cum 
sui  muneris  negotia  in  Canonicorum  Eccleaiae  Turritanae  collegio , 
et  officia  Archipresbyteralis  dignitatis,  quae  post  pontificiam  potior 
est  in  hac  Archidioecesi ;  tum  maxime  studia  illius  famosae  litis  , 
quae  magno  animorum  aestu  in  romana  curia  perorabatur.  In  quo 
si  multum  de  pace  corrupta  homini  christiano  sit  deplorandum  ; 
non  minus  erit  civibus  de  impedimento  dolendum ,  quod  extitit , 
ne  omnes  incoeptorum  partes  expleret.  Namque  compositis  rebus 
inflictum  charitati  vulnus  in  nova  animorura  consensione  sanabatur; 
sed  quod  patriae  et  sardoae  literaturae  lum  sublatum  est ,  cum  ab 
cjuMiiodi  curis  huic  eximio  ingenio  tempora  absumebantur,  sane 
nullo  pacto  poterat  reparari.  Illo  enim  praesule  abscnte ,  cui  de 
yani  tituli  houoie  religio  major ,  quam  de  suae   dignitatis  officio  ,, 


m 

totum ,  quantumcumque  csset ,  dioeeeseos  onus  suis  humeris  erat 
sustiiictuUim:  eodem  pracsentc,  vel  non  tninus  ponderis  illis  incum- 
bobat,  et  eo  molestius ,  (jnod  omnem  sibi  vindicaret  laudem ,  cujus 
nomine,  nisi  numine,  res  gererentur ;  vel  si  ullam  optimus  Archi- 
prcsbyter  senserit  imminutionem,  pro  ea,  qua  levabatur ,  parte  labo- 
ris ,  plns  debebat  oneris  subire  ,  praeparaturus  ,  de  quibus  delibe- 
randum  esset  in  concione  Episcoporum  Provinciae ;  quae ,  ut  auclor 
est  Vicus,  anno  octogesimo  quinto  supra  seculum  XV  in  hac  urbe 
celcbrabatur. 

Scd  virtutes  inspiciamus,  quae  enitent  in  opere.  Easdem  vos  ad- 
mirabimini,  quibus  praeclarissimi  quique  exornabantur ,  qui  de  gentis 
suae  rebus  scripsere,  diligenliam  scilicet  inventionis,  inventorum  di- 
stributionem,  sententiarum  rectitudincm ,  veritatis  amorem. 

Quota  enim  quaeque  fuit  vetus  rerum  ad  nos  quoquomodo  spe- 
ctantium  memoria,  quae  ipsum  fugerit,  aut  libris  consignata  scri- 
ptorum,  vel  plurimum,  vel  minimum,  ab  aetate  sua  longinquorum, 
vel  in  tabulariis  gentium  exterarum  recondita,  aut  in  lapidibus , 
et  oppidorum  castrorum  urbiumque  ruderibus  nondum  invesiigata? 
Hinc  ad  cgregium  virum  Josephum  Mannura  paucissima  sunt,  quae 
plurimis  a  Fara  congestis  laudenlur  addidisse,  qui  inter  hosce  duos 
praestantissimos  in  trium  fere  seculorum  intervallo  de  rebus  nostris 
scripsere. 

Rerum  ordo  nulli  non  probabitur.  Quem  quidem  clarissime  ar- 
guit  facilis  descriptorum  inteliigentia,  quum  nemo  antiquitatis  no- 
strae  ignarus  ad  Farae  historias  accedat,  quin  satis  ejusdcm  peritus 
ex  unica  lectione  recedat. 

Quid  vero  de  opinionibus,  in  quas  animum  suum  cogitatio  ad- 
duxit?  Hominem  saepe  visus  sum  videre,  qui  ex  meliore  aevo  pro- 
diisset :  tanta  felicitate  in  scriptorum  scnsis  attingendis ,  in  eo ,  quod 
verum  esset,  inter  plurima,  quae  veri  speciem  praesefcrrenl ,  inter- 
noscendo,  mens  sagacitatis  acerrimae ,  multaequae  rationis  ,  utebatur. 
Atque  ipsi  apud  vos  laudi  erit  ampliori,  quod  in  immenso  fabella- 
rum  numero  ,  quibus  Sardoae  gente  abundabant,  in  credulitate  vulgi , 
quod  infinitum  tunc  temporis  erat,  in  stultissima  persuasione,  qua 
et  plerique  homincs  literati  ex  judicii  perversitale  imbuebantur,  fal- 
sum  a  contrario  saepe  discreverit;  nec  ullam  unquam  et  commen- 
titiis  illis  narrationibus  fidem  adhibuerit,  quae  ad  nostram  actatem 
permansere;  cujustnodi  sunt  quae  novimus  de  hujus  urbis  origine, 
et  quae  admirabilissima  quidam  homines  Bosani ,  ceteris  sardis  sub- 
ridentibus,  praedicant  et  insolenlius  verbis  efferunt  de  illa  suae  Cal- 
mediae  utopia. 

Jam  ad  id  veniamus,  quod  caput  est;  ad   veriloquium    auctoris. 


m 

De  hoc  nonnutlfruam  quesii  sunt  exteri  homines  quod  in  rebus  narrandi* 
suae  potius  et  suorum  popularium  voluntati,  quam  veritati  et  ju- 
stitiae,  scriptores  nostri  studuerint,  quidam  formidolosi  ex  animi 
exiguitate,  quidam  ut,  vel  gentis  suae  dignitatem  exaggeraient,  vel 
municipum  favori  velificarentur,  ex  ostentatione,  aut  ambitione, 
quidam,  qui  dominos  sibi  conciliare  vellent,  ex  assentatione  turpis- 
*ima.  Hujusmodi  injuriae,  si  non  possum,  quin  plerosque  ex  nostns 
fatear  astrictos,  spero  Farara  vel  esse  integerrimum  omnium  suf- 
fragiis  laudandum,  vel  in  levissimis  sontem  ex  aequo  et  bono,  re- 
specta  communi  hominum  conditione ,  veniam  a  vobis  impelraturam. 
Atque  hoc  velim  animum  vestrum  subeat,  qiiod  tum  ad  scribendum 
ipse  aggressus  sit,  cum  scissa  in  duas  partes  Sardoae  familiae  uni- 
tate,  hinc  atque  illinc  impii  fratres  debaccharentur;  iique  et  hteratis 
hominibus  minaces  imminerent,  qui  sibi  quiddam  ipsa  observantia 
amplius  arrogarent;  et  propterea  suis  laudatoribus  fausti,  eo  animo 
censores  paterentur,  quo  passi  sunt  Arquerium ,  quem  usque  et  Sar- 
diniae  et  Hispaniae  insectati  sunl,  dum  impulerint  in  exitium. 

Quum  ergo  et  in  Fara ,  et  in  suarum  historiarum  commentarns  , 
tot  splendeant  tantaeque  virtutes,  quot  quantisque  historicorum 
principes  honestantur,  et  ipsorum  scripta  maximo  habentur  in  hono- 
re;  equidem  neraini,  nec  rerum,  nec  personae,  dignitatem  transcen- 
dere  videbor,  si  opus  suum  ex  tanta  auctoritate  loci  et  maxune 
antiquum  patriae  gloriae  monumentum  commendem,  et^  ubernmum 
purumque  fontem,  unde  omnis  semper  ab  omnibus  derivata  rerum 
nostrarum  cognitio,  quotquot  de  rebus  sardois  uscjue  ad  Thomara 
Napolira  scripsere;  ab  iis  etiara,  qui  verbis  invidiae  plenis,  o  ln- 
credibilern  arrogantiam !  illum  petere  sunt  ausi,  genus  plagJano- 
rum,  quos  cum  latronibus  exaequem,  qui,  quem  expoliayennt,  ycr- 
terent  et  trucident.  Ex  quo  ipsi  jus  meritumque,  et  meis  partibus 
officium  justum,  debitumque  piura,  ut  in  hac  tanta  summorum  ho- 
minum  celebritate  eum  illa  vulgari  salutem  nobilissimaque  appel- 
latione.  Patris  et  conditoris  Sardoae  historiae. 

Optime  mihi  inlellectum  me  in  praesentia  laudatorem,  non  judi- 
cem  agere;  cum  tamen,  si  ex  celeri  circumspectione,  nec  longa  con- 
sideratione  constet  quae  peccavit  esse  ejusmodi,  quae  vix  natura 
humana  cavere  possit,  honestior  de  eodem  animis  vestris  opinio  sit 
concipienda ;  hinc  operae  pretium  erit,  si  notem  quae  reprehendenda 
videantur,  eorumque  pondera  suis  momentis  perpendam. 

Atque  ad  duplex  genus  animadvertenda  revocabo;  ad  matenam 
yidelicet ,  et  ad  tractationis  modum. 

In  primis  non  probabo  quod  historiam  gentis  e  nimia  longmquu 
tate  exorsus  se  in  obscurissimas  vetustissimorum  temporum  tenebras 


125 

intulcrit,  nullo  facem  pracferente,  nulloquc  doccntc,  nisi  qui  ab 
illa  antiquitate  plurimis  seculis  abcsset,  nec  altcrius  lumine  eam 
potuissct  viderc  illustratam.  Et  quanturn  a  sapientium  praescriplio- 
nibus,  et  critices  norma  liisce  in  rcbus  defecit;  tantumdem  ct  defe- 
cisse  visus  est,  quum  majorcm,  quam  satis  essct,  poetarum  fabulis 
commentisque  vetustatis  auctoritatem  adjuugeret.  Nunquam  cgo  tcmere 
ausim  negare  vera  nonnulla  illis  tictionibus  involuta;  sed  propterea 
intra  quosdam  fincs  consistendum  ©pinor,  nec  dum  omnia  pro  veris 
venditantur,  lectores  qui  sapiunt  scribentis  stultitiam  irrideant  et 
hebes  ingenium  despiciant. 

JNec  colonos  Sardiniae  enumeranti  minus  ero  severus.  Tametsi  quid 
concedendum  sit  ternporibus,  quibus  plurimae  vigebant  vanae  opi- 
niones :  et  satis  esse  debeat,  quod  nisi  omnibus,  quas  a  puerulo  do- 
ctus  fuerat,  et  gens  tota  tamquam  certissimas  habebat;  at  saltem  ple- 
risque  historicam  narrationem  exuerit.  Quod  vero  nulla  possit  excu- 
satione  miuui,  adeo  colonorum  hujus  terrae  auxit  nurnerum,  ut 
omnino  demirentur  qui  hominis  prudentiam  noverint.  Praeterearn 
quorum  immigratio  vel  mythistoricorum  literis  _,  vel  veterum  gentium 
monumentis ,  vel  alia  quapiam  conjectura  sit  probabilis:  qui  vero 
pati  possum  plerosque  in  plurimis,  quos  auctor  in  primo  historiarum 
libro,  iterumque  in  primo  Chorographiae  (  art.  III.  pagg.  19.  20  ) 
appellat,  propterea  ad  Sardiniae  populum  totidem  accessiones  attu- 
lisse  dictos,  quod  ad  mercium  mutationem,  et  fructuum  a  variis 
regionibus  allatorum,  et  operum  ab  humana  industria  elaboratorum, 
communicationem  inter  gentes,  maria  per  quoddam  temporis  spatium 
continuis  longisque  navigationibus  percurrerint  ?  Haec  ipse  reputo 
scriptori  Sardiniae-sacrae  caussam  dedisse,  cur  hoc  opus  reprobaret, 
utpote  in  quo,  ut  superlatis  illius  verbis  utar,  mare  coelo ,  verajal- 
sis  miscerentur.  Quae  sententia  si  possit  aequo  acerbior  videri  in 
particulam  libri  primi,  veluti  temeraria  falsaque  damnanda  est  in 
reliquas,  ceterosque  libros,  quos  hujusmodi  vitiorum  immunes,  et 
puros  comperisset,  si  non  fugiendbus  oculis,  sed  animo  attento  et 
integro  narrantem  esset  prosecutus.  Sed  inter  eos  etiam  ,  qui  sapere 
existimantur,  quotus  est  quisque  qui  sententiam  retineat ,  donec  rem 
penitus  introspexerit ,  et  undequaque  considerarit?  Omnibus  hoc 
vitium,  tantumque  suo  ingenio  singuli  confidunt  ,  ut  sibi  ad  judi- 
candum  satis  esse  ducant,  cum  celeri  lectione  unam  vel  alteram 
operis  partem  exploraverint. 

Sed  ad  me  redeam,  que  verbis  claris  profitebor  mihi  ingralissima 
fuisse  quae  identidem  occurrunt,  quandoquidem  nullius  sint  momenti, 
nihil  vel  ad  hominum  illius  aetatis  mores  arguendos,  vel  ad  poste- 
reruin    prudeatiam,    vcl  ad   gentis  gioriam   conferant.    Mihi    haec 


126 

supervacanea  graviter  ferenti/  et  ad  inutilia  subirato,  mox  dolendum 
quod  plurima  praeterierit,  et  nullis  mandaveris  literis,  quae  nos 
juvisset  cognoscere  de  varia  populorum  Saidiniae  conditione  in  mu- 
tabili  regentium  politica,  de  religione ,  moribus,  artibus,  mer- 
caturis,  legum  utilitate,  illorum  integritate  qui  judicia  exercerent , 
dominantium  studiis,  optimatium  deliberationibus  in  comitiis  de- 
cennalibus,  et  demum  de  rebus  gestis  illustriorum  ex  plurimis  Re- 
gibus,  quibus  tetrarchia  sardoa  creverat  et  floruerat.  Est  aliud  etiam, 
cujus  me  pigeat,  studium  scilicet,  quod  in  ipso  apparet ,  privatae 
gloriolae.  Id  enim  sapiente  indignissimum ,  qualem  decet  histori- 
cum  esse.  Qui  in  suis  narrationibus  tum  laudem  meretur,  cum  in 
hanc,  non  magis  quam  in  illam  partem  se  inclinat,  nec  ullis  rebus 
afhcitur,  ne  ipso  quidem,  sit  verbis  venia,  patriae  amore ,  quo  quan- 
tum  civis  laudandus,  tantum  is  vituperandus  qui  ex  narratoris  et 
judicis   officiis  in  unam  veritatem  et  justitiam  debeat  intueri. 

Quid  denique  de  scribendi  ratione.''  Eam  ipse  adhibuit,  quae  an- 
nalium  confectoribus ,  non  historiarum  scriptoribus ,  est  usurpata. 
Ex  quo  fit,  ut  jure  summo  secum  agenti  eum  componere  non  liceat 
in  splendidissimo  et  amplissimo  ordine  historicorum.  Perperam  enim 
hoc  nomine  appellares ,  qui  nuncium  tantummodo  vetustatis  ageret , 
et  temporum  lestem,  nec  se  vindicem  virtutis,  injuriarum  publicarum 
ultorem,  perversarum  opinionum  condemnatorem ,  et,  quod  praeci- 
puum  maximumque  est,  vitae  magislrum,  et  judicem  actionum,  prae- 
staret,  nullamque  cum  super  populis,  tum  super  rerum  publicarum 
moderatoribus  censoriam  auctoritatem  exerceret.  Porro  nemini  non 
palet  eum ,  qui  raptim  rerum  monumenta  contingit ,  et  facta  siniplici- 
ter  narrat,  nec  posse  posteros  prudentiam  docere ,  nec  ad  honestatem 
animos  inforraare.  Hinc  dictum  praeclare  a  Tullio  summi  tantum 
Oratoris  esse  historiam  scribere ;  quod  verius  cuique  videbitur ,  si 
eorum,  quae  oratori  summo  sunt  attributa,  memoria  repetatur.  Quam 
brevissimam  Farae  elocutionem  aegrius  ii  ferent,  qui  illum  ex  certis 
argumentis  noverint  et  latini  sermonis  puritate,  et  vi  sententiarum, 
et  numerosa  orationis  compositione,    nemini  aetatis  suae  secundum. 

Hic  tamen  ne  partem  ego  laudatoris  agens  ullam  ipsi  videar  in- 
ferre  injuriam,  quod  turpissimum  esset,  nedum  assurdum;  juvat 
idcirco  vos  admonere  a  mea  animadversione  non  totum  opus  ,  sed 
partieulam  dumtaxat  contingi,  eamque  periodum,  qua  comprehende- 
rentur  quae  ille  cognovisse  poterat  cum  ex  experientia  propria,  tum 
ex  nostrorum  scriptis ,  et  eorum  memoria ,  qui  res ,  aut  vidissent  9 
aut  ab  iis  accepissent  qui  viderant.  In  ceteris  autem  quae  ex  testi- 
moniis  necclans,  nee  integris  noverit,  quin  vitio  ei  detur,  quod  se  a 
multiloquio  temperaverit ,  inde  ipsi  nova  crescet  laus,  quippe  ho- 
minis  pmdentissimo. 


127 

Pauca  hacc  vitiosa,  quorum  plcraquc  et  in  maxime  laudatis  an- 
tiquorum  tcmporum  scnptoribus  reprehendantur  ,  non  magis  debent 
civi  nostro  obcsse  ad  hcmestissimam  famam,  quam  illis  obfuisse  no- 
vimus,  qui  eadem  pcccarunt:  quae  ctiam  si  cum  virtulibus  com- 
parcntur,  quas  Jaudatione  recensui,  minimi  ponderis  esse  experiemur. 
Quibus  hoc  addam,  quod  primis  rerum  auctoribus  plura  cx  aequi- 
tatc  sint  condonanda,  quara  posterioribus :  propterea  quod  si  perpe- 
ram  et  temere  quis  offcnderetur  omnibus  nondum  absoluta  numeris 
animadvertens,  quae  jampridem  condita,  arte  plurimorum  meliora 
sunt  reddita  in  dies ;  profecto  amens  erit  qui  ab  operis  conditore 
hanc  postulet  absolutionem.  Quamobrem  riihil  iis,  quae  nuper  no- 
tavi,  obstantibus ,  idem  mihi  de  Fara  ferendum  est  judicium,  quod 
verbis  honorificentissimis  latum  novistis  a  praeclarissimo  Sardiniae 
historiographo ,  et  eadem  laus,  qua  illum  dignabar,  majore  prae- 
conio  redintegranda. 

Nunc  ab  hisloriarum  libris  ad  chorographiam  mecum  descende. 

Hanc  duplici  parte  composilam  videbis ;  in  quarum  priore  ea 
afferuntur  quae  in  terrae  Sardoniae ,  etpopulorum,  universitale  con- 
sideranda  suut;  in  posteriore,  ubi  descriptio  instituitur  partium  singu- 
larum,  sub  antiquissima  totius  insulae  partitione  in  quadruplicem 
toparchiam,  toparchiarum  in  dioeceses,  dioeceseon  in  rcgiones,  par- 
tes,  judicatus,  curatorias ,  vel  incontratas ,  ut  varie  ,  pro  locorum 
varietate  a  nostris  majoribus  usurpatum,  quidquid  habere  ,  vei  ha- 
buisse  Sardinia  existimabatur ,  brevi  sermone  proponitur. 

Cujus  operis  tanta  mihi  apparet  excellentia,  ut  ipsi  ignoranti  quo 
aevo~  floruisset  auctor ,  non  ad  seculum  decimum  sextum  ,  sed  vei 
ad  haec  nostra,  vel  his  proxima,  tempora  referrem.  Rerum*  disposi- 
lione  nihil  excogitaveris  acl  perspicuitatem  aptius;  tum  ea  intelliges 
delecta ,  unde  satis  commoda  et  terrae  et  gentis  universae  in  eo 
inseratur  cognitio,  qui  utramque  velit  ex  brevi  lectione  habere 
perspectam.  Multa  sane  deesse  videntur;  multa  quippe  sunt ,  quae 
novisse  desideremus ;  ea  vero  vel  nulla  tum  fuisse  putabo,  vel  nulla 
sedulitate  nulloque  inquisitionis  studio  auctorem  potuisse  invenire , 
ut  forte  comperisse  non  potuit  quot  ea  aetate  hominibus  gens  uni- 
versa  constaret.  Neque  se  adeo  intra  statum  continuit,  quo  scri- 
benti  res  obversarentur,  ut ,  quum  se  occasio  offerret,  praeteritam 
earumdem  conditionem  in  sua  scientia  non  intueretur,  et  intuendam 
lectoribus  praeberet.  Ex  iis  enim,  quae  passim  de  longinquiore  ve- 
tustate  proposita  sunt,  tantum  luminis  emicat,  quantum  sit  satis  ad 
veterem  Sardiniae  geographiam  mediocriter  cognoscetidam :  ex  iis  ve- 
ro  quae  de  aevo  minus  dissito  narrat,  multo  plenior  et  illustrior 
rcrum  sardoarum  cognido  efflorescity  quum  non  modo  uibes,  castra 


128 
pagi,  atque  oppida,  commemorantur,  quae  adhuc  extftrent,  sed  et 
quae  jfaiti  pridem  interierant ,  pauciora  profecto  ex  Saraceuorum  ar- 
mis,  Africanorum  saepe  irrueniium  furore,  perpetuisque  Ligtmim 
cum  Pisanis ,  regulorum,  alterius  cum  altero,  contentionibus  cruentis- 
simis ;  quam  pestilentiae  vi ,  et  malo  quodam ,  qnod  esset  ipsa  pe- 
stilentia  pejus.  Quamobrem  vere  dicere  videbor  universam  et  veteris 
et  mediae  et  recentioris  aetatis  chorographiam  fuisse  Faram  in  hoc 
opere  complexum. 

Quin  idem  nunc  ego  nasute  distringam  ?  Peccavit  quidera  Fara 
et  in  chorographia  subinde ;  nam  usque  peccant  homines,  et  quique 
de  plurimis  peritissimi;  sed  asserere  non  verebor,  eum,  si  quando- 
que  oscitans  hallucinatur,  saepius  recta  procedere  expedita  et  pro- 
fluente  celeritate;  pluraque  in  eo  esse  quae  niteant,  quam  maculae ; 
plura  quae  laudentur ,  quam  quae  sint  reprehendenda.  De  quorum 
genere  mihi  cogitanti  visum  minus  ipsi  pleraque  esse  tribuenda,  quam 
scientiarum  conditioni  nondum  barbariem  veterem  exutarum. 

Quae  quum  ita  sint,  eum  ego  ex  chorographiae  commentariis  non 
minore  laude  dignum  praedicabo,  quam  propter  conditos  annales 
consecutus  sit ;  et  quo  Patrem  Sardoae  Historiae,  eodem  jure  pro  hac 
solemni  concione  Conditorem  salutabo  Sardoae  Chorographiae. 

Veteribus  Farae  laudibus  comprobatis,  nunc  mihi  vehementer  sen- 
tio  esse  laetandum,  quod  aliam  detur  integrum  adjungere,  qua  et 
ejus  praestantissima  dignitas  amplificetur,  et  probri  cujusdam  ec- 
clesiae  nostrae  objecti  injuria  delealur. 

Plura  sunt,  quae  a  quibusdam  alienigenis  hominibus  vitio  nobis 
vertantur,  qui  cum  stulte  mirentur  gentem  sardoam  fatorum  iniquis- 
simorum  malignitate  per  plurima  secula  vexatam,  confectam,  et  pene 
consumptam  ,  ab  ea  adhuc  abesse  conditione ,  qua  ii  fruuntur  qui 
inelioribus  usi  fuerint ;  tum  nos  stultissime  redarguant,  quod  non  jam 
pridem  a  miserrimae  sortis  afflictione  erecti  eo  nondum  multiplici 
decore  exornemur,  quo  magnifice  fulgent,  quibus  tempora  curre- 
lint  feliciora.  Atque  m  eorum  contumeliis  puto  vobis  auditam  et 
illam  exprobrationem ,  quod  nullus  unquam  ex  clero  nostro  de  re- 
bus  Ecclesiae  Sardiniensis  quaesierit.  Equidem  nunc  non  audeant 
inferre  nobis  tantae  ignorantiae  infamiam,  quantam  ipsi  commemo- 
rant  in  Sardorum  sacerdotum  ordine  vituperatam  ab  Arquerio,  et 
ego  uovi  complurium  Ecclesiarum  Clericis  per  eadem  tempora  im- 
properatam  ab  historicis:  audeant  tamen  opprobrare,  quod,  nisi  seculo 
superiore  homo  ex  Italia  de  religiosis  nostrae  gentis  antiquis  rebus 
nos  docuisset,  earumdem  adhuc  essemus  ignari.  Usque  adeone  ex 
ignorantia  ineptire,  ex  superbia  conviciari  licet!  Iis  hominum  con- 
tumeliosorun^  vocibus  ea  sunt  identidem  rcddiia  icspon5a;  quae  in- 


129 

flatos  animos  comprcssere ;  sed  minus  actum,  quam  jus  et  opus  erat; 
nec  ecclesiae  nostrac  dignitas  ab  iujuiia,  ucc  Farae  laus  ex  hoc  mc- 
rito  ab  hominum  oblivioue  et  sileutio  vindicata.  Quo  ego  nunc  con- 
lendo,  continuoquc  pcrveniam ,  si  illum  in  iis ,  qui  de  sacris  sar- 
dorum  scripserint ,  primum  demonstrabo. 

Ergo  revolve  dc  rebus  sardois  commentaria,  eumque  comperies , 
quum  cetcra  colligeret,  quac  ad  Sardiniam  pertinerent ,  et  illa  undi- 
que  contulissc,  quibus  nostraliuin  religio  ab  apostolicis  usque  tem- 
poribus,  nec  minimum,  illustraretur.  Ilabes  in  evulgata  historiarum 
parte  ad  seculum  octavum  quotquot  superfuere  rerurn  ecclesiae  no- 
strae  monumenta  vel  in  aclibus  martyrum,  vel  in  ecclesiasticis  illius 
aevi  scriptoribus.  In  quorum  complexione  ei  non  exigua  scges  sup- 
peditaretur,  qui  rebus  divinis  Sardorum  intra  definitam  periodum 
describendis  studeret;  qui  quidem  plurima  haberet,  nempe  martyruni 
confessiones ;  populorum  ab  Phoenicium,  Aegyptiorum,  et  Romanorum 
superstitionibus  traductionem  ad  sacra  christiana;  praeclariorum  epi- 
scoporum,  aliorumque  nomina,  qui  bene  de  Christo  sint  meriti ; 
bellum  in  Catholicos  ab  Hunnerico;  relegationem  tercentorura  epi- 
scoporum  ab  Africa  exterminatorum ,  mox  aliorum  ducentorum  in- 
didem  expulsorum ;  Fulgentii  Ruspensis  ad  D.  Saturnini  commora- 
tionem ,  et  monasticae  vitae  institutionem ,  Coelio  Symmacho  homine 
ex  Sardinia  P.  M.  universalem  Ecclesiam  moderante  ;  gesta  alterius 
Sardi,  qui  in  Petri  successionc  auctoritalis  in  res  divinas  supremae 
summo  cum  honoie  dignitatem  sustinuisse  laudatus  est ;  Barbaraci- 
noi um  avocatiouem  ab  antiquis  rilibus  ad  fidem;  denique  Ecclesiae 
nostrae  condiiionem  D.  Gregorii  temporibus,  templa  insigniora,  e- 
piscopos ,  legatos  apostolicos,  seu  defensotes,  coenobia,  aliaque  sex- 
cenla,  quae  ex  ejus  epistolis  discere  posset. 

Haec  satis  essent  ut  et  Sardiniensi  Ecclesiae ,  et  Farae ,  tota  ex 
dignilate  laus  constaret;  sed,  cum  liceat,  illud  superaddam  opus  omni- 
no  religiosum  ,  quod  ipse  elucubratus  est,  et  paucissimi  norunt  ex  no- 
mine  «  De  ecclesiae  sardoae  martyribus,  ceterisque,  qui  in  ea  postea 
«  floruere,  praeclaris  sanctitate  viris  »  qui  liber,  injuria  illi  abju- 
dicatus  a  quodam  ex  nostris,  jure  nunc  adjudicabitur  a  me  ex 
duorum  scriptorum  auctoritate.  Namque  et  illustre  Vici  testimonium 
de  eo  patet,  qui  dubium  quodcumque  peremit  omnia  ingenue  pro- 
fessus  se  ab  Fara  mutuasse  tam  sacra  ,  quam  profana :  et  hujus  fi« 
dei  satis  additur  momenti  ab  anonymo  auctore  libelli  ad  P.  M. 
Super  Caralilanorum  religione  erga  D.  Georgium  Episcopum  Bar- 
bariensem ,  a  quo  verbis  disertis  omnia  Dymas  Serpius  derivasse 
dictus    est,  quae  in  opere  de  Sanctis  Sardiniae  obtulerat  probabilia. 

Quibus  omnibus  quum  confirmandus  sit   honos  eidem  auributus  , 

18 


130 

quippe  in  scriptoribus  sacrorum  Sardiniae  principi,  per  me  praecla- 
nssimus  iste  ex  Glero  sardoo  vir ,  atque  gloria  dignissimus  ampliore , 
quam  ea,  qua  hucusque  honestatus  et  potitus  est,  illam  consequetur 
laudem ,  quae  a  quibusdam  exteris  hominibus  ex  anticipatae  opinio- 
nis  iniquitate,  a  quibusdam  ex  nostris  ex  turpi  rerum  nostrarum 
ingnorantia ,  in  Matthaeium  est  conlata ,  perinde  ac  si  omnium  ille 
primus  ad  religiosa  sardorum  sccessisset.  Sit  unicuique  jus  suum. 
Nimirum  ego  Matlhaeium  laudabo,  ipsique  graliam  habebo,  quod 
omnia  nostrae  gentis  sacra  uno  volumine  complexus  et  plurimis 
additamentis  auxerit,  et  in  rerum  obscuritate  quandoque  illustrave- 
rit ;  sed  Farae  merenti  primos  honores  deferam,  qui  primus,  mate- 
rie  undique  conquisita  et  conlata ,  hoc  argumenium  occupaverit,  et 
Vico  praebuerit  ut  nova  superstrueret ;  a  quo  didicisse  constat  Mat- 
thaeium,  discipulum  sane,  qui,  ut  est  plerisque  ingenium,  non  modo 
ingratus,  sed  et  impius  extilit  in  utrumque  magistrum. 

Tandcm  benignitaie  vestra,  qui  usque  me  animo  toto  prosecuti 
estis ,  oralio  provecta  pervenil  quo  cursus  erat ;  et  hic  *  possem  a 
dicendo  quiescerer  sed  quum  vobis  jucundissimum  intelligam  ,  si  de 
praesenti  MSS.  Farae  conditione  pauca  loquar;  puto  et  observantiae 
et  obsequii  mei  erga  vos  si  vestrae  obtemperem  voluntati,  etiamsi 
in  rem  incidam  molcslissimam. 

Me  de  ipsius  commentario  super  martyribus  ceterisque  viris  san- 
ctissimis,  quos  sardorum  religio  colit,  verba  faciente  ,  credo  vestrum 
plerisque,  qui  nihil  unquam  de  illis  acceperint,  intellectum  eadem 
fortasse  amissa.  Quod  si  contigerit,  haec  sane  jactura  usque  erit 
deploranda,  quam  nec  Johannis  De-arca,  nec  Dymae  Serpii ,  labo- 
res  valent  compensare;  quemadmodum  nec  opus  Vici  pro  Annalibus 
et  Chorographia,  si  interiissent,  satis  esse  videretur.  Equidem  eorum 
lucubrationes  tantum  ab  operis  pracstantia  a  Fara  concinnati  abesse 
puto;quantum  hnnc  illis  et  ingenio  et  judicii  severitate,  nec  non  et 
multiplici  eruditione,  constat  praecelluisse.  O  sortis  stullitiam  !  Uti- 
nam  eam  mihi  superi  darent  facnltatem,  ut  haec  indignissima  e- 
rnendarem.  Nae,  quae  illa  servavit  flammis  abolerem. 

Ncqne  ex  una  hac  causa  mihi  de  ejusdem  perversitate  querendum. 
Quae,  ad  nos  transmissis  aliquot  quorumpiam  commentariolis ,  in 
quibus  nihil  intuearis  quod  ingenium  scriptoris  laudet,  et  invenias 
quo  tua  cogniiio  angeatur,  pleraque  ,  multis  ante  nostram  aetatem 
annis,  ut  nuper  admonui,  suppresserit  quae  in  legum  civilium 
et  canonicarum  interpretationem  ipse  elucubraverat  et  quum  aetate 
ineunte  legura  prudentiae  antecessores  peritissimos  audiret,  et  quum 
eadem  confirmata  de  utroque  jure  responderet. 

Atque  est  etiam  cur  doleamus  de  tribus  historiae,  et  duobus  cho- 


131 

rographiae  libris  ineditis.  Quos  si  receperimus  usque  adeo  corra- 
ptos  depravatosque  cognoscimus ,  ut  plus  orjerae  in  turpitudine  e- 
luenda  ponere  debeat,  qui  indignam  egregii  auctoris  conditionem 
miseretur;  quam  debuisset  alius  ab  Hercule  in  abstergendis  Augiae 
stabulis.  Amisso  cbirographo ,  quae  omnia  extant  exempla  et  ab  iis 
videntur  confccta,  qui  nihil  vel  parum  noverant  latini  sermonis ;  et 
ab  illis,  qui  eodem  erant  eruditissimi  nunquam  peilecta.  Scatet 
mendis  historia;  pluribus  abundat  chorographia,  et  quum  codices, 
quotquot  invenire  licet ,  secum  conferas,  non  multum  proficies:  ut 
proinde  ei  qui  ab  hisce,  non  dicam  ,  maculis,  sed  foeditatibus,  velit 
lectionem  vindicare,  non  minus  fortasse  laboris  perferendum  sit , 
quam  ipse  auctor  debuerit  pertulisse.  Historiam  enim  non  poleris 
emendatam  et  pleniorem  offerre  nisi  ad  fontes  recurras  ,  unde  hausta  ; 
chorographiam  numquam  ad  nativum  sincerumque  colorem  emacu- 
]abis,  nisi  et  loca  descripta  explores  et  populorura  traditiones,  et 
quae  supersunt  monumenta.  Tot  tantaque  vulnera  operi  utrique  sunt 
imposita  ab  oscitantium  bibliographorum  inscilia ,  ut  iis  sine  seduia 
cura,  labore  assiduo,  constantique  voluntate,  nerao  queat  mederi.  Nec 
possum,  sapientissimi  Patres,  quin  doleam,  quum  eorum  tristissimo- 
rum  temporum  mihi  venit  in  mentem.  Proh  rem  incredibilera !  Tan- 
ta  ergo  et  in  iis  ,  qui  gentis  gloriae  multum  studere  laudabamur, 
erat  socordia  et  incuria,  ut  de  hisce ,  unde  plurima  laus  esset  pa- 
triae,  evulgandis  et  a  turpissima  mendorum  impuritate  luendis , 
nunquam  cogitarint?  In  quo  vero  dies  aetatemque  omnem  transige- 
bant  qui  se  ostentabant  et  antiquitatis  et  veterum  gentis  scriplo- 
rum  literate  peritissimos.  Quippe  rerum  majorum  sludiis  exerceban- 
tur,  neque  ad  ea  quae  pacis  erant  se  poterant  clivertere  a  bello. 
Bellum  scilicet,  genus  quoddam  belli  civilis  et  religiosi  jam  a  Farae 
aetate  exarserat,  nullisque  vel  brevibus  induciis  furentes  aninii  de- 
fervebant.  Hinc  ex  Clero  nobiliores  viri ,  hinc  ex  populo  seleclissimi 
quique  contra  par  genus  conviciis ,  malcdiclis,  calumniis,  pugnabant 
ignavi:  furor  arma  ministrabat;  eodemque  Joco,  dolurn  et  virlu- 
tem,  verum  et  falsum,  dementes  ponebant.  Cur  tanta  animoium 
commotio?  Ad  patriae  dignitatem,  decusque  servandum ,  efTutiebant 
partium  adversarum  homines,  patriam  existimantes  angustam  quam- 
dam  terrae  regionem,  moenia,  domus,  prala,  non  ipsam  societatem, 
ejusdemque  membra  iisdem  legibus  vincta  ,  eodemque  nomine  appel- 
lata.  Interea  ad  perniciem  patria  ruebat,  iis  gaudenlibus,  quibus 
prodessent  dissidia  nostra ;  nec  non  et  decus  omne  patriae  interibat, 
eam  alienigenis  hominibus  despicientibus  ,  qui  hos  municipes  ex  ake- 
rius  partis  obtreclationibus,  illos  ex  hujus  parlis  contumeliis  pro- 
brisque  pro  nihilo  putaient. 


132 

Sed  cogitationem  ab  infaustissimis  temporibus  ad  meliora  avo- 
cabo,  ne  crudelissimi  doloris  vis  diutius  animo  meo  sit  perferenda. 
Verum  frustra :  nec ,  si  irarum  municipalium  furor  charitati  civili 
jampridem  cessit  in  ingenuis  et  sapientibus  hominibus,  qui  amoris 
et  conjuntionis  bonum,  quantum  par  est,  reputantes,  indignabundi 
stultissimos  et  ignavissimos,  qui  odiis  adhuc  certant ,  veluti  societatis 
pestera  detestantur,  et  iniquos  in  patriam  ejurant,  sorte  pariter  da- 
tum  est,  ut  illa,  de  qua  querebar,  rerum  nostrarum  incuna  et  negli- 
gentia,  studio  et  diligentia  emendaretur.  Heu  deplorabile  iatum ! 
quia  majoribus  simillimos  tulit  aevum  nepotes ,  atque  vel  rapitur 
summo  viro  laus,  vel  amplius  denegatur  gloriae  ornaraentum ,  quo 
dignus  est.  Equidem  venerabor  Jos.  Cossum  hominem  patriae  aman- 
tissimum,  sed  non  laudabo  acquissimum,  qui  quum  pleraque  in  sua 
Chorographia  a  Fara  exscripserit,  mendosa  etiam ,  et  quae  nuuc  sint 
rejicienda;  tamen  illi  nihil  visus  est  tribuisse.  A  qua  iniquitate  nec 
abfuit  ipse  Thomas  Napolis;  quin  eam  quandoque  acerbus  animad- 
versor,  importuriusque  censor,  indignis  notis  fecerit  pejorem.  Prae- 
dicabo  J.  Fr.  Simonium  virum  et  scienlia ,  et  patriae  amore  pluri- 
mis  praestantem ,  qui  duplici  evulgato  libello  De  rebus  Sardois 
(anno  1786-1788)  et  libros  Farae  MSS.  ab  Alberti  Solinas  exscri- 
ptione  addidisset ;  sed  illos  condemnabo ,  qui  ab  eodem  Simonio 
ut  sibi  adessent  pecunia  exhausto,  suisque  subsidiis  incoepto  fave- 
rent,  appellati,  surditatem  simularunt:  unde  accidit  ut  viro  egregio 
procedere  non  licuerit  quo  animus  erat.  Quae  an  ejusmodi  sint,  ut 
de  iis  ego  et  vos  mecum  dolere  debeamus  ,  vestrum  sit  judicium. 

Ast  ad  leniendum  auimi  nostri  dolorem  spes  dulcissima  affulget 
tempora,  quae  jam  Sardiniae  adventant,  multo  feliciora  esse  futura. 
Atque  hoc  erit  procul  dubio,  Juvenes  ornaiissimi,  si  vos  majoribus 
dissimiles  ipsi  praestabitis  erga  sumraos  viros,  qui  in  gentis  hono- 
rem ,  et  commodum  laborarunt ;  atque  praeterea  si  in  id  intendatis , 
ut  eorum  exemplo  ingenia  vestra  floreant,  patriaeque  pariant  uti- 
litatem,  et  gloriam.  Dixi. 


133 

ELENCO 


DE* 


SIGNORI    ASSOCIAT 


Torino 

Lascaris  di  Ventimiglia  march.  D.  Agostino,  commend.  dei  SS. 
Maurizio  e  Lazzaro,  consigl.  di  Stato ,  presid.  della  R. 
Accad.  delle  Scienze  ecc.  per  copie  50 

Cagliari 

Atzeni  P.  Girolamo  delle  sc.  pie 

Baille  Cav.  D.    Ludovico    cens.    della    R.    Universita,    presid. 

della  R.   Bibliot.  ecc. 
Baille  D.  Faustino  dot.  in  leg.,  can.  della  primaziale 
Baille  P.  presentato  Antonio  commend.  de'  Mercedarj 
Ballero  avv.  D.  Francesco  per  copie  2 
Bernardi  teologo  colleg.  Agostino  parr. 
Borgna  avv.  Gio.  prof.  di  LL.  Civ. 
Bua  Gio.  Maria 

Busu  Stefano  applicato  al  Commiss.  di  Guerra 
Cabras  Nob.  D.  Pietrino  conte  di  S.  Felice 
Cappai  avv.  Odoardo 
Caputo  Serafino 
Carta  rev.  Vincenzo 
Casula  teol.  Efisio  can.  della  primaziale 
Ciampelli  Gio.  Antonio  sottoten.  nei  Cacciatori  Guardie 
Cobocvich  Matteo  M.  D.  AA.   LL. 
Collegj  delle  sc.  pie  per  copie  6 
Corte  D.  Gio.  Antonio 


134 
Corte  Cav. 

Corte  P.  Gaetano  delle  sc.  pie  soc.  del  colleg.  di  Filosof. 
Cossu  Giovanni  dott.  colleg.,  prof.  onorario  di  Medicina 
Cossu  dott.  in  Leg.  Giovanni  parr. 
Degiovanni  Battista  M.  D.  AA.  LL. 
Deidda  fr.  Pietro  vicario  degli  Spedalieri 
Delitala  P.  delle  sc.  pie 
Deplano  Antonio  seminarista  Trid. 
Dessi  P.  M.  Vittorio  Pio  priore  dei  PP.  Predicatori 
Dessi  fr.  Fedele  Mercedario 
Dessi  Valeri  P.  Hdelfonso  delle  sc.  pie 
Fanari  Antonio  dot.  in  Leg. 
Fattaccio  teologo 

Firino  Efisio  dot.  colleg. ,  prof.  onorario  di  Chirurgia 
Frau  Raimondo 

Frontello  Pietro  cons.  ord.°  del  Monistero  di  S.  Lucia 
Ghersi  prof.  di  Clinica  Chirurgica 
Graziani  avv.  Gio. 
Guirisi  D.  Giovanni 
Loj  Gaetano  aw.  colleg.  in  Filosof. 
Loj  Fedele  avv.  colleg.  in  Leg. 
Longu  avv.  Gio.  Batta  S.  A.  F.  M. 

Loriga  Antonio  soc.  del  colleg.  di  Filosof.  can.  della  primaz. 
Madeddu  benef.  Giovanni 
Mameli  avv.  Cristoforo 
Mannu  sacerd.  Giovanni 
Manunta  teol.  Antonio  can.  della  primaz. 
Marengo  avv.  Carlo 
Marini  avv.  Tommaso 
Marramaldo  farmac.  Domenico 
Marreddu  fra  Vincenzo  P.  let.  dei  PP.  Pred. 
Martini  avv.  Pietro 

Massa  medico  Efisio  soc.  del  colleg.  di  F.  e  B.  A. 
Maxia  benef.  Giuseppe 
Maxia  Salvatore 

Medda  fra  Ignazio  Ex  Gen.  e  Vic.  Gen.  delP  Ordine   dei   Mm. 
Melis  P.  presentato  Franc.  Ant.  Mercedario    R.    capellano  del 

Lazzaretto 


135 

Melis  Gio. 

Meloni  Baille  Giovanni  dot.  coll.  di  Medicina  prof.    di   Storia 

Naturale 
Montixi  Gio.  Batt.  dot.  col.  in  Leg.  can.  della  primaz. 
Mossa  D.   Vittorio 
Mundula  P.  Diego  delle  sc.  pie 
Murgia  dot.    Antioco  soc.    del    Colleg.    di    F.    e    B.  A.,    can. 

della  primaziale 
Nonnis  dot.  in  Med.  Efisio  prof. 
Ortu  teol.  Francesco 
Paderi  D.  Sisinnio 

Padroni  fr.  Pietro  P.  lettore  Mercedario 
Pes  Vivalda  D.  Domenico 
Pili  negoz.  Pietro 
Pilo  Monca  Antonio 
Pisano    not.  Francesco 
Pisu    sem.  Trid.  Emmanuele 
Plaissant  Sebasliano 
Porcu  D.  Franc.  Maria  dot. 

Pruneddu  avv.  Antonio  appl.  alla  R.  Segr.  di  Stato  e  di  Guer. 
Puxeddu  not.  Agostino  segretario 
Puxeddu  Pasquale 

Radicati  P.  Giampietro  pref.  delle  scuole  pie 
Sanna  Giuseppe  studente 
Sanna  Denti    avv.  Pietro 

Satta  Franc.   impiegato  nel  R.  Corpo  del  Gen.  Civ. 
Selis  Ignazio 
Seiis    avv.  Ignazio 

Selis    sacerdote  Francesco  dot.  in  A.  L. 
Sepulveda  avv.  D.  Giuseppe 
Serra  fra  Massimo  Provinc.  Agostin. 
Serra  Sirigu  avv.  Pietro  appl.  all'  UfF.   F.  G.  P. 
Siotto  D.  Giuseppe  avv.  coll.  in  Leg.  prof.  di  Eloq.  Lat. 
Soggiu  Michele 

Spano  teol.  Giovanni   prof.  di  S.  Scrit.  e  Ling.  Orient. 
Sotgiu  Francesco 
Todde  P.  Michele  delle  sc.  pie 
Tola  Cav.  D.  Gio.  Ant.  Giud.  della  R.  Udienza 


136 
Unida  avv.  Luigi 
Urru  P.  M.  Efisio  Mercedario 
Vargiu  dot.  in  Leg.  Gio.  can.  della  primaziale 
Vargiu  dot.  in  Leg.  Pietro  can.  della  primaziale 

Alghero 

Adami  teol.  Carmine   pref.  delle  scuole,  e  prof.  di   Filosof. 

Airaldo   can.  Agostino  D.  in  ambe  LL.,   pres.  del  Sem. 

Arrica  Monsignor  D.  Filippo  Vescovo 

Aru  RafFaele   stanch.  magg. 

Bene  medico  Agostino 

Costi  Antonio 

Delogu   sacerd.  Salvatore 

Dore  teol.  Felice 

Galibardi  teol.  Pasquale  can.  penit. 

Garibaldi  neg.  Carlino 

Garibaldi  negoz.  Gio.  Battista 

Lostia  di  S.  Sofia    avv.  D.  Efisio  Intend.  Prov. 

Peretti  neg.  Fiancesco 

Ravenna  Gio.  Battista   ricev.  della  R.  Dog. 

Vitelli  neg.  Nunzio 


Sanna  Giuseppe 


Anela 


Aritzo 


Caputo  avv.  Michele   deleg.  cons. 

Carta  not.  Salvatore 

Loche  not.  Tommaso  scrivano 

Sanna  dot.  medico  Giovanni 

Vargiu  Antonio  Liberato  rett.  vic.  foran. 

Arixi 
Ibba  Raffaele  rett. 


137 


Bannari 
Cugurra  teol.  Salvatore  rett. 

Belvl 

Todde  Francesco  Jgnazio  rett. 

BoriQ 

Bottino  avv.  Efisio,  deleg.  cons, 

Ruju  not.  Luigi  pro  scrivano  del  Goceano 

Satta  Ecca  Salvatore  scriv. 

Serra   not.  Giacomo   scrivano 

Sotgiu  Giuseppe  stanchiere  magg. 

Bosa 
Pischedda  Gio.  Antonio  v.  parr. 

Cabras 
Simbula  Gio.  v.  parr.  in  s.  Sebast. 

Cuglieri 

Sanna  Sechi  Gio.  Maria 

Sini  avv.  Stanislao  Intend.  Prov'. 

Giave 
Giudice  Ignazio 

Guasila 
Sirigu  Francesco  rett. 


I» 


138 

Guilarza 

Vargiu  not.  Gio.  Battista  scrivano 

Iglesias 

Cao  D.  Gio.  Intend.  Prov. 
Cao  D.  Efisio    Tesoriere  Prov. 
Deidda  Raffaele   segr.  dell'  Intend. 
Mulas  dot.  Disma 
Tanas  medico 

Isili 

Conti  P.  Bernardino  rett.  delle  sc.  pie  per  copie  2 
Satta  sacerd.  Nicolo  v.  parr. 

Iteri 

Oftgiano  Gio.  Maria  M.  d'  arti  lib. 
Tcdde  sacerd.  Giannandrea 

Lanusei 

Delussu  not.  Giuseppe  Ant. 
Mameli  Anlioco  esattore 
Perotti    sacerdote  Antonio 
Salis  sacerd.  Francesco  vicario 
Sciacca  Francesco  segr.  dell'  Intendenza 

Martis 
Spanu  Michele  dot.  in  S.  T. 

Nuoro 

Carta  Pinna  baccel.  Gio.  tesoriere 
Carta  not.  Michele  se(;r.  dell'  Intend. 
Puxeddu  med.  Giacomo 


139 
Nutoi 


Cossu  rcv.  Andrea 

Fra  Bonavenlura  Da-Nulvi  dcf.  Cappucc, 

Olivia  Michele  flebot. 

Sanna   rev.  Giuseppe 


Manca  vic.  Giuseppe 
Sechi  Carta  Giuseppe 


Orani 


Oristano 


Atzori  not.  Gio.  Antioco  segr.  dell'  Intendenza 

Atzori  Raimondo  pref.  delle  sc.  pie 

Carta    dot. 

Frassu  dot.  in  Leg.  Salvatore  can. 

Licheri  avv.  Francesco 

Meloni  dot.  in  Leg.  Ignazio  arcip. 

Puddu  dot.  in  Leg.  Gio.  Battista  can. 

Sigurani  not.  colleg.  Carlo  Maria 

Soggiu  dot.  in  Leg.  Antonio  can. 

Tatti    canonico 

Todde  Salvatore  per  copie  2 


Ossi 


Serra  Virdis  dott.  Gavino 


Otzi 


teri 


Airoldi   sacerd.  bacell.  Gio.  Antonio  pro   segr.   vescovile 

Campus  Giuseppe 

Carchero  Monsig.  fr.  D.  Serafino  Vescovo 

Madau  teol.   Antonio  can.   parr. 

Manca  teol.  Gio.  can.  vicario  gen, 

Muculittu  teologo  Antonio 


140 
P.  Andrea  da  Ozieri 
Pischedda  teol.  Gavino,    can.  pen. 
Prosperi  sacerd.  bacell.  Salvatore 
Seu  Cocco   teol.  Gio.  Maria 
Virdis  teol.  Pietro ,  can. 

Paulilatino 
Cossu  teol.  Demetrio  rett.  vic.  for. 

PloagJie 

Camboni  Sechi  chierico  Salvatore 
Sini  Gio.  Maria 

Sassari 

Abozzi  Luigi    dot.    colleg.    di   Filosf.    e    segr.  dell'  Universita 

per  copie  10 
Agnesa  teol.  colleg.  Salvatore,  can.  parr. 
Arborio  teol.  D.  Giuseppe 
Areddu  teol.  colleg.  Giannantonio  per  copie  2 
Azzati  Gian  Martino 
Baradat  Fontana  sacerd.  Toraaso 
Beka  Gavino  profess.  nelle  Inst.  Med. 
Borra  dot.  in  Teol.  e  Leg.  Gio.  can.  teol. 
Branca  Mela  avv. 
Camboni  Giommaria 

Canalis  teol.  colleg.  Giovanni,  pres.  del  Colleg.  di  Filos. 
Cano  teol.  colleg.  Gio.  Antonio  can. 
Canu  Gaetano   stud.  in  Leg. 
Casu  Deltori  Proto  Michele  studente 
Casula  teol.  colleg.  Gio.  Battista  rett.  di  S.  Appolinare 
Deligias  Gio. 

Delitala  dot.  D.  Francesco 
Delitala  Giuseppe 

Delrio  dott.  colleg.  Pietro  Paolo  can. 
Demurtas  dot.  Vittorio  sacerd. 


141 
Demurtss  cbierico  Leonardo 

Demurtas  Lorenzo 

Demurtas  medieo  Pielro 

Denegri  Francesco-  teol.  colleg. 

Dettori  P.  Basilio 

Esperson  sacerd.   Luigi  dot.  colleg.  in  Leg. 

Fiori  Giambattista 

Flores  D.  Vincenzo  studente 

Fresco  Antonio  studente 

Gutierrez  sacerd.    D.    Gaetano    prof.    in  Teol.  Scol.  Dogm.    e 
Stor.  Eccl.  per  copie  3 

Iddocchio  proF. 

Lado  avv.  D.  Pietro 

Lai  Salvatore  stud.  in  Leg. 

Madao  Bachisio 

Manunta  dot.  in  Leg.  Giuseppe  Ignazio  can.  per  copie  2 

Marongiu  Giammaria 

Marras  Lorenzo  bibliotecario 

Marras  Antioco 

Martinelli  Paolo 

Mella  di  S.  Elia  can. 

Mura  teol.  Felice  proF.  emer. 

Mucculittu  avv.  Michele  dot.  colleg.  in  Leg. 

Musso  conte  di  Monte  Santo 

Pilo  teol.  colleg.  Vincenzo  Luigi  rett. 

Pinna  Antonio 

Pisano  pro-dot.  Giammaria 

Polo    rev.  Antonio 

Porcu  Pier  Michele 

Quesada  di  S.  Saturnino  S.  E.  march.  D.  Raimondo,  Min.  di 
Stato,  Cav.  Gran  Croce  de' SS.  Maur.  e  Laz.,  decorato  del 
Gran  Cordone,  Cav.  dell'  insigne  Ord.  di  S.  Gennaro  di 
Napoli. 

Quesada    avv.  D.  Francesco 

Ruggiu  dot.  in  Leg.  Gio.  dec.  vic.  gen.  cap. 

Salis  avv.  Pietro  dott.  colleg.  in  Leg. 

Sanna  Tolu  Vincenzo  avv.  colleg.  in  Leg. 

Sanna  Stefano 


.  m 

Satta  Agostino 

Satta  Gio.  Andrea 

Satta  Cuadu  Giuliano 

Scanu  Gavino 

Sechi  avv.  Giambat.  cav.  per  copie  50. 

Sechi  Diego  M.  D.  AA.  LL. 

Scminario  Trid. 

Solinas    cav.  Pietro 

Solinas  Rafaele  dot.  in  Leg. 

Soro  sacerd.  teol.  fc  Dir.  Sp.  del  Trid. 

Soro  benef.  Tommaso 

Spina  teol.  Emmanuele 

Straullu  Stefano 

Sulis  Franc.  prodot.  in  Leg. 

Sulis  avv.  Gio.  R.  prof. 

Tealdi  Domenico 

Tola  cav.  D.  Pasquale  S.  A.  R.    dei    poveri    presso    la   Reale 

Govern. 
Tolu    Proto 
Villaminar  dot.  Pietro 

Seuni 
Serci  Federico  rett. 

Simaxis 
Atzori   teol.   Antonio   rettore 

Sorgono 
Dearca  sacerd.  dot.  Pietro  Antonio 

Sorso 

Rugella  dot.  medico  Luigi 
Mnxiga    cav.   Giuseppe 


III 

Tempio 


Capece  Monsignor  D.  Diqjo,  Voscovo. 

Usai  P.  Antioco   prcf.  dcllc  scuolc  pic  pcr  copie  2 


Torralba 


Fiori  Francesco 
Sanna  Scrapio 


Tortoll 

Satta  dot.  Giovanni  can.  teol. 
Scchi  Piras  Francesco  canc.  vesc^ 
Maxia  benef.  Giuseppe 
Murru  Gregorio  prodot.  in  Teol.  can. 

Tuili 
Biosa  teol.  Leonardo,  rett.  for.  yicu 

Tula 
Cubeddu  rev.  Gasparo  vicario 

Villagreca 
Serci  Giuseppe  Maria  rett. 

Villamar 

Mura  not.  Sisinnio 

Taccori  vice  parroco  Gius.  Raimondo 

Villasalto 
Pisu  Rett.  Antonio 


Villasor 
Perria  not.  Francesco 


FAR,E 


J  0  II  A  N  N  I  S    F  R  A  N  C  I  S  C  I 

SASSARENSIS 
Tomus  Sccundus 

CONThNENS  LIB.  I.  ET  II. 

DE    REBUS     SARDOIS 

EX   RECEKSIONE 

VICTORIl    ANGIUS   EX   S.    P. 

R.  T.  S.  A.  S.  A.  L. 


CARALl   1S3S. 

E  X     TYPIS     MONTEVERDE 
Facta   potestate. 


1LL.M°   D.NO    D.NO 

MICIIAELI    A    MONCADA 

COMMENDATORI 

ORDINIS    MILITIAE    SANCTI     JACOBI    DE    SPATA , 

DE    CONSILIO 

SUAR    CATHOLICAE    MAJESTATIS    DOMINI    NOSTRI    REGIS    PHILIPPI 

ET     IN    REGNO    SARDINIAE 

LOCUMTENENTI    ET    CAPITANEO    GENERALI 

JOHANNES  FRANCISCUS  FARA 

J.    U.     D. 

ARCHIPRESBYTER   TURRITANUS 
s.  P.  D. 


D, 


'octissimorum  Virorum  sequutus  sententiam,  Praeses  Illustris- 
sime  ,  semper  existimavi,  rerum  priscarum  historiam,  veterisque 
memoriae  cognitionem  magnos  usus  uberesque  fructus  alFerre  , 
iis  praesertim  hominibus,  qui  civilem,  et  pontificiam  discipli- 
nam  adipisci  cu[)ientes  ulriusque  juris  scientiae  strenuam  dant 
operam,  et  vehementer  insudant.  Etenim  per  eam  non  modo, 
quae  multis  antea  saeculis ,  ab  infinilis  prope  hominibus  gesta 
fuere,  veluti  subjecta  oculis  per  paucissimos  dies  recognoscimus, 
et  quod  alii  summo  labore  ,  magnoque  vitae  pericuio,  ac  for- 
tunarum  experti  sunt,  in  otio ,  atque  umbra  consequimur;  ve- 
rum  etiain  aiia  multa  ad  Juris  interprdtutionem  nobis  suppedi- 


IV 

tantur,  quibus  si  careamus,  in  legcndo  ,  scribendo ,  et  dispu- 
tando  inopes  saepeniunero,  et  indocti  rcperiemiir.  Equidem  ex 
ejus  ignoratione  infiniii  quidam  erromm  rivnli  in  nostrorum 
scripta  inundarunt,  id  quod  ctiam  in  Aecursio,  et  Bartholo 
hujus  nostrae  Philosophiae  principibus  sacpc  notari,  et  repre- 
hendi  vidimus:  ideoqne  mirum  videri  non  dcbet,  si  ego,  qui 
hanc  juris  scientian)  profileor ,  bonos  etiam  historiaruin  autho- 
res  summa  cum  diligenlia,  et  impensa  mihi  comparavi ,  mul- 
tumque  temporis ,  et  studii  eos  legendo,  et  pervolutando  tra- 
duxi:  nam  et  id  feci  exemplo  Cassii  jurisconsulti ,  ct  mulloriim 
Jurispcritorum ,  atque  orlhodoxorum  Palrum  Eusebii ,  Hiero- 
nymi ,  Isidori,  Bcdae ,  Qrosii,  et  Antonini ,  qui  summo  studio, 
el  labore  hislorias  legerunt ,  et  scripscrunt ,  ct  ex  hoc  mearum 
vigiliarum  fructum  cepi  maximum,  miram  denique  suavitatem, 
ac  voluptatem,  tam  in  legibus ,  et  epistolis  decretalibus  inter- 
prelandis,  atque  explicandis,  quam  etiam  in  cognoscendis  rebus 
a  majoribus  nostris  pracclarc  in  Sardinia  gestis,  atquc  legen- 
dis  ipsius  natalis  soli  laudibus,  quas  externi  scriptores  variis  in 
locis  sparsim ,  atque  obiler  literis  consignarunt :  dolui  tamen 
et  mirabile  mihi  fuit  neminem  unum  saliem  c  noslratibus  inve- 
niri  potuisse,  qui  anliquum  Sardiniae  stalum,  iliius  genlis  ori- 
ginem ,  morcs ,  et  vitam,  resque  praeclaras  juslo  voiumine  sit 
complexus,  et  ipsam  patriam  merila  laude  ornavcrit.  Quare 
noslrorum  incensus  amore,  patriacque  laudis  duleedinc ,  hanc 
provinciam  suscepi,  ct  majorum  nostrorum  historiam  in  fasccm 
coSligere  aggressus  snm,  compendioseque  duobus  libris  ab  ipso 
ovo  usque  ad  nostra  tempora  coutexere,  Sardiniamque  ipsani 
veluti  in  tenebris  conseneseenlem  pru  viribus  in  lucem  vimli- 
eare.  ltaque  hunc  primum  librum  jam  elaboratum ,  omnique 
ex  parte  absolutum ,  qucm  multi  non  solum  dcsiderarunt,  scd 


V 

et  vehemcuter  pctierunt,  el  elfti^itarunt ,  niinc  tuo  jnssu,  tuis- 
quc  literis  inrpulsus,  Praeses  Illiistrissime,  in  lueem  proferre , 
cl  ad  le  mittere  volui,  tam  nt  tuae  morem  ^ererem  voluntati  , 
et  libi  debitum  praestarem  obscquium,  quam  ctiam  ut  dc  hoc 
libro  luum,  cacterorumquc  subirern  judierum,  ut  si  factum  con- 
siliumque  lioc  meum  probalum  intelli(jam  ad  reliquum  alacrior 
librum  properem ,  quo  tuorum  etiam  majorum  gesta  lefjes,  eique 
extrcmam  foclicius  imponam  manunr.  Ceterum  non  iguoro  quos- 
dam  fore,  c]ui  volumen  hoe  ex  inultis  auctoribus  itacompac- 
tum,  quasi  ex  alienis  racemis  factam  viudemiam,  calumhiabuntur. 
Hos  ego  admonendos  esse  putavi ,  tot  clara  vetustatis  monu- 
menta,  hominumque  priscorum  facta,  quae  divinari  nequeunt 
non  aliuude,  quam  ex  velerum  scriptis  carptim  dclijji  potuisse, 
in  quibus  si  nimium  eorum  authorrtati ,  et  verbis  inhacsrsse 
videbor,  scianl  id  ideo  fecisse  mc  ne  ab  historiae  fide  lcgcntcs 
abducere  viderer,  quando  rron  modo  eorum  rromina,  sed  verba 
quoquc  passim  allata  agnoscerent.  Aceipe  igitur.  Praeses  Illu- 
strissime,  hoc  munus,  qualecunque  srt,  veluti  piguus,  et  moni- 
mentum  meae  erga  te  observantiae;  quod  quamvis  sit  admodum 
exiguum  ,  ut  tanto  viro  primaria  nobililate  eonspicuo  offerri 
debeat;  non  tamen  existimo  illud  tibi  fore  prorsus  inutile,  id- 
que  hoc  maximc  tempore,  quo  pro  Majestate  Regis  Nostri  Phi- 
Jippi  summo  cum  Imperio,  et  diguitale  Sardiniam  regis  et 
aequissime  moderarrs,  quique  insulam  ipsam  non  sine  maguo 
labore,  et  vrtae  tuae  discrimine  terra,  marique,  aestivo  tempore 
peragrasti ,  ut  eam  (  quod  optatissimum  Christianissimo  lle^r 
nostro  Philippo  erat )  praecipue  turribus ,  ac  gente  bellieosa 
muuires,  malis  hominibus  purgares,  ct  adprislirram  ubertatetrr, 
et  foclicitalem  restitueres.  Nanr  istarum  tuarum  actionum,  lotius- 
que  Kegui  adminislrationis  exempla  cx  summis  viris  hie  liber  tibi 


suppeditabit,  si  horis  succisivis,  quibus  a  curis  vacabis  eum 
legere  dignabcris.  Quae  si  tibi  non  injucunda  esse  cognovero; 
operae  precium  me  equidem  fecisse  putabo ,  et  ad  majores  res  * 
quae  jamdudum  prae  manibus  habco,  perficiendas  vehementius 
incitabor.  Vale  , 

Sassari  idibus  Julij   1579. 


AD  INSULAM  SARDINLE  IN  LAUDEM  AUCTORIS. 

Jnsula   de  Libyco  circum   spumosa   profundo 
Hesperias  inter  concelebrata   plagas  , 

Obruta  Cimmerias  sensisses  pene  teuebras , 
Ni  celeri  clarus  Fara  caveret  ope. 

11  le  tuos  prima   descripsit  origine  Reges, 
Et  dedit  in  fastos  fortia  gesta  Ducum: 

Ille  suis  saeclis  varios  venisse  colonos  , 
Atque  vaga  sedes  appetiisse  rate  ; 

Tum  mores ,  habitusque,  et  facta  vetusta  priorum 
Sumptaque  ab  humano  nomina  nota  pede  ; 

Ceteraque  ad   nostrum   facili   trahit  ordine   tempus 
Quaecunque  historica  sunt  rata  visa    fide. 

Reddita  laus  patriae  toto  memorahills  aevo , 
Nec  minor  Auctori  fama  futura  suo. 


VII 

A  U  C  T  O  R     L  E  C  T  O  R  l 


Cupiebam  vehcmcnter ,  cl  animo  proposueram  meo ,  Sardiniae 
insulae  Chorographiam,  rerumque  in  ca  gcslarum  Historiam,  quam 
cx  optimis  quibusquc  scriptoribus,  ct  monumentis,  summa  cuni 
diligentia. ,  ct  jide  collcgeram ,  juxta  Horatianum  consilium  domi 
custodirc ,  ct  illius  cditionem  in  multos  annos  dijferrc  ,  ut  ea 
onmia,  quae  variis  implicitus  curis  scripscram ,  cum  otio  et  animi 
trauquiliitatc  recognosccrem  augerem  et  accuratiori  stjlo  perpo- 
lirem;  omnemque  historiam  a  Mundi  principio  iisque  ad  nostra 
hacc  tempora ,  simul  cum  insulae  descriptione,  in  publicum  perfe- 
cte  emitterem.  In  quo  proposito  semper  permansissem,  nisi  me 
superiorum  authoritas ,  amicorum  consilium,  et  plurimorum  effla- 
gitatio  impulissent,  predictam  mutare  sententiam.  Hi  enim  quum 
primum  hunc  librum ,  qui  ab  orbe  condito  usque  ad  annum  salutis 
scptingentesimum  supra  scptuagesimum  quartum ,  rerum  Sardoa- 
rum  continet  historiam,  perfectum,  et  omni  sua  parte  absolutum 
legerent ,  supra  modum  probaverunt ,  lectioneque  dignum  esse  dixe- 
runt ,  nec  ejus  editionem  ulterius,  quousque  caetera  omnia  sint 
absoluta,  esse  differendam  contenderunt.  Quare ,  ut  illorum  judi- 
cio ,  et  suasionibus  acquiescercm ,  corumque  votis  satisfacerem ,  li- 
brum  ipsum  tjpographis  edendum ,  excudcndumque  tradere  volui: 
atque  ita  in  patriae  laudcm  dwulgare  res  Sardorum  priscas ,  anti- 
quum  eorum  statum,  dignitatem ,  et  Christianae  religionis  cultum  ; 
quantique  nominis  et  existimationis  Sardinia  fuerit  apud  omnes  Re- 
ges ,  et  gentes,  quae  ex  diversis  regionibus  confluentes ,  vel  in  cam 
colonias  feliciter  deduxere,  vel  pro  ea  consequenda,  aut  conser- 
vanda}  asperrima  bella  gesserc.    Alium   hujus  recentioris  hisloriae 


vni 

librum ,  usque  nd  haec  nostra  tempora  digestum ,  haud  multo  post , 
si  plus  otii  tiactus  fuero ,  politius  limatum  ,  atque  ornatum  evul- 
gandum  curabo ;  Sardiniac  quoquc  descriptionem ,  tota  insula  pera- 
grata,  omnibusque  ejus  partibus  inspectis,  et  cum  sententiis  scri- 
ptorum  accurate  collatis ,  excusam  proferre  properabo.  Interim 
lectorem  candidissimum ,  et  cruditissimum  rogatum  velim  ,  ut  beni- 
gno ,  et  aequo  animo  hunc  librum  excipiat  y  ejusque  historiam  legat , 
et  priusquam  de  ea  judicium  faciat ,  authores  omnes  pro  majori 
vcritatisy  et  diligentiae  meae  testimonio,  ubique  ad  satietatem  alla- 
tos ,  omnino  videat ,  et  illis  perspectis ,  si  quid  crratum  esse  repere- 
rit,  scu  aliis  monumentis  mihi  hucusque  mcognitis  juvari  posse  eam 
historiam  censuerit,  adsit  quaeso,  et  aiiimadvcrtat;  non  enim  sum 
ncscius  humanae  conditionis  esse  errare ,  solisque  immortalibus  da- 
tum  esse  iti  nullo  labi ,  et  omnia  memoria  complecti :  neque 
aegre  fero  a  quocunque  doctiore  eruditioreque  corripi ,  si  modo  id 
non  ambitiose,  livido  et  canino  dente ,  scd  amice  mecum  quispiam 
agat,  et  boni  consulat,  si  non  quod  volui,  sed  quod  pro  virium 
mearum  tenuitate  potui,  ex  meis  studiis  deprompsi.  Sed  quoniam 
tempus  est  ad  rem  institutam  devenire ,  nwic  pluribus  agere  supcr- 
sedebo,  historiamque  ipsam  aggrediar. 


JOHANNIS  FRANCISCI  FARiE 

S  A  S  S  A  R  E  N  S  I  S 

J.  U.  D.  EXIMII  ,    ARCHIPRESBYTERl  TURRITANI 

DE    REBUS    SARDOIS 

L  I  B  E  R      I. 


«9HX&) 


Primi  Sardiniae   Coloni  ante  diluvium, 
ejusque   solitudo. 

VJondito  orbe,  gentiumque  multitudine  repleto,  gig-antes  ad 
cataclysmum  usque  Sardiniam,  aliasque  Mcdi-erranei  maria 
insulas  incoluisse,  ex  Reroso,  (  si  vere  est  ejus,  qui  fertur  !ibel- 
lus  )  satis  oonstat.  lllis  demum  ex  magni  diluvii  aquis  ettihclis 
anno  ab  orbe  condito  1657  ut  Philo,  Moy.ses,et  Jo.  Lueidus, 
qnos  sequimur,  supputant,  Sardiniae  solitudo  est  sequuta ,  quae 
eodern  Beroso  teste  ad  annos   5$4    duravit. 


PHORCUS    PRIMUS    SARDINIAE    REX  , 
et  Thusci   Vetulonienses  primi  post   diluvium  roloni. 

Phorcus  Thoosae,  Nepihuimique  filius,  et  (  ut  inquit  Be?*o- 
sus  )  nepos  Mesraimi  filii  Cam,  fiiii  Noo,  fuil  primus  Sardiniae 
Rex,  ut  Yarro,  et  Servius  tradunt. 

Mesraim  enint,  quem  /Egyptii  Osiridern  vocant ,  tota  \poti- 
tus  Itaiia,  anno  ab  orbe  condito  2216  duos  creavit  Reges 
Laeslrigonem  lialiae,  et  Phorcum  Sardiniae  et  Corsicae,  ut 
ille  terrae,  hic  mari  praeesset.  Itaque  Phoreus  anno  2220 
Sardiniam  Vetulonicis  colonis  complevil,  ut  ex  Beroso,  ei 
Jo.  Annio  constat;   et  Strabo  tradit,  dum  inquit,    ante  adyen- 

% 


2 
tuqn  Jolai  Thuscos  barbaros  in  Sardinia  habitasse.  Erant  hi 
Velulonien;»e$  antiqui  Hetruriae  populi,  qui,  ex  Annii  senten- 
tia,  juxta  Vilerbium,  vel  ( ut  inquit  Rapbael  Volaterranus ) 
ubi  nunc  Massa  est,  vivebant.  Regnavit  Phorcus  in  Sardinia 
annos,  ut  ereditur,  35  et  landem  ab  Atlante  navali  praelio 
superatus,  undaque  obrutus,  neque  uspiani  postea  inventus, 
creditus  fuit  se  in  Deorum  marinorum  numerum  recepisse,  et 
plures  Deos  sub  se  habuisse,  ut  refert  Servius,  et  Varro.  Unde 
Virgilius  in   libro  5.  Aeneidos  inquit 

Tritonesqae  citi ,  Phorcique  exercitus  omnis. 
His  temporibus  Sardiniam  Caclo.ssenem,  hoc  est,  sacram  crepi- 
dam,  ab  ejus  forma,  seu   proprio    Thuscorum    calceo,    fuisse 
appeilatam,  refert  Annius  ex  Beroso. 

MEDUSA. 

Medusa  fuit  Phorci  filia,  ex  Cetho  conjuge  nata,  ut  Ovi- 
dius,  et  Lucanus  tradunt,  et  anno  2253  defuucto  patre  in 
Sardiniae  Regno  successit,  ut  refert  Bergomensis  in  4  sup- 
plementi,  ubi  de  Perseo  agit.  Hanc  fuisse  omnium  suae  aeta- 
tis  mulierum  pulcherrimam  testatur  Isacius:  ditissimam  quo- 
que  fuisse,  et  solitam  in  venationes  et  pugnas  exire  ,  Bergo- 
mensis  et  Pausanias  referunt.  Regnavit  annos  circiter  28  et 
quum  postea  Perseo,  qui  contra  eam  arma  ceperat,  acie  oc- 
currisset,  noctu  per  insidias  oppressa,  jacuil;  ejusque  opes 
prope  infinitas,  et  praecisum  caput,  ut  spectaculo  esset,  Per- 
seus  in  Graeciam  reportavit.  Unde  conficlum  fuit,  Medusae 
caput  serpentibus  fuisse  crinitum ,  hominesque  illud  conspicien- 
tes  in  saxa  convertisse,  alque  alia  multa,  quae  cum  sint  fabu- 
losa,  et  ut  arbitror,  de  Medusa  alterius  Phorei  ,  Oceani  Afri 
Regis  filia  dicta,  consulto  praetereo:  nam,  duos  esse  Phorcos, 
tradit  Probus,  unum  Sardiniae,  alterum  Aphrieae  Regem. 

HERCULES. 

Hercules  antiquior  ex  OsLride,  et  Cerere  Thebis  natus,  cui 
nomen  Lybiu»,  seu  Luabin  erat,  cognomentum  vero  Hercules, 


3 

cum  in  Asia,  Aphrica,  et  Europa,  res  memorabiles  et  prae- 
claras  gessisset,  llaliamque  et  Siciliam  lyrannis  {vi^anlihus  li- 
berassct,  ct  magna  cnm  lande  gubcrnasset;  tantmn  opinionis 
fulgorem  sibi  coneiliavit,  nt  Sardiniae  coloni  Thusei  ,  oblrun- 
cata,  ut  dixi  Medusa,  cum  in  Kegem  asciverint.  ltaque  anno 
2281  ut  creditur,  c  Sicilia  vocatus  in  Sardiniam  venit,  et 
ab  accolis  Thuscis  exceptus  Rex  salnlatur.  Hic  insulam  perlu- 
stravit,  in  ordinem,  et  sui  dominalionem  redegit;  et  postea 
aelate  admodum  gravis  ab  insula  discessit,  ct  Hispaniam  pe- 
tiit:  ubi  anno  52  cpio  regnare  in  Sardinia  coeperat,  aetatis 
vero  suac  fcrmc  200  ab  humanis  decessit,  et  apud  Gades 
fuit  sepultus. 

Hoc  tempore  ab  ipso  Hcrcule  Turrium  praeclara  civitas 
nomen  Turris  Libysonis  sumpsit ,  ul  a  Plinio,  Plolomaeo,  et 
deinceps  vocatur,  et  ob  id  urbem  augustam  Herculis  fuisse 
cxistimatur:  nam  Libyson ,  tesle  Annio,  Herculis  Augnstam 
signincat,  et  ea  ratione,  Foro  Augusta  Hispaniae  civius,  Li- 
bysoson  ab  codem  Hercule  fuit  appellata  ,  ut  ex  Plinio  iradit 
Franciscus  Tarapha.  Ab  isto  quoque  Hercule  creditur  norweiri 
sumpsisse  Portus  Hercuiis;  quem  in  Sardinia,  prope  Noram 
meridiem  versus,  esse  testalur  Ptoiomaeus. 

Insulas  etiam  Herculis,  quas  in  Sardinia  prope  promonto- 
rium  Gorditanum  jacere  referunt  Plinius,  Ptoiornaeus,  et  IVJar- 
cianus  Capella  ,  ab  ejus  adventu ,  hoc  tempore,  nomen  ha- 
buisse  judicatur. 

GRAKGI. 

; 

Mortuo  Hercule  variae  terrarum  nationes  in  Sardiniam  ve- 
nere;  et  in  ea  dominati  sunt  imprimis  Graeci  mercalores  ,  qui 
illuc  ,  teste  Pausania  ,  commerciorum  gratia  adnavigabant,  co- 
lonias  Graecorum  in  ea  colloearunt,  anno  uj  creditur  2574. 
Et  eo  tempore  insula  a  Graecis,  ob  similitudinem  vesligii, 
Ichnusa   fuit  appellata.   Unde   Silius  inquit 

Insula  fluctisono  circum  vallata  profundo 
Castigatur  aquis,  compressaque  gurgite  terras 
Enormes  cohibct  nudae  fiub  imagine  plantae. 
Inde  Ichnusa  pvius   Grajs  memorata  colonis. 


kuno  etiam  2431  Oenotrius  Lycaouis  filius  ex  Arcadia  colo- 
«ias  Graecorum  in  llaliam  irackxit,  el  ab  iliis  Pontia,  et  Iscia 
adjacenies  Sarcliniae  insulae  posscssae,  Oenotrides  fuerunt 
ilietae,   ui  ex  Plinio,  et  Mirsilio  conslat. 


SARDUS    ET    LlfeYES. 

Sardus,  ut  inquit  Pausanias,  filius  fuit  Maceridis,  qui  apud 
^Egyptios,  et  Libyes  Hcrcules  dicebatur,  et  Delphos  aliquando 
peliit.  Hic  Sardus  (  ut  inquit  Rabanus,  et  Anselmus  )  Moysi 
temporibus,  anno  circiter  2465  ex  Libya  cum  innumerabili 
multitudine  discessit,  et  Ichnusaui  occupavit,  non  tamen  ve- 
teres  accolas  ejecit;  sed  in  domiciliorum  societate  recepti  sunt 
novi  inquilini,  necessilate  magis,  quam  benevolentiae  gralia. 
Urbes  certe  non  plus  Libyes  tunc,  quam  ,  qui  in  ipsa  insula 
erant,  construxerunl:  sed  dispersi  in  tuguriis,  et  speluncis, 
ut  sua  cujusque  sors  tulerat,  ila  habitabant,  teste  Leonico,  et 
Pausania. 

Ab  hoc  Sardo  insula  antiquis  oblileralis  nominibus  Sardinia 
est  cognominata,  quare  Silius  inquit 

Mox  Libjci  Sardus  generoso  sanguiiw  fidens 
Herculis,  ex  sese  mulavit  nomina   terrae. 

Fuit  etiam  ab  eo  appellatum  Mare  Sardoum  quidquid  inter 
ostium  Oceani,  et  Sarcliniam  est,  ut  testalur  Plioius  in  Natu- 
ralis  historiae  lib.  3.  Quantum  in  ea  vixerit  Sardus  memoria 
proditum  non  est;  sed  tantum  a  Pausania  tradiiur  Sardiniae 
populos,  qui  ad  occidentem  insulam  incolebant,  ejus  statuam 
ex  aere  Delphos  misisse. 

NORAX,    ET    IBEftL 

Norax  quinti  Mercurii  filius  ,  ex  Erythaea  Geryonis  fiha 
procreatus,  in  Sardiniam  venit,  et  ex  praeclara  Boeticae 
urbe,  quam  Solinus  Tartessum,  Herodotu.s  Carteiatn ,  vuigo 
TarifFam  vocant,  Iberos  nunc  Fandalos ,  seu  Andalusos  dictos, 
in  eam  traduxit.  Quo  autem  tempore  id  ractum  sit,  in  dubio 


quidem  est.  Pausanias  enim  post  Aristaeum  vemsse  existimat , 
Solinus  vero  (  quem  ob  maximam  ejus  aiicLoritaumi  scquor  ) 
post  Sardain,  et  autc  Aristaeum.  Itaque  ex  veriori  lemporum 
digestiono  anno  2j22    in  insulam  oommi^rasse  existimaiur. 

Hic  in  Sardinia  novam  constrax«t  urbcm,  quam  a  sc  IVoram , 
codem  Solino,  et  Pausania  teste,  vocavit.  tfuit  aulcm  h,»ec 
civitas  coustructa,  ul  cx  Ptolomaeo  apparct,  tn  ca  ineridionali 
insulae  paric,  quae  iiunc  caput  Pulac  dicitur,  ubi  ejus  ruiuae 
adluic  visuntur.  Ejus  popuius  Norensis  diolus,  usque  a<l  lem- 
pora  Vespasiani  lniperatoris, ,  fere  per  Jj50  annos  ,  celeberri- 
mus  fuit,   lestc   Plinio   lu   naluralis  historiae   libris. 

Ab  hoc  etiam  Noraee  originem  sumpserunt,  et  nomen  ilia? 
robustissimoruin  saxorum  maceries;  .quae  adhuc  Noraces  vo- 
eantur,  e.t  ad  instar  rotundarum  lurrium  io  insulae  loci» 
agres*tibus,  et  niontuosis  passim  conspiciuniur ,  ut  traditum  cst 
a   INeotericis. 


ARISTAEU5,    ET    GR.AECI. 

Aristaeus  ex  ApolHne,  et  Cyrene  Penei  filia  genitus,  qui 
etiam  udrgaeus,  Nomius  ,  et  dpollo  pastoralis  dicebalur,  lem- 
poribus  Cadmi  anno  2j9I  cum  quadam  Graecorum  manu 
in  Sardiniam  venit,  SoSin»; ,  Pausania,  et  Diodoro  attesiantibus. 
Is  enim,  ob  Aetaeonis  ejus  (ilii  casum,  qui  conversus  in  bcl- 
luam  a  propriis  canibus  fuit  laceratus,  acri  confectus  dolore 
ac  Bocotiae  jam,  et  universae  infensus  Graeciae,  in  Sardi- 
niam  ire  perrexit,  ibique  sedes  coiiocavil  suas.  Unde  Silius 
cecinit 

Fama  est,  cum  laceris  Actaeon  flebile  membris 
Suppiicium  lueret  spectatae  in  fonte  Dianaef 
Attonitum   novitate  mali  fugisse  parentem 
Per  freta  jLristaeum,  et  Sardoos  isse  recessus; 
Cyrenem  monstrasse  ferunt  nova  littora  matrem. 
Hic  insulae  amoenitate  captus,  consitis  arboribus ,  ex    agresti, 
et  quae  jam  pridem   magnis  ovium    copiis    occupabatur ,    cul- 
tiorem ,  teste  Diodoro,  ct  Aristotele,  reddidit.    Urbem    tamen 
millam  in  ea  condidit.    Nam   qui  ejus  ductum,  et  auspicia  se:~ 


6 

quuti  sunt  pauciores  imbeeillioresque  erant,  quam  ad  insti- 
tuendam,  defendendamque,  si  opus  esset,  civiiatem  sufficere 
possent,  ut  Pausanias,  et  Leonicus  opinantur.  Caeterum  Soli- 
nus  asserit  Caralim  insignem  urbem  ab  eo  construrtam,  con- 
junctoque  populo  utriusque  sanguinis  sejuges  usque  ad  se  gentes 
ad  unum  moreyVonjugasse.  Ibi  duos  genuit  filios,  Carinum,  et 
Calicarpum,  multaque  utilia  docnit ,  lac  coagulare,  mel,atque 
oleum  conficere:  deinde  ad  Siciliam  et  alia  loca  accessit. 
Cumque  aliquandiu  in  Thraciae  monte,  qui  Hemos  dicitur, 
habitans  postea  non  comparuisset,  Deorum  honores  est  asse- 
quutus,  teste  Diodoro.  Salluslius  et  aliqui  putant  his  tempori- 
bus  Daedalum  Atheniensem,  Cretensivim  arma  metucntem,  in 
Sardiniam  aufugisse,  et  coloniae,  ac  domicilii  consortem  Ari- 
staeo  fuisse.  Icarum  etiam  ejus  filium  hoc  eodem.  tempore 
praecipitem  in  mare  decidisse,  et  ab  eo  mare  Icarium,  Insu- 
lamque  Icariam,  quae  inter  Sardoum,  et  Siculum  mare  jacet, 
nomen  habuisse:  quae  tamen  Pausaniae  et  Leonico  vera 
baud  quaquam  videntur;  siquidem  Aristaeo  Cadmi  filia  Aucto- 
noe  uxor  erat;  Daedalum  autem  Oedipodis  aetate  fuisse,  qui 
multos  post  annos  Thebis  imperavit,  clarissime  conslat. 

GALATAS,   ET   GALLI. 

Galatas  junior,  Olbii  filius,  et  Galliae  Rex  anno  circiter  1620 
Gallorum  coloniam  in  Sardiniam  deduxit,  urbemque  in  ea  con- 
didit,  quam  Olbiam  ab  Olbio  ejus  patre  denominavit,  ut  Jo. 
Annius  Viterbiensis  (  in  supplcmento  Manethonis  )  refert.  Fuit 
haec  civitas  constructa  Septentrionem  versus  in  ea  parte  in- 
sulae,  quae  Corsicam  respicit,  ut  ex  Orosio,  et  Ptolomaeo 
habuimus.  Ab  istis  Gallis,  Gallura  Sardiniae  insignis  provincia, 
nomen  sumpsit,  et  huc  usque  retinet.  Fretum  etiam  Gallicum, 
quod  inter  Sardiniam,  et  Corsicam  est,  ab  istis,  teste  Antonino 
Pio  fuisse  denominatum  credilur. 

SICULI. 

Siculi  vetustissimi  barbari  homines,  qui  inter  ostia  Tibe- 
ris,  et  Circejum  monlem    vicatim  habitabant,    a    Pelasgis    et 


7 

Aboriginibus,  sive  ab  Opicis,  el  Oscis  inde  ejecti,  novas  quae- 
sivenmt  sedes  anno  ab  orbe  eondito  12705  ut  ex  Dionysio  , 
Panviuio,  et  Annio  Y  iterbensi  constat.  Eoruiu  niajor  pars  in 
Trinaeriam,  quae  tunc  Sicania  dieebalur,  transfretaruut,  et 
insulac  nomen  dederunt:  parva  aulem  manus  Sardiniam  ap- 
plicuisse,  et  in  Orientali  insulae  parte  sedes  collocasse,  ac  S«- 
culesiis  populis,  qtii  tesle  Ptolomueo  in  Sardinia  sunl,  nomen 
reliquisse  creditur. 

JOLAUS,    THESPIADES,    ET    ATHE^IENSES. 

Hereules  Graeeus  Alcmenae,  et  Amphitryonis  filius,  cui 
nomen  Alcaeas ,  cognonoeo  vero  Heraclias  erat,  cum  ex  quin- 
quaginta  Thespii  l\egis  filiabus,  quinquaginta  gcnuisset  mares, 
onines  ejusdem  ferme  aelalis,  communi  nomine  lliespiades 
dictos,  eos  ad  condendam  coloniam,  juxta  Oraculi  responsum, 
in  Sardiniam  mittere  proposuit.  Aceeperat  enim  a  suis  Diis 
responsum  ,  ad  consequendam  immortalitatem ,  plurimum  ei 
conferre  coloniam  ad  Sardos  mitti,  ejusque  filios  ex  Thespia- 
dibus  susceptos  coloniae  praefici  duces.  Itaque  anno  2769 
Jolaum  nepotem  cum  filiis,  qui  adoiescentiores  erant,  ac  e- 
tiam  cum  magna  Atheniensium,  barharorumque  mann,  in  Sar- 
diniam  misit.  Fuit  hic  Jolaus,  teste  Aristotele,  Diodoro,  et 
Hermolao  Barbaro,  Iphieli  filius,  et  magna  navium  classe  prio- 
rem  insulae  partem  campestrem ,  ut  Diodorus  refert,  te- 
nuit,  eamque  Joleam  a  se  denominavit:  ibi  Thuscos  barbaros 
accolas,  teste  Strabone,  invenit,  quorum  palantes  animos  ad 
concordiam  eblanditus,  Olbiam  extruxit  urbem,  ut  Soiinus,  et 
Pausanias  tradunt.  Erat  forte  baec  Olbia  civitas  meridiem 
versus  prope  SuJcim  sexdecim  millibus  pass.  distans;  de  qua  in 
Antonini  Pii  Itinerario  constatf  Tarcagnota ,  et  quidam  alii  /•*#* 
voiunt  hanc  urbem  Joleam,  non  Olbiam  fuisse  appellatam. 
Fuit  etiam  ab  Alheniensibus  seorsum  condita  Gorylles  urbs, 
ab  uno  de  classis  ducibus  sic  nominata,  qui  ut  Pausanias,  et 
Leonicus  opinantur,  Grillus  dicebatur:  multa  alia  Graeca  op- 
pida  teste  Solino,  fuerunt  constructa,  quorum  memoria  prae- 
teriit.  Has  urbes  Joiaus,  accersito  e  Sicilia  Daedalo,  pluribu* 


8 
praeclaris  operibus,  quae  ab  artifice  appellantur  Daedalia,  exor- 
uavit,  quorum  monumenta  etiain  temporibus  Aristotelis,  et 
Diodori,  ut  ipsi  testantur,  in  SarJinia  apparebant:  et  inter 
alia  non  nullae  fornices,  et  inarcuata  domicilia  modulatis  qui- 
busdam,  sed  disparibus  compacta  nurneris  conspiciebantur. 
(jymnasia  insuper  magna ,  et  sumptuosa  Deorum  templa  erexit, 
judicia  instituit,  regionem  culfiorem,  arboribusque  fructiferis 
uberem  eftecit,  gentem  bellicosam  reddidit,  ac  caetera  omnia 
Cffecit,  quae  ad  urbium  diulurnitatem  spectant.  Quare  hi  po- 
puii  celeberrimi,  teste  Plinio,  fuerunt,  et  ab  Oraculo  respon- 
sum  habuerunt,  eam  coloniam  liberam  semper  futuram,  ut 
Diodorus,  et  Aristoteles  referunt,  qui  etiam  testantur  id  Ora- 
culum  usque  ad  eorum  tempora  verum  fuisse;  nam  cum  Cartha- 
ginenses  prius,  mox  Romani  insulam  cepissent,  nunquam  tamen 
eos  subegere:  ad  montana  enim  alque  aspera  confugientes  lo- 
ca,  effbssis  sub  terra  habitaculis,  lacte,  caseo,  et  carnibus  ex 
pecoribus,  quae  plurima  illis  erant,  vescebanlur;  agrique  co- 
lendi  declinato  labore  in  montibus  vitam  quietam  ducebant: 
et  licet  ab  eis  fuerint  armis  saepius  lacessiti,  diffieultate  ta- 
men  locorum  invicti  permansere.  Unde  Silius  cecinit 
Nec  paivum  decas 9  advecio  cum  classe  paterna 
Agmine  Thespiddum ,  terris  Jolae  dedisti. 
Jolaus  iis,  quae  ad  stalum  coloniae  pertinebant,  compositis  in 
Graeciam  est  profeclus;  postea  in  Siciliam  navigavit;  tandem 
in  Sardiniam  reversus  ,  tesle  Pausania ,  obiit ,  et  sepultus  est. 
Jolaenses  populi  ab  eo  dicii^  qui  in  Sardinia  ut  patrem  eum 
colebant,  sepulcro  ejus  templum  ,  ut  inquit  Solinns ,  addide- 
runt:  in  quo  Jolao  sacra,  et  honores  multis  continenter  annis 
fecerunt,  patrem  eum  appcllantes  ,  quemadmodum  Persae 
Cyrum,  ut  Pausanias  et  Diodoms  testantur.  DaedaSus  autem  , 
«t  inquit  Sallustius  ,  delatus  est  Cumas  ,  sed  an  ibi  ,  vel  in 
Sardinia  ,  obierit  incerium  est.1  Thespiades  vero  cum  multis 
saeculis  insulae  praefuissent ,  tandem  in  Italiam  navigantes  , 
loca  circa  Cumas  ,  teste  Diodoro  ,  tenuere.  Simplicius  tamen  , 
in  commentariis,  quos  in  octo  Aristotelis  de  Physica  audi- 
tione  libros  exquisitissime  conscripsit,  refert  novem  ex  illis,  qui 
Heroes  Sardi  dicebaniur,  in  insuia  permansisse,  et  diem  suum 
obiisse:  quorum  etiam  corpora  omnibus  iniegra    mernbris  ,   et 


9 
illaesa  ,  dormientium  praeseferenlia  speciem,  uaque  acl  Aristo- 
telis  perdurasse  tempora  refert.  Ad  bos  etiam  responsorum  , 
praedictionumque  gralia,  quae  per  iiisomnia  darentur,  et  in- 
sulae  accolas  ,  et  mulios  etiam  convenas  et  evternos,  aceedere 
solitos  fuisse  ,  idem  auclor  est  Simplicius ,  et  Leonicus  refert. 

iENEAS^    ET    TROJANI 

ifLneas  Ancbisae  et  Veneris  filius  ,  a  Poetis  decantatus,  post 
Ilium  eversum,  multis  consociatus  Trojanis  in  Sardiniam  venit, 
anno  2785.  Cum  enim  classe  profngi  Italiam  peterent,  et 
saeva  tempestale  adorti  alii  alio  delati  essent ,  /Eneas  magna 
eum  Iliensium  manu  Sardiniam  ,  Pausania  ,  et  Sallustio  teste  , 
applieuit.  Unde    Silius  eecinil 

Adjluxere  eliam ,  et  sedes  posuere  coactas 
Dispersi  pelago  post  erula  Pergama   Teucri. 

Hi  Graecos  in  insula  offenderunt  accolas,  illosque  adire  non 
dubitarunt,  a  quibus  benigne  bospitio  suscepti  populariter  illis 
permixti  sunt,  necessitate  magis,  quam  gratiaj  ne  si  alteri 
disiungerentur  ab  alteris,  aut  desciscerent,  nuilo  negocio  Sar- 
dis  accolis  sese  opprimendi  facultatem  darent;  qui  jam  sumptis 
armis,  et  acie  instructa,  ad  Thorsum  consederant  fluvium,  qni 
ab  hostiii  tractu  medius  labens,  illornm  separabal  agrum:  quae 
res  utrisque  beili  dirimendi  causa  fuit ;  curn  neuter  exercitus 
flumen  transire  ,  et  in  hostem  ferri  primus  ausus  fuerit  ,  ut 
Pausanias  et  Leonicus  referunt.  Est  autem  TIiopsus  fluvius  , 
qui  per  Arborensem  agrum  mediam  praeterfluit  insulam  ,  eo- 
dem  Pausania,  et  Ptolomaeo  attestantibus.  Discessit  postea  e  Sar- 
dinia  ^neas  ,  relicta  Turribus  Iliensium  Frassorum  colonia  , 
quae,  teste  Pomponio  Mela  ,  Solino_,  et  Plinio,  in  ea  celeber- 
rima  fuit.  A  qua  existimalur  nomen  sumpsisse  Forttm  Trojanum , 
quod  in  Sardinia  meridiem  versus  fuisse  testatur  Antoninus  Pius. 

Circa  haec  tempora  Ulysses  decennio  naufragus  erravit  ,  et 
in  Sardiniam  vectus  parvis  Sardiniae  insulis  adjacentibus,  quae 
Ithacesiae,  Ulyssis  speculac,  tesie  Plinio,  vocantur,  nomen  dedit. 

Leucosia  etiam,  insula  Sardiniae,  a  Syrene  ibi  his  tempori- 
bus  sepulla  nomen  aceepit ,  ut  idem  Plinius ,  et  Marciarius 
Capella  referunt. 


10 

LYDII. 

Lydii  populi ,  Maeones  etiam  dicli  ,  qui  inter  Phrygiam  ,  et 
Cariam  ,  seu  Lyciam  juxla  Maeandrum  vivebant ,  mare  obti- 
nuerunt  auno  2791  ut  Eusebius  tradit ,  et  ex  Manethone  , 
Livio  ,  et  Valerio  Maximo  colligitur.  Unde  in  Sardinia  domi- 
natos  esse ,  et  Maeonum  locum  ,  qui  corrupte  Meilogu  nunc 
dicitur  ,  ab  eis  nomen  sumpsisse  judicatur. 

LOCRENSES. 

Locrenses  Graeciae  populi  Parnassum  montem  accolentes 
coloniam  in  Sardiniam  deduxerunt ,  ut  ex  Solino  constat ; 
anno  ut  creditur  2912. 

His  temporibus  Thespienses  ex  Sardinia  in  Italiam  navigan- 
tes  regionem  circa  Cumas,  tesle  Diodoro,  tenuere,  et  Daeda- 
lum  Cumas  detulere ,  ut  Sallustius  refert. 

THRACES. 

Thraces  Europae  populi  ,  Scythes  prius  dicti ,  ut  Eusebius 
refert ,  anno  2958  mare  obtinuerunt.  Unde  in  Sardinia  im- 
perasse  ,  et  urbes  condidisse  ,  creduntur. 

RHODII. 

Rhodienses  populi  ex  Rhodo,  insula  maris  Carpathii,  obtinue- 
runt  rnare ,  ut  insinuat  Eusebius  ,  anno  5047.  Uude  in  Sardi- 
nia  imperasse,  et  urbes  construxisse  existimantur.  Obtinuerunt 
autem  mare  annos  9-5  ut  refert  Eusebins.  Et  ab  eis  Rhodi 
locus  Sassaritanae  regionis  nomen  sumpsisse  creditur. 

PHRYGES. 

Phryges  minoris  Asiae  populi  Cariae  ,  Lydiae  ,  Mysiae ,  et 
Bithyniae   finitimi  post  Rhodios  mare  oblinuerunt,    anno  5070 


II 

ut  Euscbius  tradit.  Unde  in  Sardinia  dominatnm  tonnisse  ,  et 
urbes  condidisse  putantur.  Nam  hoc  lempore  Idonesii  co- 
loni,  qui  te»te  Ptolomaeo  in  Sardinia  sunt,  ab  Idaeis  Phrygiae 
populis  ,  qui  Idam  montem  tunc  ineolebant3  in  Sardiniam, 
ut  opinor,  venerunt.  lli  mare  obtinuerunt  annos  25  eodem 
Eusebio  relerente. 

CYPRII. 

Cyprii  populi  ex  Cypro  maris  Pampliylii  insula  profecti  ut 
insinuat  Eusebius  ,  mare  oblinutrunt  anno  5090.  Unde  eos  in 
Sardinia  rcgnasse  ,  et  ex  ipsius  Cypri  Corpacca  regione  Cor- 
pacesios  populos ,  qui  in  Sardinia  ,  teste  Ptolomaeo  ,  sunt  ; 
venisse  aliqui  existimant.  Hi  mare  obtinuere  annos  40,  ut  idem 
Eusebius  narrat. 

PHOENICES. 

Phoenices  antiquissimi  maritimae  Syriae  regionis  populi  navali 
et  bellica  arte  ,  ut  inquit  Plinius  ,  praestanles,  mare  ohtinue-- 
runt  anno  315S,  ut  Eusebius  insinuat.  Unde  in  Sardinia  eos 
imperasse  ,  et  plures  colonias  ad  eam  destinasse,  Diodorus  Si- 
culus  tradit.  Obtinuerunt  autem  mare  annos  41,  eodenx  Euse- 
bio  teste. 

^GIPTII. 

if!gyptii  populorum  vetustissimi  post  Phoenices ,  ut  tradit 
Eusebius,  mare  obtinuerunt  anno  5179  et  etiam  postea  annis 
31.  Unde  in  Sardinia  eos  imperasse,  et  Esaronesios  populos 
ex  Esare  /Egyptii  urbe  in  Sardiniam  venisse,  creditur:  nam 
Esaronesios  meridiem  versus  Sardiniara  coluisse  testatur  Pto- 
lomaeus. 

MILESII. 

Milesii  ,  potentes  et  opulenti  populi ,  ex  finibus  Joniae  et 
Cariae  egressi  ,   mare   obtinuerunt    anno    3210,    ut    Eusebius 


12 
tradit,  et  quidem  per  annos  31.  Unde  et  SaTdiniae  imperasse, 
et  Milesiis  Sardiniae  colonis  noraen  dedisse,  creditur. 

CARES. 

Cares  populi  minorem  Asiam  inter  Lyciam  ,  et  Joniam  inco- 
lentes ,  qui  et  Leleges ,  teste  Herodoto  ,  dicebantur ,  mare 
obtinuerunt  anno  5241,  ut  tradit  Eusebius.  Unde  in  Sardinia 
imperasse  creduntur  ,  cum  ab  eisdem  aliquae  civitates  condi- 
tae,  et  Carenses  populi,  ut  refert  Ptolomaeus,  in  ea  reperian- 
tur.  Imperarunt  Cares  annos  48,  ut  inquit  Eusebius. 

LESBII. 

Lesbii ,  populi  in  insula  yEolica  /Egaei  maris  habitantes  , 
post  Cares  mare  obtinuerunt  anno  3289  ,  ut  refert  Eusebius. 
Unde  in  Sardinia  imperasse  ,  et  multa  urbes  construxisse , 
existimantur. 


CORSI. 


Corsi  populi ,  Cyrnaei  dicti  ,  factionibus  ,  et  civili  bello  la- 
cessiti  sedesque  mutare  compulsi  ,  ut  refert  Pausanias ,  in 
Sardiniam  transiere  anno ,  ut  creditur  5350.  Hi  viciniore  mon- 
tuosa  insulae  parte  ,  quae  Septentrionem  respicit ,  occupata  , 
duodecim  oppida  sibi  muniere  ,  eodem  Pausania ,  et  Plinio 
teste.  Ab  incolis  patrio  nomine  Corsi  appellantur,  et  de  illis 
meminit  Ptolomaeus. 


PHOC/T.ENSES. 

Pbocaei,  Joniae  populi  assiduis  Persarum  bellis  exagitati,  et  ab 
Harpago  obsessi,  communi  consensu  patriam  relinquentes  mare 
ingressi  sunt,  illudque   obtinuere  anno  12    Cyri    Persarum  re- 


13 

gis  primi  ,  qui  fuit  3116  ,  ut  ex  Thucydide,  Herodoto  et 
Cleinente  Schuberto  colligitur:  quo  tempore  in  Kmporia  Sardi- 
niae  regione  imperasse  ereilunlnr:  uam  et  propinquam  insulam 
Corsieae,  teste  llerodoto,  oecuparunt,  et  eodem  modo  Hispaniae 
Lmporiis  nomcn  dederunt.   Unde  Sylius 

Phocaicae  dant  Emporiae  .   .   . 
His  tcmporibus  Jones  Graeciae  populi  fuerunt  a  Cyro  in  servi- 
tutem    redacti,    quare    Bias   Prienaeus,    ex   septem    sapientibus 
unus,  illis  suasit,  ut  communi    classe  solventes  Sardiniam   pe- 
tereut,  ibique   una  quadam  civitate  omnium  .lonum  constructa ,         . 
absque    servitute    liberi   foe^cilerque  viverent;   nimirum    insu-     /•>  \ 
lam  inter  omnes  maximam  recepturi,    aliis    imperarent:    quod 
saluberrimum  coiisilium  Jones  spreverunt,  cui  lamen  si  obtem- 
perassent,    ipsis    licuisset,    ut     inquit    Herodotus  ,    Graecorum 
omnium  foelicissimis  vivere.  / 


CARTHAGINENSES. 

Carthaginenses  Aphricae  populi  post  Phocaeenses  in  Sardiniam 
veneruut,  eamque  occnpare  cupientes  saepius  bello  Sardos 
appetivere.  Cyri  enim  Persarum  regis  temporibus ,  anno ,  ut  ex 
Orosio  et  Clemente  Schuberto  colligitur,  5435,  Carthaginenscs 
ex  Sicilia  iu  Sardiniam  bellum  duce  Macheo  transtulere:  sed 
in  eo  victi  a  Sardis  fuere,  Liberato  Frasso  duce,  et  magnam 
partcm  exercitus  amisere.  Macheus  etiam,  et  alii  pauci ,  qui , 
superfuerunt,  proplerea  a  Carthaginensibus  exilio  damnati  sunt, 
ut  Orosius  et  Sabellicus   referunt. 

Temporibus  quoque  Darii  Persarum  regis,  anno,  ut  ex  Ju^ 
stino,  et  Schuberto  colligitur,  5445,  Carthaginenses  duce  A.S- 
drubale  Sardiniam  bello  repetierunt:  in  quo,  Hasdrubal  gra- 
viter  vulneratus  obiit,  et  Sardi,  Liberato  duce,  fugatis  Cartha- 
ginensibus,  victores  fuere.  Hasdrubalis  mortem  tum  luctus 
Carthaginensium ,  tum  et  dictaturae  undecim ,  et  triumphi 
quatuor  insignem  fecerunt.  Sardis  quoque  animi  crevere,  ve- 
luti  cum  duce,  Poenorum  vires  concidissent,  ut  ex  Juslino,  et 
Sabellico  constat. 

Alia  insuper   certamina,    periculaque    magna   pro  potiunda 


I 


14 
Sardinia  Cartbaginenses ,  teste  Diodoro,  subiere  et  tandem 
anno  3449,  quo  lempore  classibus  et  maritimis  viribus  erant 
praepollentes,  et  non  Africam  moclo,  verum  etiam  pleraque 
Hispaniae  et  Siciliae  loca  obtinebant,  omnes  e  Sardinia, 
praeter  Ilienses,  Jolaenses,  et  Corsos,  in  suam  ditionem  rede- 
gerunt:  nam  illi ,  habitaculis  terrestribus  humo  efossis,  lacte 
et  carne  armentorum  ,  q.iorum  plurima  apud  eos  erat  copia  , 
in  montibus  vitam  quietam  duxerunt,  et  propter  inaccessos , 
difificilesque  locorum  situs  semper  liberi  perseverarunt.  Iberi 
etiam  ,  qui  auxiliares  cum  Carthaginensibus  in  Sardiniam  ve- 
nerant ,  cum  de  praedae  manubi|rumque  distributione  cum 
Poenis  contenderent ,  assumptis  armis  ab  illis  defecere  ,  et  ad 
montium  secesserunt  juga  ;  ibique  sedes  suas  constituerunt  ,  et 
a  Cyrnaeis  post  modum  Balares  fuerunt  appellati;  sic  enim 
illi  patria  lingua  transfugas  vocabant,  ut  ex  Polybio,  Pau- 
sania  et  Diodoro,  constat.  Regnarunt  in  Sarclinia  Carthaginen- 
ses  annos  272  usque  ad  finem  primi  belli  Punici,  quo  ejecti 
a  Sardis  insnlam  Romanis  cesserunt. 

His  temporibus,  ut  refert  Pausanias,  Carthaginenses  condi- 
derunt  in  Sardinia  Syllos  urbem  ,  Vicecomitatus  Syllurensis 
caput ,  ac  etiam  urbem  Caralis.   Unde  Claudianus 

Urbs  Libjam  contra ,    Tyrio  fundata  potenti 
Tenditur  in  longum  Caralis  .  .  . 

Alii  tamen  gravissimi  auctores  longe  ante  ab  Aristaeo  fuisse 
conditam  ,  ut  dixi  ,  scripserunt. 

Tradit  etiam  Aristoteles  eo  tempore  Carthaginenses  in  Sar- 
dinia  jussisse  omnes  arbores  cibo  idoneas  exstirpari,  nullamque 
in  ea  amplius  plantari  ,  poena  capitali  trucidandos  eos ,  qui 
secus  faciebant ;  quod  et  Volaterranus  refert. 

Ad  insulam  advenas  accedere  non  permittebant :  adeo  enim 
imperium  Sardiniae  custodiebant ,  et  peregrinos  insectabantur , 
ut  qui  in  eam  adnavigarent  mari  demergendos  curarent ,  te- 
ste  Alex.  ab  Alexandro. 

Per  hoc  tempus  Darius  Persarum  rex  summopere  cupiebat 
Sardiniam  tributariam  sibi  reddere:  quare  Histieus,  Milesii  ty- 
rannus,  pollicitus  fuit  Sardiniam  in  illius  potestatem  se  red- 
diturum  ;  quod  tamen  non  evenit :  nam  fallendi  eum  gratia 
id  promiserat ,  ut  refert  Herodotus. 


15 

Aristagoras  etiam  Milcsii  tyrannus,  posl  Darii  infjentcs  vic- 
tori.is  ,  dcereverat  cnm  suae  faetionis  hominibus  in  Sardiniam 
profugere,  ct  coloniam  in  ea  condere:  sed  contrario  Hecaiaci 
Hegesandri  consilio  non  fuit  deducta  ,  eodem  Herodoto    teste. 

Regnante  postea  in  Macedonia  Alcxandro  Magno  ,  terror 
rerum  ab  eo  gestarum  universum  orbem  invasit  :  quare  ut 
Orosius  et  Justini  ;s  iradunt ,  a  Sardis  missi  faerunt  legali  , 
qui  Alexandro  veluti  desiinalo  sibi  Regi  adularcntur  verum 
qma  audita  legatione  Alexander  obiit,  Maccdones  de  Sardinia 
contendere  ,  ut  inquit  Polybius  ,  amplius  non   sunt  ausi. 

Pcr  baec  tempora  Carthaginenses  cum  Romanis  saepius  foedera 
percussere  ,  et  de  Sardinia  pacta  sanxere. 

Anno  enim  primo  post  partam  Sardiniam  cum  Romanis  pri- 
mum  foedus ,  teste  Polybio  ,  injerunt ,  in  quo  inter  cae;era 
ita  cautum  fuit ,  «  Romani  ,  sociive  Romauorum  uilra  pro- 
montorium  Pulchri  non  naviganto:  nisi ,  vel  vi  tempestatis,  vel 
bostili  impetu  coacti   ». 

«  Si  quis  ob  hujusmodi  causas  eo  applicuerit,  nihil  emito, 
nihilve  sumito ,  nisi  quantum  ad  sacra  Yei  ad  navigia  opus 
sit  ». 

«  Intra  diem  quartum  inde  abito.  lis,  qui  mercimonii  gratia 
advenerint,  immunitas  esto,  praeler  scribam,  ct  praecoaem   ». 

«  Qnicumque  praesentibus  his  in  Africa  ,  vel  Sardinia  ve- 
num  jerint ,  de  his  publica  fides  esto  etc.   » 

Interjeclis  deinde  aiiquot  annis  ,  ut  idem  tradit  Polybius  , 
secundum  fuit  sancitum  foedus ,  et  ita    cautum  inter    caetera. 

«  In  Sardinia  ,  atque  Africa  nulli  Romanorum  ,  sociorumve 
negociantor ,  neve  oppidum  possidentoy  nihil  cmunto,  praeier 
rcs  ad  sacra    et  ad  navigia  necessarias  ». 

«  Si  quas  naves  eo  ternpestas  detulerit  intra  quintum  diem 
abeunto  ,  etc.  » 

Anno  postea,  quo  Pyrrhus  Epirotarum  Rex  in  Italiam  traje- 
cit,  eodem  referente  Polybio,  fuit  idem  foedus  paucis  additis 
renovatum.  Pyrrhus  enim  eo  tempore  Sardiniam  et  Siciliam 
suo    adjicere  imperio ,  teste  Joanne  Zonara  ,  cupiebat. 

Foedus  tamen  istud  a  Carthaginensibus  fuit  postea  violatum , 
unde  contra  eos  primum  a  Romanis  fuit  susceptum  bellum , 
et  anno    3703    Sardiniam    omni    studio    invadere    deorevere. 


16 
Quare  Annibal  cnm  classe  ,  et  quibusdam  claris  triremiuni 
ducibus  in  Sardiniam  a  Carthaginensibus  mittitur  ;  sed  a  Ro- 
manis  in  quodam  insulae  portu  inclusus  classem  fere  omnem 
amisit ;  ipseque  per  hostium  manus  dilapsus,  a  Carthaginensi- 
bus  qui  evaserunt  captus  ,  ob  rem  male  gestam  in  Sardinia 
crucifixus,  teste  Polybio,  occiditur. 

Anno  sequenti  Carthaginenses  in  locum  Annibalis  pro  Sar- 
dis  defendendis  Hannonem  classis  ducem  in  Sardiniam  mittunt. 
Sed  a  L.  Cornelio  Scipione  tunc  Consule,  qui  Oibiam  venerat, 
victus,  amisso  exercitu,  ipse  se  confertissimis  hostibus  irn- 
miscuit,  ibique  interfectus  est.  Unde  Scipio  Sardiniam  vastavit 
ibique  Aleriae  urbis  excidio  incolas  terruit  ,  omnique  terra 
Poenos  fugavit,  multaque  millia  captivorum  abduxit,  et  trium- 
phum  egit,  ut  Orosius,  Eutropius,  Florus,  et  Jornandes  tradunt. 
Hinc    Silius  cecinit 

Scipio  ductoris  celebrabat  funera  Poeni 
Sardoa  victor  terra 

Caeterum  Jo.  Zonara  diversum  refert ,  Scipionem  scilicet 
exercitum  in  Sardiniam  ducentem  ,  classem  Carthaginensium 
conspexisse  ,  et  in  eam  impetum  fecisse  ;  cumque  illa ,  prius- 
quam  ad  manus  veniret ,  fugisset ,  Olbiam  urbem  invasisse  , 
et  ibi  navium  Carthaginensium  conspectu  territum ,  nec  enim 
peditatus  satis  ad  pugnam  paratus  erat,  domum  versus  iter 
intendisse. 

Anno  5720  Carthaginenses  navali  praelio  superati  a  Roma- 
riis  pacem  petierunt ,  quae  hac  praecipue  conditione  ,  teste 
Polybio  ,  Cornelio  Nepote  ,  Nauclero  ,  et  Volaterrano  ,  data 
est  «  Poeni  Sicilia  ,  ^"Hin^  ,  et  omnibus  insulis  quae  inter 
Italiam,  et  Africam  sunt  excedunto  »  Ex  quo  foedere  Sardiniam 
ad  eos  spectare  Romani,  teste  Appiano  ASexandrino,  asserebant. 

Anno  sequenti  Carthaginensium  milites  ex  Sicilia  in  Africam 
deportati,  ob  stipendium  denegatum,  arma  contra  Poenos  ca- 
piunt.  Eorum  quoque  exemplo  milites  qui  in  Sardinia  erant 
Bostarem,  et  Poenos,  qui  cum  imperio  in  insulam  venerant 
in  potestatem  redactos  crudeliter  trucidarunt,  et  quadam  arce 
occupata  in  apertam  erupere  defec-ionem.  Hujus  motus  fama 
Carthaginem  delata,  confestim  Hanno  cum  novo  exercitu  est 
in  Sardiniam  missus.  Hunc  novi  milites,  inita  in  Sardinia  cum 


17 
vctcranis  conjuratione,  cruci  affigunt:  ncc  duplici  scelcre  con- 
tenti  teitium  adjiciunt,  quoscunque  Cariliagineneintn,  qui  in 
tola  insula  fuere,  ad  unuin  strangulantes,  interficiunt:  arcibus 
iride,  et  oppidis  potiti  insulain  aliquandiu  tcnuere;  legaios- 
que  ad  Koinanos  miserunt  insulain  daturi.  Orta  postea  inler 
eos,  et  Sanhniae  populos  discordia,  milites  expulsi  in  Ilaliam 
abierunt;  atque  ita  Sardinia  a  Carthaginensibus  eontigit  alie- 
nari,  ut  refert  Polybius,  et  Sabellicus. 

KOMANI. 

Ejectis  ex  Sardinia  Poenis,  Romani  suasionibus  militum,  qui 
e  Sardinia  ad  eos  tivmsfugerant ,  pellecti,  insulam  occupare 
decreverunt.  Itaque  anno  o|12  Carthaginenses,  qui  id  resci- 
verunt  exercilum  in  insulam  transmittere  paranl;  quam  Occa- 
sionem  nacti  Roraani  bellum  ilhs  indixere,  querentes,  quod 
illum  belli  apparatum  non  tam  contra  Sardos,  quam  contra 
se  ipsos  facerent.  Unde  Carihaginenses  ,  qui  bello  Africo  do- 
mestico  vexabantur,  et  se  minime  idoneos  ad  bellum  cum 
Romanis  gerendum  intelligebant,  ut  omnem  belli  causam 
averterent,  non  modo  Insulam  Sardiniae  cesserunl;  verum 
etiam  mille  ,  et  ducenta  talenta  Romanis  miserunt ,  ut  ex  Po- 
lybio  ,  Appiano  Alexandrino  ,  Jo.  Zonara  ,  Sabellico  ,  et  Sigo- 
nio  constat. 

Caeterum  licet  Carthagincnses  Sardiniam  Romanis  relique- 
rint,  Sardi  tamen  non  sine  armis  Ronianorum  imperio  subesse 
voiuerunt.  Itaque  anno  5726  in  Sa?4rs  decretum  est  bellum,  et 
T.  Manlius  Torquatus  Consu1  contra  eos  missus^  ipsos  devicit, 
de   illisque  triumphavit,  ut  Orosius,  et  Eulropius  tradunt. 

Nec  ob  id  Sardi  Romanis  parere  voluerunt  ,  sed  duobus 
aliis  annis  Romanorum  bellum  sustinuerunt  ,  et  quidem  forti- 
ter  ,  et  sirenue  ,  ut  inquit  Jo.  Zonaras.  Tandem  a  P.  Cornelio 
./Edili  prius ,  mox  a  M.  Pomponio  Coss.  victi  omnes  ,  exceptis 
montanis  popalis  ,  imperii  jugum  susceperunt.  Erant  autem 
montani  populi  liienses,  Ralari,  Tarates,  Sossinates,  Aconites,  et 
Jolenscs  ,  qui  (uuc  Diatesbes  dicebantur.  Hi  speluncas  inhabi- 
tanilo  lacte,    caseo ,    et  carne    armentornm  ,    quorum    plurima 


18 
apud  eos  erat  copia,  vitam  quietam  ducebant ,  et  a  bellorum 
discrimine  procul   erant,  Diodoro   et  Strabone  referentibus. 

Eo  tempore  P.  Cornelius,  et  mililes  Romani  multi  epidemiae 
morbo  iri   Sardinia  obiere  ,  ut  tradit  Jo.  Zonar.3. 

Anno  5728  Legati  decem  a  Rouianis  missi  ,  in  provinciae 
formam  Sardiniam  redegerunt,  et  Romauo  magistratui  admini- 
strandam  subjecere  ;  fuitque  prima  populi  Romani  Provincia  , 
ut  Pomponius  J.  C.  in  libris  Pandectarum,  et  Onuphrius  tradunt. 
Nam  licet  Sicilia  antea  vicla  fuerit,  tamen  non  nisi  Syracusis 
a  Marceilo  captis    in    provinciae  formam   lota  redacta  est. 

Biennio  post,  anno  scilicet  5730  C.  Papyrius  Cos.  contra 
Corsos  missus  ,  insulam  illam  in  ditionem  populi  Romani  addu- 
xit,  et  in  monte  Albano  de  Corsis  triumphavit,  ut  Plinius ,  et 
Valerius  referunt. 

Fuit  eo  anno  Corsica  Sardiniae  attributa,  atque  ex  duabus 
provinciis  una  provincia  facta  ,  et  uno  Sardinia  nomine  insi- 
gnita,  ut  Rufius,  Sigonius,  et  Onuphrius  referunt. 

Anno  deinde  5755  quatuor  Romae  creati  sunt  Praetores  , 
ut  duo  ex  his  Romanus,  et  Peregrinus  in  urbe  manerent,  duo 
vero  in  Sardiniam  Siciliamque  novas  provincias  mitterentur ; 
qui  jus  provincialibus  dicerent ,  et  si  res  cogeret  bellum  ad- 
ministrarent ,  Solino ,  Sigonio  et  Onuphrio  relerentibus. 

Itaque  Praetores  infrascripti  sub  consulibus  Sardiniae  provin- 
ciam  administrarunt  annis  177  usque  ad  tempora  Caji  Julii 
Caesaris  hac  serie. 

Anno  5755  M.  Valerius  fuit  primus  Sardiniae  Praetor,  Solino 
referente. 
5758 Sardiniae  Praetor. 

Hoc  anno  Sardinia  facta  est  consularis  provincia  ,  et  sorti- 
tus  est  eam  C.  Attilius  Regulus  ,  Cuspiano  ,  et  Polybio  refe- 
rentibus. 

5745.  A.  Cornelius  Mamula  Sard.  Praet.  (  Livio  et  Sabellico.  ) 

5746.  Q.  Muti  is  Scevola  Sard.  Praet.   (  Livio  ) 

Q.  Man?ius  Torquatus  Sard.  Proprae.   (  Liv.  et  Syl.  ) 

5747.  0.  Mutius  Scevofa  prorogatus  S.  P.   (  Livio  ) 

5748.  Q.  Mutius  Scevbla  prorog.  S.  P.  (  Livio  ) 

5749.  Q.  Mutius  Scevoia  prorog.  S.  P.  (  Livio  ) 


19 

3750.  L.  Cornelius  Lcnlulus  Sard.   Pract.  (Livio) 

3751,  P.   Maniius   Valsonius   Sard.  Praet,  (  Livio  ) 
5752.  C.   Aruncuiejus  Sartl.  Praet.  (  Livio  ) 

5755.  C.  Aruueulejus  prprogatus  Sard.  Praet.  (Livio) 
5754.  A.  Hostilius  Sard.  Praet.   ( Livio ) 
57  55.  Q.  CJaudius  Sard.  Praet.  (Livio) 

3756.  Cn.  Oclavius  Sard.  Praet.  (Livio) 

3757.  T.  Ciaudius  Nero  Sard.  Praet.  (  Livio ) 
5758.  P.  Lentulus  Sard.  Praet.  ( Livio  ) 

3759.  P.  Lentulus  prorogatus  Sard.  Praet.  (  Livio  ) 

3760.  M.  Fabius  Buteus  Sard.  Praet.  (Livio) 

5761.  M.  Fabius  prorogatus  Sard.  Praet.  (  Livio  ) 

5762.  L.  Vellejus  Tappullus  Sard.  Praet,  (Livio) 

5763.  M.  Porcius  Cato  Sard.  Praet.  (  Livio ) 

5764.  L.  Auilius  Sard.  Praet.  (  Livio  ) 

5765.  T.  Seinpronius  Longus  Sard.   Praet.   (Livio) 

5766.  T.  Sempr.  prorogalus  Sard.  Praet.  (Livio) 

5767.  C.  Coruelius  Merenda  Sard.   Praet.  (  Livio  ) 

5768.  L.  Porcius  Lycinius  Sard.  Praet.  (  Livio ) 

5769.  Q.   Salonius  Sarra  Sard.  Praet.  ( Livio ) 
3770.   L.  Oppius  Salinator  Sard.  Praet.   (Livio) 

5771.  L.  Oppius  prorogatus  Sard.   Praet.   ( Livio  ) 

5772.  Q.  Fabius  Pictor  Flamen  Quirinalis  Sard.  Praet.  (Livio) 
5775.  C.  Stertinius  Sard.  Praet.  (Livio) 

5774.  Q.  Fuivius  Sard.  Praet.  (  Livio  ) 

5775.  C.  Aurelius  Scaurus  Sard.  Praet.  (Livio) 
3776.  L.   Posihumius  Tempsanus  Sard.  Praet.   ( Livio ) 

5777.  Q.  NevUis  Matho  Sard.   Praet.  (Livio) 

5778.  Cn.  Sicinius  Sard.  Praet.  (  Livio  ) 

5779.  C.  Terentius  Istra  Sard.  Praet.   (  Livio ) 

5780.  M.  Pinarus  Sard.  Praet.  (  Livio  ) 

5781.  C.  Menius  Sard.  Praet.  ( Livio  ) 

5782.  L.  Valerius  Levinus  Sard.  Praet.   (  Livio ) 

5783.  T.  Ebutius  Sard.  Praet.  (  Livio  S.  D.  ) 

3784.  C.  Mumius  Sard.  Praet.  (  Livio  S.  D.  ).  Hoc  anno  facta 
est  consuiaris  provincia  ob  belli  magnitudinem,  et 
sortitus  est  eam  T.  Sempronius  Cos. 

5785.  M.  Popiiius  Lenas  Safd.  Praet.  (  Livio  S.  D.  ).  T.  Sem- 


20 

pronius  Gracchus  Proconsul  in  Sard.  Eo  anno  contu- 
lari*  provincia  remansit  ob  belli  periculum. 

3786.  Cn.  Cornelius  Scipio  Sard.  Praet.  (  Livio  S.  D.  ) 

3787.  M.   Attilius  Sard.   Praet.   stetit  in  Corsica,  (LivioS.  D.) 

Cn.  Cornelius  Sard.  Praet. 

3788.  C.  Cirtejus  Sard.  Praet.  stetit  in   Corsica  ,   et   M.   Atti- 

lius  Praet.  in  Sard.   (  Livio  S.   D.  ) 

3789.  Sp.  Cluvius  Sard.  Praet.   (  Livio  S.  D.) 

3790.  L.  Furius  Philus  Sard.  Prael.  (Livio  S.  D.  ) 
5791.  M.  Recius  Sard.  Praet.  ( Livio  S.  D.) 

3792.  P.  Fontejus  Capito  Sard.  Praet.  (Livio  S.  D.) 

3793.  C.   Papyrius  Carbo  Sard.   Praet.  (  Livio  S.   D.  ) 

5794.  M.  Manlius  Torquatus  Sard.  Praet.  (Livio  S.  D. ) 

5795.  M.  Fonlejus  Sard.  Praet.  (Livio  S.  D.) 

.  .  .  .  M.  Porcius  Calo  Praet.  (Vol.,  Plut.  et  Alex.  ab  Alex.  ) 

3835.     . Sard.  PraeL  L.  Aurelius  Ore- 

stes  Cos.  provinciam  eo  anno  consularem  administravit. 
C.   Graccbus  eo  anno  Sardin.   Quaestor.    (  Plutarcbo    et 
Livii  Abbreviatore.) 

3836 Sard.  Praet. 

L.  Aurelius  Orestes  Proconsul   in   Sard. 
M.  /Emilius  Scaurus  senior  stipendia   in  Sardinia  facit , 
Cornelio  Nepote  referente. 

3848.  M.  Metellus  Sard.  Praet.  (Ruffo  et  Eutropio) 

M.  ^milius  Scaurus  junior  Syllae  privignus  Sard.  Prae- 
turam  obtinuit,  in  qua  cum  non  satis  abstinenter  e- 
gisset  a  Sardis  repetundarum  accusatus ,  a  Cicerone 
una  cum  quinque  aliis  defensus  est,  ut  Volaterranus 
inquit,  et  extant  fragmenla  oratiorus  Ciceronis,  in 
quibus  Bostaris  Norensis  viri  fugienlis  e  Sardinia  ob 
Scauri  adventum   meminit. 

3869.  Q.  Aniosiius  Marianae  faclionis  Sard.  Praet.  Livii  Abbre- 
viatrne  referente. 

.  .   .  .  L.  Philippus  L.  Syliae   Legatus,  occiso  Q.   Antonio,  in- 
sulan»  pro  SyJIat  adniinistravit,  teste  Livii  Abbreviat. 


21 

3885.  T.  Albutius  Sard.  Praet. 

Cn.  Pompejus  Sard.  Quaeslor, 
3906.   Appius  Claudius  Sard.  Praet.  Sabellico,  et  Plutarcho  re- 
ferentibus. 
His  temporibus  anno  scilicet  3736  fuit  quaedam  seditio  apud 
Sardos  orta  ,  quae  tamen  a  C.  Attilio  Cos.  facile  fuit  composi- 
ta ,  ut  Polybius,  Sabellicus  ,  et  Cuspianus  tradunt. 

Anno  deinde  5744  Carthaginenses,  conquesti  Sardiniam  frau- 
de  Romanorum  interceptam,  bellum  secundum  Punicum  Ro- 
manis  intulerunt.  Dira  prodigia  statim  in  Sardinia  visa  sunt ; 
nam  equiti  circumeunti  vigilias  baculus,  quem  in  manu  tene- 
bat,  arsit;  littora  crebris  ignibus  fulsere;  scula  duo  sanguinem 
suclarunt;  et  milites  aliqui  icti  fulminibus  fuerunt;  solisque  or- 
bis  minui  visus  fuit,  ut  Livius ,  Orosius,  et  Sabeliicus  referunt. 
Eo  anno  Romani  obsides  a  Sardis  petiere,  eosque  Cn.  Ser- 
vilius  classe  120  quinqueremium,  teste  Livio,  et  Polybio,  ac- 
cepit.  ^lHr 

Anno  autem  2086  quo  Romani  apud    Cannas  insignem  ac- 

ceperunt  cladem,  Cornelius  Sardiniae  Praetor,  qui  nec  stipen- 

dium,  nec  frumentum    habebat,    nec    sibi    a    populo    Roinano 

ob  aerarii  inopiam  poterat    subveniri,    quantum    argenti    fru- 

mentique  opus  habuit  a  Sardiniensibus  sociis  Romanorum    Ci- 

vitatibus  exegit,  Livio,  et  Sabellico  referentibus.  Itaque    anno 

sequenti    Sardorum   principes    ab    Hannibale    Carthaginensiuin 

duce,  ut  inquit  Eutropius,  vel  ab   Arsicora    Sardiniae    R«ge  , 

ut  Volaterranus,  seu  insulae  primario,  ut  Livius,  solicitati  ad 

Carthaginenses  clandestinam  legationem  miserunt,  nunciantes  , 

in  Sardinia  parvum  Romanorum  exercilum  esse,  veterem  Prae- 

torem  Cornelium   provinciae   peritum    inde    decedere ;    novurn 

expeclari;  ad  hoc    fessos   jam    animos    Sardorum    esse    duri- 

tate  imperii;   et  proximo  iis  anno  acerbe,   atque  avare  impera- 

tum:  gravi  tributo,  et  collatione  iniqua  frumenti  oppressos;  nihil 

deesse  aliud,  quam  authorein  ad  quem  deficerent.  Quo  nuncio 

accepto ,  Hasdrubalem  cognomento  Calvum  ducem  in  Sardiniam 

Carthaginenses  deligunt,  et  12  mille  peditum,  ac  mille  et  quingen- 

tos   equites  cum  praesidio   LX.    navium    longarum    decernunt. 

Sub  idem  fere  tempus    A.  Cornelius    Mamula,    qui    adventu 

novi    Praetoris    Sardinia    excesserat,   Romae    retulit,  qui  sta- 


22 
tus  rerum  in  insula  esset,  ad  bellum,  et  defectionem  spe- 
ctare.  Q.  Mutium  qui  successisset  sibi ,  gravitate  coeli  a- 
quarumque  in  adventu  exceptum  morbo  non  tam  periculoso, 
quam  longo,  diu  ad  belli  vim  sustinendam  inutilem  fore; 
exercitumque  ibi,  ut  satis  firmum  pacatae  provinciae  prae- 
sidium  esse,  ita  parum  bello,  quod  motum  iri  videretur. 
Quare  patres  decreverunt,  ut  Q.  Fulvius  Flaccus  quinque 
millia  peditum,  quadrigentos  equites  scriberet ,  eamque  le- 
gionem  primo  quoque  tempore  in  Sardiniam  trajiciendam 
curaret,  mitteretque  cum  imperio  quem  ipsi  videretur,  qui 
rem  gereret  quoad  Mutius  convaiuisset.  Ad  eam  rem  mis- 
sus  est  Q.  Manlius  Torquatus.  Is  navibus  lougis  Caralim 
subductis,  navalibusque  sociis  armatis,  ut  terra  rem  gereret, 
ex  sociorum  auxiliis  supra  veteres  copias  duo,  et  viginti  mil- 
lia  peditum,  mille,  et  ducentos  equites  confecit;  cum  his  e- 
quitum,  peditumque  copiis  profectus  in  agrum  hostium ,  haud 
procul  ab  Arsicorae  castris,  castra  posuit.  Arsicoras  tum 
forte  profectus  erat  in  Pellitos  Sardos  ad  juventutem  arman- 
dam,  qua  copias  augeret:  filius  ejus  nomine  Jostus  castris 
praeerat.  Is  adolescentia  ferox,  antequam  Arsicoras,  et  As- 
drubal  cum  auxiliaribus  copiis  adessent,  sub  Manlii  accessum 
castris  ad  praelium  egreditur;  nec  magno  certamine  fusus , 
fugatusque  est.  Sardi  viriliter  pugnantes  ad  triginta  miliia 
caesi,  et  mille  trecenti  ferme  vivi  capti  fuere;  reliqui  cum 
Josto  ad  urbem  nomine  Cornum,  illius  regionis  caput,  se  re- 
ceperunt.  Pacata  eo  praelio  Sardinia  fuisset,  nisi  classis  Pu- 
nica  cum  duce  Asdrubale,  quae  tempestate  dejecta  ad  Ba- 
leares  fuit,  in  tempore  ad  spem  rebellandi  advenisset.  Manlius 
audito  appulsu  Punicae  classis,  Calarim  se  recepit,  et  Arsi- 
corae  occasio  datur  Poeno  se  jungendi.  Asdrubal  copiis  la 
terram  expositis,  et  classe  remissa  Carthaginem,  duce  Arsi- 
cora,  ad  sociorum  populi  Romani  agrum  populandum  profe- 
ctus  ,  Caralim  perventurus  erat,  ni  Manlius  obvio  exercitu  ab 
effusa  eum  populatione  continuisset. 

Primo  castra  castris  modico  intervallo  sunt  objecta;  dein- 
ceps  procursationes;  leviaque  certamina  vario  eveutu  inita ; 
postremo  descensum  in  aciem,  signisque  coliatis  justo  prelio 
per  quatuor  horas  pugnatum  est,    fortuna    neutro    inclinante. 


23 
Posfremo  Romanus  vielor  Jostum  cuspidc  transverberavit ,  duo- 
deeim  millia  hostium  Poenorum ,,  Sardorumque  interfecit;  mille, 
ef  quingenti  sunt  capti,  et  in  his  Asdrubal  Imperator,  Hanno , 
et  Mago  Barchini,  sanguinis  Hannibali  propinqua  cognalione 
junctus.  Signa  quoque  mililaria  septem,  el  viginti  cepit.  Ar- 
sicora,  qui  cum  paucis  equitibus  praelio  vivus  excesserat,  au- 
dita  tilii  morte  Locte,  ne  cujusquam  interventus  coeptum 
impediret,  mortem  sibi  conscivit.  Caeteris  urbs  Corni,  eadem, 
quae  antea,  fugae  receplaculum  fuit,  quam  Manlius  victore 
exercitu  aggressus  inter  paucos  dies  recepit:  deinde  aliae 
quoque  civilates,  quae  ad  Arsicoram,  Poenosque  defecerant 
obsidibus  datis  dediderunt  sese;  quibus  stipendio,  frumentoque 
imperato  pro  cujusque  aut  viribus,  aut  delicto  Calarim  exer- 
citum  reduxit;  ibi  navibus  longis  deductis,  impositoque,  quem 
secum  advexerat,  rnilitc,  Romam  navigat,  Sardiniam  subactam, 
pacatamque  nunciat  Patribus ,  et  stipendium  Quaesloribus,  fru- 
menlum  yMilibus,  captivosque  Fulvio  Praetori  tradidit,  ut  ex 
Livio,  Silio,  Eutropio  ,  Volaterrano,  et  Sabeilico  constat.  Eo 
anno  0.  Ennius  insignis  Poeta  cum  Manlio  in  Sardiniam  ve- 
nerat,  et  ab  ea  postea  non  recessit,  quousque  M.  Porcius 
Cato  ex  Sardinia  Quaeslor  decedens  eum  Romam  deduxerit, 
ut  Silius,  et  Plutarchus  tradunt. 

Is  Cato  Sardiniam  Praetor  subegit,  et  in  ea  fuit  ab  Ennio 
Graecis  literis  eruditus  aetate  jam  grandis,  ut  Volaterranus  , 
et  Nauclerus. 

Annis  sequentibus,  usque  ad  belli  Punici  finem,  insulam 
cum  duarum  legionum  praesidio  fere  semper  Praetores  custo- 
diere;  et  classem  ad  tuendam  Sardiniae  oram  habuere.  Cum- 
que  anno  5752  esset  fama,  navalem  apparatum  Carthagine 
esse,  et  Poenos  navibus  ducentis  omuem  oram  Sardiniae,  Sici- 
liae,  et  Italiae  impleturos,,  ad  Sardiniae  praesidium  additae 
sunt  quinquaginta  longae  naves,  quas  P.  Scipio  ex  Hispania  in 
Sardiniam  Aurunculejo  tunc  Sardiniae  Praelori  transmisit.  Et 
anno  5756  C.  Oclavius  Sardiniae  Praetor  octoginta  onerarias 
Poenorum  naves,  frumento,  seu  praeda  Hetrusca,  onustas,  circa 
Sardiniam  cepit.  Itaque  annis  sequentibus  bello  Punico  ur- 
gente,  idera  Oetavius  ex  decreto  Patrum  navibus  longis  qua- 
dragiuta  maritimam  Sardiniae  oram  est  tutatus,  et    in  ea  ali- 


24 
quas    Poenorum    naves  intercepit,    ut    apud    Livium    constat. 

Sardi  autem  per  haec  tempora  ingentem  vim  frumenti  Ro- 

manis  in  bello,  quod  contra    Carthaginienses    variis    in    locis 

habebant,  administrarunt,  Livio  referente. 

5  h<^  Anno  vero  3757  tanta  frumenti  copiam  ex  Sardinia  Romam 

transmiserunt ,  ut  horrea  Romana  non    solurn    ea,    quae    jam 

facta  erant,  sed  nova  aedificata  repleta  fuerint.  Cumque    ve- 

stimenta  Romano  exercitui  deessent,  mille  et  ducentae  togae  , 

et  duodecim  millia  tunicarum  a  Sardis  data  sunt,  Livio  etiam 

authore. 

j  i  0  Anno  etiam  sequenti  centum  onerariae  naves  commeatu   o- 

nustae  ex  Sardinia  in  Africam  transmissae   fuerunt.   Et    allero 

anno  Sardiniae  commeatus    tantam    vilitatem    annonae    effece- 

runt,  ut  mercator  pro  vectura  naulis  frum^ntum   relinqueret  , 

Livio  referente. 

^#-w     '        f  Anno  deinde  3760  pax    a    Romanis    Carthaginensibus    data 

CxrU*  Cn-C^p?4'  +</*u*i<'     est ,   bellumque   Punicum  hac  praecipua  Iege  finiturn,   ut  Sar- 

/   f]  Wo  ****  C***'        dinia,  pro  qua  illud  bellum  susceptum  erat,   Romanorum    es- 

set,  ac  illis  nullum  post  hac   bellum  a  Carlhaginensibus    ejus 

gratia  inferretur.  Hac  pace  facta  Sardorum  animi,  qui   hujus 

belli  expectantes  eventum,    varia    fortuna    per    annos    17   su- 

spensi ,   et  distracti   erant,    hoc    tempore    conquievere.    Itaque 

praesidium  Sardiniae  minui  coepit,  et    tanturn   legio    una,    et 

decem  longae  naves,  ac  saepe  pauciores  ad  insulae  custodiam 

Praetoribus  decretae  fuere,  Livio,  et  Polybio  referenlibus. 

Anno  2762  Cn.  Sergius  militibus,  qui  in  Sardinia  diu  sti- 
pendium  fecerant,  agrum  ex  decreto  patrum  in  insula  assi- 
gnavit,  ut  ex  Livio,  et  Polybio  constat. 

Anno  autem  sequenti,  quo  M.  Porcius  Cato  erat  Sardiniae 
Praetor,  fugati  ex  insula  foeneralores,  et  sumptus,  quos  in 
cultum  Praetorum  socii  facere  soliti  erant,  circurncisi,  aut 
sublati ,  teste  Livio,  et  Sigonio,  fuere.  Eo  anno  rnagni  com- 
meatus,  et  vestimenta  exercitui  Romano  ex  Sardiuia  missa  sunt. 

Anno  etiam  5770  frumenti  decimae  imperatae  sunt,  cujus 
pars  Romam,  pars  in  /Etoliam  ad  exercitum  transmissa  fuit  , 
ut  Livius  inquit.  Post  haec  bellum  cum  montanis  Sardiniae 
populis,  Romani  habuere:  nam  llienses,  Raiari,  et  a!ii,  qui 
in  montibus  viventes,  nunquam   a    Romanis,    ut    supra    dixi , 


25 
debcllali  fuere,  enm  pamm  agri  seminario  baberent,  et  quem, 
babebant  segniter  sererent ,  alios  Sardiniae  indigenas  accurate 
colcntes  spoliabant,  et  quosdam  Irans  aequora ,  praeserlim 
Pisanos  navibus  invadebant.  Ouarc  Sardiniae  Praetores  ex  Pa- 
trum  decreto  saepius  eos  bello  tentarunt,  et  quosdam  cohi- 
buerunt,  caeteros  difficiiltate  locorum  obsterriti  omisere,  et 
liberos  eos  reliquere  :  observabant  tamen  ipsorum  mores,  qui 
post  latrocinium  dies  plurimos  praedac  nundinas  eelebrabant, 
et  tunc  exercitum  arlibus  quibusdam  ductantes,  eos  invade- 
bant,  et  multos  in  manus  relrabebant,  ut  Slrabo  et  Diodoms 
referunt. 

Anno  autem  5780  bellum  ab  lliensibus  Sardiniae  populis 
renovatum  est,  et  Corsi  a  Roraanis  defecere:  Iiaque  M.  Pina- 
rus  creatus  Praetor  secum  in  Sardiniam  trajecit  octo  millia 
peditum  ex  sociis  Latini  nominis ,  et  trcccntos  cquites.  ln 
Corsica  pugnatum  cst,  et  ad  duo  millia  Corsorum  in  acie 
occisi  sunt :  qua  clade  compulsi  obsides  dedcrunt^  ef  cerae 
centum  millia  pondo.  Postea  cum  llicnsibus  in  Sardinia  se- 
cunda  praelia  facta  sunt;  nuuquam  tamen  a  Romanis  orani 
parte  fuerunt  pacati,  ut  testatur  Livius  et  Diodorus. 

Triennio  post  T.  Ebutius  Praet.  fdium  ad  Senalum  cum  literis 
misit,  nuncians  Ilienses,  et  Balaros  montanos  Sardiniae  popu- 
los,  provinciarn  pacatam  invasisse,  nec  eis  iuvaiido  exercitu 
resistere  posse.  Eadem  etiam  Sardorum  legati  nunciabant, 
orantes  urbibus  saltem  opem  Senatus  ferret;  jam  enim  agros 
populatos  esse:  quae  legatio  ad  novos  magislratus  rejectafuit. 

Anno  postea  sequenti  Caralitani,  et  nonnulli  alii  defecerunt. 
Itaque  in  Sardiniam  duae  legiones  scribi  jussae  sunt;  quina 
millia  ducenli  pedites  et  trecenti  equites  in  singulas  ;  et  duo- 
decim  millia  peditum  sociorum ,  ac  Latini  nominis,  et  sex- 
centi  equites,  et  decem  quinqueremes  naves.  Cum  eo  exer- 
citu  T.  Sempronius  Gracchus  Cos.  trajecit  in  Sardiniam  ,  ob 
belli  magnitudinem  provinciam  consularem  eo  anno  factam. 
Ibi  ( si  vera  sunt  quae  in  quinta  Decade  sub  nomine  Livii 
edita  traduntur)  multis  secundis  praeliis  Sardos  perdomuit: 
quindecim  millia  hostium  sunt  cacsa  ;  omnes  Sardoriim  jjo- 
puli,  qui  defecerant,  in  ditionem  redacti  ;  stip(  ndiariis  veie- 
ribus  duplex  vectigal  imperatum,  exactumque:  caeteri  frumen* 

5 


26 
tum  conlulerunt.  Pacata  provincia  ,  obsidibus  ex  tota  insula 
250  acoeptis,  legati  Romam  ,  qui  ea  nunciaret,  missi  sunt, 
quique  ab  senalu  peterent ,  ut  ob  eas  res  ductu  auspicio- 
que  T.  Sempronii  prospere  gestas  Diis  immortalibus  honos 
haberetur ,  ipsique  decedenti  de  provincia  exercitum  secum 
deportare  liceret. 

Peracto  anni  curriculo,  legati  in  urbem  venerunt,  et  Sena- 
tus  in  /Ede  Apollinis ,  eorum  verbis  auditis,  supplicationem 
in  biduum  decrevit,  et  quadraginta  majores  hostias  Consules 
immolare  jussit;  ac  M.  Popilium  illius  anni  Praetorem  depre- 
catus  fuit,  ne  in  Sardiniam  iret :  sed  illam  T.  Sempronio 
relinqueret,  quem  uti  Proconsulem,  cum  eodem  exercitu  ,  eo 
anno  in  provincia  manere  voluit. 

Altero  autem  anno  T.  Sempronius  ex  Sardinia  reversus,  ut 
inquit  Volaterranus  ,  caprarum  greges ,  captivorumque  ,  victor 
portavit ,  et  triumpbum  egit. 

Biennio  post  tabulam  in  aede  Matris  Matutae  posuit ,  in 
qua  Sardiniae  insulae  forma  erat,  alque  in  ea  simulacra  pu- 
gnarum  picta,  cum  hoc  indice,  Tib.  Sempronii  Gracchi  Con- 

SULIS     IMPERIO      AUSPICIOQUE      LEGIO     EXERCITUSQUE    P.    R.    SaRDI- 

mam  scbegit:  In  ea  provincia  hostium  caesa  aut  capta  supra 
octaginta  millia  ;  Rep.  felicissime  gesta  atque  liberatis 
vectigalibus  restitutis  exercitum  salvum  atque  incolumem 
PLENISSIMUM  PRAEDA  DOMUM  REPORTAVIT;  iterum  triumphans  in 
URBEM      ROMAM     REDIIT.     CUJUS    REI    ERGO     HANC     TABULAM     DONUM 

Iovi  dedit.  Haec  omnia  tradit  author  quintae  Decadis  ,  quae 
nomine  T.  Livii  circumfertur.  Et  Cornelius  Nepos,  seu  alius  in- 
certus  author  qui  librum  De  Viris  Illustribus  scripsit,  addit  ob 
eam  captivorum  multitudinem  proverbium  fuisse  celebratum, 
Sardi  venales,  quo  postea  Cicero  contra  Tigellium  usus  fuit. 
Sed  apud  Livii  Abbreviatorem  tantum  legitur  eo  anno  in 
Sardinia  fuisse  bellatum  ,  et  quidem  ( ut  inquit  Sabellicus ) 
parum  memorabili  eventu :  tantum  enim  in  quasdam  urbes 
saevitum  fuit ,  et  praecipue  in  urbem  Caralis  ,  illiusque  gen- 
tem,  quam  ,  ut  tradit  L.  Florus  et  Jornandes,  contumacem 
repererat :  reliqui  autem  montani  populi  invicti  semper  per- 
manserunt,  ut  Livius  in  fine  IV.  Decadis,  Diodorus,  et  Strabo 
tradiderunt :  nec  memoratum  proverbium  originem  traxit  ex  eo 


27 
bello  ,  sed  longe  ante  ,   Romull  tempore  ,    quando  triumphum 
egit  de  Vejis  Hetruriae  populis  ,  qui  erant  Sardiniani   eoloni , 
et  Sardi  dieebantur ,  Plutarcho ,    et   M.    Varrone   referentibus. 

Anno  deinde  3790  binae  decumac  in  Sardinia  fuerunt  im- 
peratae  ,  ac  multum  frumenti  in  Macedoniam  portalum. 

Anno  autem  383f>  Aurelius  Horesles  Consul,  ut  Abbrevia- 
tor  Livii,  et  Cuspianus  referunt ,  Sardos,  qui  defecerant,  su- 
begit,  et  ob  atrocem  insalubremque  hyemem  vestem  in  e- 
xercitum  imperavit.  Sardi  autem  missis  ad  Romanos  legatis 
excusationem  dederunt ;  et  Senatus  jussit  Horesti  aliunde  ve- 
stimenta  militibus  parare  :  deinde  ob  C.  Gracchi  tunc  Sardi- 
niae  Quaestoris  merita  sponte  vestem  militibus  dedere.  Grac- 
chus  enim  cum  Sardis  se  bene  gessit,  deditque  omnis  speci- 
men  virtutis ,  ac  alios  Quaestores  justitia ,  temperantia ,  et 
industria  antecelluit,  ut  tradit  Plutarchus  ,  Sabellicus,  et  An. 
Gellius,  qui,  Cajum  Gracchum  ex  Sardinia  redeuntem  ,  hanc 
orationem  ad  populum  in  concione  habuisse,  refert  «  Versa- 
«  tus  sum ,  inquit ,  in  provincia  quomodo  ex  usu  vestro  exi- 
«  stimabam  esse,  non  quomodo  ambitioni  meae  conducere  ar- 
«  bitrabar,  nulla  apud  me  fuit  popina  ,  neque  pueri  exiinia 
«  facie  stabant;  sed  in  convivio  liberi  vestri  modestius  erant, 
«  quam  apud  Principem  ».  Post  deinde  haec  dicit:  «  Ita  ver- 
«  satus  sum  in  provincia ,  ut  nemo  possit  vere  dicere  assem, 
«  aut  eo  plus  in  muneribus  me  accepisse ,  aut  mea  opera 
«  quempiam,  sumptum  fecisse.  Biennium  enira  fui  in  provin- 
«  cia,  si  ulla  meretrix  domum  meam  introivit ,  aut  cujusque 
«  servulus  propter  me  solicitatus  est  ,  omnium  hationum  po- 
«  stremum ,  nequissimumque  existimato :  cum  a  servulis  eorum 
«  tam  caste  me  habuerim  ,  inde  poteritis  considerare  ,  quo- 
«  modo  me  putetis  cum  liberis  vestris  vixisse  ».  Atque  ibi  ex 
intervallo :  «  Itaque  inquit,  Quirites  cum  Roma  profectus  zo- 
«  nas,  quas  plenas  argenli  extuli,  eas  ex  provincia  inanes  re- 
«  tuli.  Alii  vini  amphoras  ,  quas  plenas  tulerunt  ,  eas  argento 
«  plenas  domum  reportaverunt  ».  Discesserat  autem  Gracchus 
ex  Sardinia  sua  sponte,  non  veniente  successore,  ut  Cornelius 
Nepos  refert. 

Anno  etiam  3848  bellum  cum  Sardis  renovatum  est ,  de 
illisque  M.  Metellus  triumphum  egit ,  ut  tradunt  Eutropius , 
jSex.  Ruu°us  ,  Cuspianus ,  et  Onuphrius  Panvinus. 


28 

Ortum  est  postea  primum  civile  bellum  inter  Marium  ,  et 
Syllam,  qui  anno  5879  viclor  Romam  intravit,  et  dictatorem 
perpetuum  se  fecit ,  atque  L.  Philippum  Legatum  ad  Sar- 
dos  misit ,  qui  pulso  ,  occisoque  Antonio  Praetore  Marianae 
factionis,  insulam  occupavit,  teste  Livii  Abbreviaiore.  Eo  tem- 
pore  creditur  Syllanum  Sardiniae  oppidum  fuisse  conditum,  et 
nomen  a  Syllanis  sortitum:  nam  et  Syllam  plerasque  colonias 
misisse  testatur  Plutarchus. 

Anno  3883  obiit  Sylla  ,  et  M.  ^milius  Lepidus  Cons.  Ma- 
rianae  partis  assertor ,  contra  Q.  Lutatium  Consulem  Sylla- 
nae  factionis  in  Sardinia  molitus  est  bellum  :  sed  post  paucos 
dies  dislillationis  morbo  ,  ut  inquit  Appianus  Alexan.  vel  moe- 
rore  ob  conjugis  adulterium  confectus ,  ut  vult  Plutarchus  , 
re  infecta  obijt. 

Anno  5893  Piraticum  bellum  Cneo  Pompejo  decretum  est, 
nam  Sardinia  ,  et  alia  maritima  loca  piratarum  incursionibus  , 
et  populationibus  vexabantur.  Pompejus  lustrato  Sardoo  mari 
Sardiniae  oram  Lentulo  Marcellino  ,  et  P.  Attilio  tuendam  tri- 
buit,  eaque  cura  alia  maria  tutatus,  intra  paucos  menses  prae- 
dones  onmes  fudit ,  fugavitque  ,  et  tutum  mare  navigantibus 
reddidit ,  ut  refert  Sabellicus. 

Anno  sequenti  idem  Pompejus  procurationi  ,  et  adminislra- 
tioni  rei  frumentariae  praepositus  _,  magnam  vim  frumenti  ex 
Sardinia  congessit,  annonaeque  angustiam  levavit,  teste  Plutar- 
cho  in  ejus  vita. 

Per  memorata  tempora  ,  ut  creditur  duae  coloniae  in  Sar- 
diniam  deductae  sunt ,  colonia  sciiicet  ad  Turrim  Libysonis 
Septentrionem  versus,  de  qua  Plinius,  Ptolomaeus,  Onuphrius , 
et  Sigonius  ,  et  Useilis  colonia  Orientem  versus  ,  de  qua  Pto- 
lomaeus,  et  Onuphrius:  Caralis  in  super  facta  est  urbs  civium 
Romanorum  ,  teste  Plinio  ;  et  ut  creditur,  condita  fuit  in  Sar- 
dinia  civitas  Tibula  Septentrionem  versus  a  Tiburtinis,  et  Lati- 
nis  Romanorum  sociis,  a  quibus  per  compositionem  dicti  sunt 
populi  Tibulalii ,  de  quibus  etiam  meminit  Plolomaeus.  Ad 
haec  Sardi  quamplures  ob  eorum  merita  ,  et  virlutes  civitate 
Romana,  ut,  in  oratione  pro  L.  Cornelio  Balbo,  inquit  Cicero , 
fuerunt  donati. 


29 
ROMANI    1MPERATORES. 


Julius  Caesar  Rcipublicae  Romanae  dictator,  anno  3913 
misso  O.  Valcrio  cum  legione  una  ,  Sardiniam  a  Pompejanis 
vacuam  occupavit.  Sardi  enim  Caesaris  imperio  cedentes  M. 
Cottam  Praetorem  ex  urbe  Caralis  ,  et  insula  ejecerunt ;  ac 
nltro  Valerium  receperunt ,  qui  insulam  eo  anno  administra- 
vit ,  Dione ,  Caesare  ,  Paulo  Orosio  ,  et  Appiano  Alexandrino 
refercntibus. 

Anno  sequenti  Sex.  Peduceum  in  Sardiniam  Caesar  dele- 
gavit ,  et  navibus  longis  insulam  munivit,  ut  Appianus  Alexan- 
drinus  ,  et  alii  referunt. 

Anno  5916  Q.  Varro ,  M.  Cato,  multique  alii  Pompejani 
magna  navium  classe  Sardiniae  oram  infestarunt;  itaque  Caesar  , 
qui  ex  Sardinia  auxilium  commeatumque  habuit,  in  Africam 
profectus  eos  vicit ,  et  inde  in  Sardiniam  reversus  insulam 
lustravit  et  composuit.  Sulcitanos,  qui  L.  Nasidium  cum  classe 
Pompejana  receperant  H-S<  centum  millibus  mulctavit,  et  pro  de- 
cimis  octavas  pendere  jussit,  bonaque  paucorum  vendidit.  Stetit 
in  Sardinia  dies  decem  et  octo,  et  abiit  Romam;  ubi  biennio 
postea  a  conjuratis  viginti  tribus  vulneribus  fuit  confossus,  post- 
quam  in  Sardinia  regnaverat  annos  quinque  ,  et  menses  .  .  . 
Dione  et  Sabellico  attestantibus.  Interfecto  Julio  Caesare  bel- 
lum  civile  fuit  reparatum ,  sed  anno  3920  Caesar  Octavia- 
nus  C.  Julii  nepos  triumviratum  cum  Lepido  ,  et  Antonio 
couclusit ,  provinciasque  partitus  Sardiniam  ex  duplici  foedere 
obtinuit,  duabusque  legionibus  munivit,  ut  ex  Dione  ,  Sabel- 
Jico,  et  Appiano  Alexand.  constat.  Sex.  autem  Pompejus  > 
Marcus  ,  et  Jinobarbus ,  ac  alii  proscripti  et  fugitivi  factio- 
nis  Bruti  et  Cassii  ,  formidabili  coacto  exercitu,  oram  Sar- 
diniae  caedibus,  et  rapinis  compleverunt ,  ac  mari  intercluso 
Sardiniae  commeatum  impediere  ,  eodem  Dionc  ,  et  Appiano 
referentibus. 

Anno  sequenti,  orta  discordia  intcr  Antonium  et  Caesarem, 
bellum  reparatum  fuit.  Anlonius  ,  qui  Sex.  Pompejum  fauto- 
rem  habebat  ,  Mennam  cum  Pompeii  classe  quatuor  legioni- 
bus  instructa  ad  Sardiniam  sibi  occupandam  misit,  insulamque 


30 
Caesari  parentem  facile  est  consequutus  ,  ac  duas  legiones  , 
quas  in  ea  invenit  ob  Antonii  cum  Pompejo  conspirationem 
metu  territas ,  sibi  assumpsit.  Sed  non  multum  eam  tenuit ; 
»am  L.  Coccei  opera  pacem  cum  Caesare  resarcivit ,  et  ex 
conditione  novi  foederis  insulam  illi  restiluit,  ut  refert  Dion, 
et  Appian.  Alexand. 

Biennio  post  Sex.  Pompejus ,  audita  Caesaris  et  Antonii 
pace,  Mennam  libertum  cum  magna  navium  classe  in  Sardiniam 
misit,  qui  copiis  in  terram  expositis,  obvio  exercitu  a  M.  Lucio 
tunc  Praelore  adortus  ,  primo  congressu  terga  dedit ,  postea 
firmatis ,  contractisque  in  unum  locum  copiis  Lucium ,  qui 
nullo  servato  ordine  milites  insectabatur ,  vicit ,  et  ex  insula 
fugavit ,  Caralim  postea  obsidione  cepit,  et  in  ea  Helenum 
Caesaris  libertum  ,  caetera  quoque  oppida  ,  arcesque  ex  con- 
cordia  obtinuit ,  et  ad  Caesarem  Helenum  dimisit,  ut  Dion. , 
et  L.  Florus  referunt. 

Post  captam  Sardiniam,  Pompejus  navibus  praedatoriis  mare 
adeo  infestum  fecit ,  ut  commeatibus  impeditis  Romam  faiiie 
asperrima  affilixerit ;  illis  tandem  ab  Antonio  obviam  itum  est, 
et  pax  hac  lege  facla  ,  ut  Sardiniam  Sex.  Pompejus  haberet, 
quod  tradunt  Plutarchus,  Dion,  Sabellicus,  et  Appian.  Alexaud. 

In  sequenti  anno  Pompejus  foederis  conditiones  rupit,  ac 
Mennam  Sardiniae  Praetorem,  sibi  ex  levissimis  causis  suspe- 
ctum,  legatis  ad  eum  missis  revocat;  sed  Menna  legatos  occi- 
dit,  et  Philadelphum  Caesaris  libertum,  qui  in  insulam  fru- 
menti  convectandi  gratia  venerat,  ad  Caesarem  Octavium 
mittit,  et  Sardiniam  cum  tribus  legionibus,  et  sexaginta  na- 
vium  classe  illi  obtulit,  ut  Orosius,  Dion,  et  Appianus  Ale- 
xandrinus  tradunt. 

Octavius,  parta  Sardinia,  Lepidum  abdicare  coegit ,  Pom- 
pejum  et  Antonium  vicit,  atque  ita,  illis  mortuis,  singulare 
imperium  ex  S.  P.  Q.  R.  voluntate  sibi  uni  stabilivit,  provin- 
cias  omnes  disposuit;  Sardiniam,  et  undecim  alias  S.  P.  Q.  R. 
administrandas  tradidit,  teste  Svetonio,  et  Onufrio  Panvino. 
Regnavit  Octavius  et  Sardiniae  dominatus  est  annos  55  ,  et 
post  illius  obitum  caeteri  Imperatores  Romani  usque  ad  quar- 
tum  annum  FI.  Antemii  hac  serie  successerunt,  et  Sardiniae 
regno  dominati  sunt. 


31 

A  Natwitati  Salvatoris   Jesu   Christi 


Anno  15  Tibcrius  Caesar  Rom.  Imperator  est  asscquutus 
Sardiniam,  et  in  ea  regnavit  annos  22  menses  6  dies  26:  et 
obiit  XVII.  kal.  aprilis. 

Anno  58  Cajus  Caesar  cognomento  Caligula  Imperator  Ro- 
man.  accepit  Sardiniam,  regnavitque  in  ea  annos  tres  menses 
10  dies  9  et  occisus  est  IX.  kal.  februar. 

Anno  42  Claudius  Caesar  Rom.  Imper.  Sardiniam  regere 
coepit,  et  in  ea  regnavit  annos  13  menses  8  dies  20  et  mor- 
tuus  est  III.  idus  octobris. 

Anno  56  Nero  Ciaudius  Caesar  Rom.  Imp.  Sardiniam  obti- 
nens,  regnavit  annos  13  menses  6  dies  28,  et  seipsum  inter- 
fecit  IV.  idus  junii. 

Anno  69  Sergius  Galba  Rom.  Imp.  Sardiniam  assequutus , 
regnavit  menses  3  dies  5:  et  occisus  est  XVII.  kal.  febr. 

Anno  70  Otho  Sylvius  invasit  Imperium  Romae,  et  Aulus 
Vitellius  factus  est  a  Germanicis  exercitibus  Imperator:  unde 
Sardinia  nemini  accessit,  quousque  res  Othonis  ex  tribus 
praeliis  sub  Alpibus  circa  Placentiam  et  ad  Casturem  factis 
superiores  fuere.  Tunc  enim  partes  Imperatoris  Othonis  te- 
nuit,  quousque  seipsum  interfecit  XII.  kal.  maii  ejusdem  anni, 
ut  refert  Cornel.  Tacitus. 

Eodem  anno  Aulus  Vitellius  Rom.  Imp.  mortuo  Othone  te- 
nuit  Sardiniam,  et  illi  dominatus  est  menses  8  dies  5:  occisut 
est  IX.  kal.  januarii. 

Anno  71  Vespasianus  Rom.  Imp.  obtinuit  Sardiniam ,  et 
regnavit  annos  9  menses  6,  et  VIII.  kal.  julii  obiit. 

Anno  80  Titus  Vespasianus  Rom.  Imper.  regnare  coepit 
in  Sardinia,  et  imperavit  annos  2  menses  2  et  dies  20:  et 
idibus  septembris  mortuus  est. 

Anno  82  Domitianus  Rom.  Imper.  Sardiniam  habuit,  et  re- 
gnavit  annos  15  dies  6,  et  occisus  est  XIV.  kal.  octobris. 

Anno  97  Nerva  Caesar  Rom.  Imper.  obtinuit  Sardiniam,  et 
in  ea  dominatus  est  annum  1  menses  4  dies  11:  et  mortuus 
est   VI.  kal.   februarii. 

Anno  99  Ulpius  Trajanus  Rom.    Imper.    assequutus    Sardi- 


32 
niam,  regnavit  annos  19  menses  6  dies    15:    et    mortuus   est 
VI.   idus  augusti. 

Anno  118  ^EHus  Adrianus  cum  Rom.  Imperio  Sardiniam 
habuit,  et  retinuit  annos  20  menses  10  dies  29:  et  VI.  idus 
julii  mortus  est.  Hic  Sardiniam,  et  Corsicam,  quae  hucusque 
sub  uno  Praetore  Sardiniae  fuerunt  administratae ,  sejunxit, 
et  praesidiales,  teste  Ruffo,  et  Onuphrio,  fecit. 

Anno  139  Antonius  Pius  Rom.  lmper.  obtinuit  Sardiniam  , 
et  regnavit  annos  22  menses  6  dies26:et  obiit  nonis  martiis. 

Septimius  Severus,  qui  postea  fuit  Imperator,  hoc  tempore 
fuit  Sardiniae  Quaestor,  JEYio  Spartiano  referente. 

Anno  162  M.  Aurelius  Antoninus,  et  L.  Antoninus  Verus 
Rom.  Impp.  susceperunt  Sardiniam ,  et  regnarunt  ambo  annos 
circiter  9.  M.  Aureli»s  vero  omnino  regnavit  annos  19  dies 
11:  et  mortuus  est  XVI.  kal.  aprilis. 

Anno  177  L.  Commodus  M.  iilius  Rom.  Imperium  simul  cnm 
patre  habuit,  et  regnavit  in  Sardinia  annos  3  menses  3  dies 
18.-  et  eo  mortuo  solus  regnavit  annos  12  menses  8  dies  15: 
et  occisus  est  pridie  kal.  januarii. 

Anno  194  Helvius  Pertinax  Rom.  Imper.  accepit  Sardiniam, 
et  regnavit  in  ea  menses  2  dies  28:  et  interfectus  est  III.  kal. 
aprilis. 

Anno  eodem  Didius  Julianus  Rom.  Imper.  assequutus  Sar- 
diniam,  regnavit  menses  2  dies  5:  et  kal.  junii  ejusdem  anni 
fuit  interfectus. 

Anno  eodem  Septimius  Severus  Rom.  Imper.  obtinuit  Sar- 
diniam,  et  regnavit  annos  17  menses  8  dies  3:  et  mortuus 
est  pridie  non.  februarii. 

Anno  199  Rassianus,  qui  Antonius  Caracalla  dicebatur,  cum 
Severo  patre  regnavit  in  Sardinia  annos  13;  et,  patre  mortuo, 
annos  circiter  6:   et  occisus  est  VI.  idus  aprilis. 

Anno  218  Opilius  Macrinus  Rom.  Imp.  obtinuit  Sardiniam , 
et  imperavit  annum  1  mensem  1  dies  28:  et  interfectus  est 
VII.  idus  junii  ejusdem  anni. 

Anno  219  M.  Aurelius  Antoninus,  cognomento  Heliogabalus, 
Hom,  Imp.  habuit,  et  regnavit  in  Sardinia  annos  5  menses  9 
dies  4:  mortuus  est  VI.  idus  martii. 

Anno  223  Aurelius  Alexander,  Mammeae  filius  Rom.  Imper. 


33 
obtinuit  Sardiniam ,  et  regnavit  annos  13  dies    9:    et    oceisus 
est  XV.  kal.  aprilis. 

Anno  256  Julius  Maximinus  Rom.  Imper.  accepta  Sardinia 
regnavit  annos  2:  et  post  aliquot  mcnses  occisus    cst. 

Anno  238  Pupicnus  Balbinus,  et  Gordianus  Rom.  Impp. 
asscquuti   Sardiniam,  regnarunt  annnm  unum:   et  occisi   sunt. 

Anno  239  Gordianus  Junior  Rom.  Imper.  liabuit  Sardiniam,' 
et  regnavit  annos  circiter  sex:  et  occisus  est. 

Anno  243  Philippus  Christianus  Rom.  Imper.  accepit  Sar- 
diniam,  et  regnavit  una  cum  Philippo  filio  eliam  Christiano 
annos  5:   et  interfccti  fuere. 

Anno  230  Trajanus  Decius  Rom.  Imper.  tenuit  Sardiniam , 
et  imperavit  cum  filio  Decio  annis  2:   et  occisi  sunt. 

Anno  232  Gallus  Rom.  Imper.  habuit  Sardiniam,  et  regna- 
vit  cum  Volusiano  cjus  filio  annum  1  menses  6:  et  interfecti 
sunt. 

Anno  237  Licinius  Valerianus,  et  Gallienus  Rom.  Impp. 
assequuti  Sardiniam,  dominati  sunt  annos  7:  et  Valerianus  a 
Persis  victus,  et  captus  fuit. 

Anno  264  Gallienus  Rom.  Imp.  habuit,  et  regnavit  in  Sarl 
dinia  cuni  fratre  Valeriano,  et  fiiio  Gallieno  annos  8:  et  XII. 
kal.  aprilis  cum  fratre  et  filiis  occisus  est. 

Anno  269  Flavius  Ciaudius  Rorn.  Imper.  accepit  Sardiniam, 
et  regnavit  in  ea  annum  unum,  menses  11  dies  7:  et  pridie 
nonas  februarii  mortuus  est. 

Anno  271  M.  Aurelius  Quintillus  Rom.  Imper.  obtinuit 
Sardiniam,  et  in  ea  regnavit  dies  17:  et  occisus  est  X.  kab 
martii. 

Eo  anno  Valerius  Aurelianus  Rom.  Imper.  obtinuit  Sardi- 
niam,  et  dominatus  est  annos  4  menses  11  dies  7:  et  fuit 
occisus  IV.  kal.  februarii,  fuitque  interregnum  mensium  8. 

Anno  276  M.  Claudius  Tacitus  Rom.  Imper.  obtinuit  Sar- 
diniam,  et  111  i  dominatus  est  menses  6  dies  20:  et  occisus 
fuit  idibus  aprilis. 

Anno  277  Annius  Florianus  Rom.  Tmper.  obtinuit  et  do~ 
minatus  est  Sardiniae  menses  2  dies  20 :  et  interfectus  fuit 
V.   nonis  julii. 

Eodem  anno  Valerius  Probus    Rom.    Impeiv    habuit    Sardi- 

6 


34 
niam,  et  regnavit  annos  5  menses  4:  et  occisus  estlV.  nonas 
Novembris 

Anno  282  M.  Aurelius  Carus  Rom.  Imper.  habuit  Sardi- 
niam ,  el  regnavit  cum  filiis  Carino,  et  Numeriano  Caesari- 
bus  annum  unum:  et  mortuus  est. 

Anno  285  M.  Aurelius  Carinus,  et  M.  Aurelius  Numeria- 
nus  Rom.  Impp.  assequuti  Sardiniam  regnarunt  annum  unum: 
et  mortui  sunt.    . 

Anno  284  Aurelius  Valerius  Diocletianus  Rom.  Imper.  ac- 
cepta  Sardinia,  regnavit  in  ea  solus  annos  2  et  una  cum 
Maximiano  alios  annos  18  et  imperio  se  abdicaverunt  XI. 
kal.  maii. 

Anno  504  Constantius  ,  et  Galerius  Rom.  Impp.  partiti 
sunt  imperium,  ntque  ita  Sardiniam,  Italiam,  Africam,  et 
Galiias  Constantius;  reliquas  partes  Galerius  obtinuit.  Sed  Con- 
stantius  Gallia,  Hispaniaqne  contentus,  Galerio  Sardiniam,  et 
caeteras  partes  reliquit;  et  ita  in  Sardinia  regnavit  Galerius 
annos  circiter  2:  postea  Caesarem  elegit  Severum,  cui  Sar- 
diniam,  et  Italiam  commendavit.  Hic  Severus  regnavit  annum 
1  et  menses  aliquot:  et  Ravennae  interfectus  est,  utexOrosio, 
Eutropio,  et  Platina  constat. 

Anno  506  Maxentinus,  Maximiani  Herculei  filius,Rom.  Imp. 
assequutus  Sardiniam,  regnavit  in  ea  annos  circiter  6  et  oc- 
cisus  est. 

Anno  512  Constantinus  Maximus  Imper.  Rom.  habuit  Sar- 
diniam,  et  imperavit  in  ea  annos  24  menses  9  dies  28:  et 
mortuus  est  XI.  kal.  junii. 

Refert  Platina  aliquos  scribere  (  sine  authore  tamen  )  Sar- 
diniam  cum  fundis  suis  hoc  tempore  fuisse  a  Constantino  dono 
datam  Ecclesiae  sanctorum  martyrum  Marcellini  Presbyteri , 
et  Petri  Exorcistae,  quam  ipse  Romae  in  via  Lavicana  inter 
duas  lauros  aedificaverat,  id  etiarn  tradit  Damasus  in  Pontficali. 

Sunt  et  alii ,  qui  asserunt  omnes  Italiae,  et  Occidentalium 
regionum  provincias  ,  atque  ita  Sardiniam ,  fuisse  a  Constan- 
tino  beato  Sylvestro  Papae,  et  successoribus  concessas,  ut 
apud  Isidorum,  Ivonem,  Photium,  et  in  Gratiani  decretis  est 
videre:  sed  quia  non  desunt,  qui  id  negent,  dijudicandum 
acriori»    ingenii    viris    relinquo.    Zozimus    tamen ,     et    Onu- 


phrius  tradunt  hoc  tempore  Conslnnlinum  Romanum  imperium 
jii  Occidontalc.,  ct  Oricntale  sccuisso,  et  novas  provinciarum 
distinciioncs  fccissc,  novosquc  magislralus  excogitasse;  atque 
ita  Sardiniam  provinciam  Pracsidialcm  Italiae  fccisse,  quae  a 
proprio  Pracside  quotanuis  crcato  regeretur,  cui  praeesset  Vi- 
carius  urbis,  et  Vicario  Praefectus  Praetorio  ltaliae ,  qui  post 
Iinperatorem  primus  erat. 

Anno  357  Constans,  diviso  cum  fratribus  imperio,  Sardi- 
niam  obtinuit,  et  in  ea  regnavit  annos  12  mtnses  9:  et  mense 
martii  occisus  est. 

Anno  550  Fi.  Magnentius  Rom.  Imper.  Occidcnlalis  obtinuit 
Sardiniam,  et  regnavit  annos  5  menses  7:  et  acie  profligatus 
fuit  mense  junii. 

Anno  555  Constantius  Rom.  Imper.  Occidentalis  habuit 
Sardiniam,  et  regnavit  annos  9  mensem  1:  et  obiit  mense 
novembris. 

Anno  562  Julianus,  eognomento  Apostata,  Rom.  Imper.  ob- 
tinuit  Sardiniam  ,  et  in  ea  regnavit  anuum  1  menscs  8  dies 
27:  et  VII.  kal.  julius  occisus  est. 

Anno  564  Jovianus  Rom.  Imper.  assequutus  Sardiniam,  re- 
gnavit  menses  5  dies  22:   et  mortuus  est  XIII.  kal.  mariii. 

Anno  eodem  Valentinianus  ,  diviso  cum  Valente  fratro  Rom. 
Imperio,  Sardiniam  obtinuit,  et  in  ea  regnavit  annos  11  menses 

8  dios  22:  et  mortuus  est  XV.  kal.  decembris. 

Anno  575  Gratianus,  et  Valentinianus  Junior  Rom.  Impp. 
habuerunt  Sardiniam,,  et  in  ea  regnarunt  simul  annos  7  menses 

9  dies  9:  et  mortuus  est  Gralianus  VIII.  kal.  septembris. 
Anno  585  Fl.  Maximus  Occidentis    Imperium,    et    cum    eo 

Sardiniam  occupavit^  regnavilque  annos  5  dies  2:  et  occisus 
est  VI.  kal.  septembris. 

Anno  588  Valentinianus  Junior  Rom.  Imper.  Occidentalis, 
Sardiniam  habuit,  et  regnavit  annos  5  menses  8  dies  18  :  et 
occisus  est  idibus  maii. 

Anno  592  Flav.  Eugenius  Rom.  Imper.  Occidentalis,  Sardi- 
niam  accepit,  et  in  ea  regnavit  annos  2  et  menses  4  diesque 
14:  et  occisus  est  VIII.   idus  septembris. 

Anno  597  Honorius  Rom.  Imper.  Occidentalis  Sardiniam 
tenuit,  regnavitque  annos  28  dies  10:  et  mortuus  est  XVIII. 
kai.  septembris. 


36 

Anno  423  Fl.  Joannes  Sardiniam,  et  Occidentis  Imperium 
occupavit,  ac  illis  annos  duos  imperavit.  Postea  idibus  octobris, 
Placidus  Valentinianus,  Imperator  creatus,  obtinuit  Sardiniam, 
et  in  ea  regnavit  annos  29  et  menses  5  diesque  23:  et  oc- 
cisus  est  XV.  kal.  aprilis. 

Anno  455  Anicius  Maximus  Rom.  Imper.  Occidentalis  Sar- 
diniam  assequutus^  regnavit  menses  2  dies  27:  et  pridie  idus 
junii  occisus  cst,  fuitque  interregnum  28  dierum. 

Anno  eodem  Mecilius  Avitus  Rom.  Imper.  Occidentalis  Sar- 
diniam  est  nactus,  et  in  ea  regnavit  menses  10  dies  8:  et 
imperio  se  abdicavit  XVI.  kal.  junii,  fuitque  interregnum  men- 
sium  10  et  dierum  15. 

Anno  457  Julius  Valerius  Majorianus  Rom.  Imper.  Occiden- 
talis  consequutus  est  Sardiniam,  et  in  ea  est  dominatus  annos 
4  menses  4  dies  2:  et  occisus  est  nonis  augusti. 

Anno  461  Vibius  Severus  Romanorum  Imperator  Occiden- 
talis  Sardiniam  accepit ,  regnavitque  annos  3  menses  8  et  dies 
28  :  et  eo  mortuo  fuit  interregnum  anni  unius  mensium  7  et 
dierum  27. 

Anno  467.  Fl.  Anthemius  Imp.  Occidentalis  Sardiniam  ha- 
buit,  regnavitque  in  ea  annos  4,  et  menses  aliquot  ;  et  a 
Genserico  Vandalorum  rege  ,  Sardiniam  armis  occupanle  , 
regno  privatus  fuit  anno  a  Cajo  Julio  Caesare  circiter  518. 

Horum  Imperatorum  teinporibus  Sardi  pacate  vixere  ,  nul- 
lumque  memorabile  bellum  habuere  ;  et  urbes  ,  quae  plures 
.in  Sardinia  ,  teste  Ptolomaeo  ,  et  Antonio  Pio ,  erant ,  hoc 
tempore  maxime  floruere  ,  ac  amplissimis^  et  sumptuosissimis 
aedificiis,  quorum  reliquiae   adhuc   visuntur,  exornatae    fucre. 

Via  lata,  quae  adhuc  in  Sardinia  aOparet,  fuit  ab  urbe  Tur- 
rium  ,  usque  ad  urbem  Caralis ,  uitra  125  millia  passuum 
magnis  lapidibus  strata.  Et  aquaeductus  altitudinis  sex  cubito- 
rum  ,  et  longitudinis  12  millia  passuum  ,  per  quem  fons  A- 
quae  clarae  a  Valle  sancti  Martini,  usque  ad  urbem  Turrium 
deducebatur,  fuit  tunc  constructus,  et  illius  pulcherrimae  par- 
tes  ,  et  maximae  hucusque  extant. 

Hoc  etiam  tempore,  quo  Sardi  summa  pace,  et  ocio  frue- 
bantur ,  dignatus  est ,  Rex  paeificus  Dominus  noster  Jesus 
Christus  venire  in  mundum ,    et    genus    humanum   redimere  : 


37 
anno  enim  29  Imperii  Octaviani    Augusti    VIII.    kal.    januarii 
mius  cst  ile  Maria  Virgine  ;    18  Tiberii  Caesaris  VH.   kal.  a- 
prilis  crucifixus ;  triduo  post  a  niortuis  resurrexit ,    et  40  die 
iu  eoeluin  asecndit. 

Quadricnnio  post,  anno  seilicet  a  Nativitate  Christi  58  Ti- 
berius  Caesar  quatuor  millia  juventutis  Judeorum  Urbe  expu- 
Jit ,  et  in  Sardiniam  misit ,  ut  Josephus  ,  et  Sabeliicus  refe- 
runt;  et  eodem  anno  Senatus  Populusque  Romanus  Christia- 
nos  onmes  Urbe  eliminari  jussit,  ut  tradunt  Orosius,  Svetonius, 
et  Eusebius  :  atque  ita  judieatur  eorum  plures  etiam  in  Sar- 
dinia  forle  missos  Sacrum  Christi  Evangelium  disseminasse. 

Beatus  etiam  Paulus  Apostolus,  qui  liberatus  a  carcere  anno 
circiter  60  salutare  verbum  ,  ut  inquit  Primus  Cabilonensis 
Episcopus ,  in  Corsica  praedicavit ;  et  S.  Petrus  Apostolus  , 
qui  totum  Occidentem  ,  ut  refert  Nicephorus ,  praedicando 
peragravit ,  in  Sardinia  Christi  Evangelium  disseminasse  cre- 
ditur.  Caetcrum  in  Sardinia  illi  tantum  instituerunt  Ecclesias, 
quos  beatus  Pelrus  Apostolus,  vel  ejus  successores  constituerunt 
JSacerdotes  ,  ut  tradit  Innocentius  Papa  bujus  nominis  primus  , 
quem  Ivo,  et  Gratianus  referunt:  atque  ita  in  Sardinia  plures 
summi  viri  sanctitate  perspicui  ,  et  miraculis  clari  his  tempo- 
ribus  floruere. 

Anno  enim  82  yEmilianus ,  Priamus  ,  Lucianus ,  et  Felix 
foemina  ,  sanctitate  in  Sardinia  excelluerunt ,  et  V.  kal.  junii 
miraculis  ciari  migrarunt  in  caelum  ,  ut  inquit  Usuardus. 

Anno s.    Sallustianus   miracuSis    in    Sardinia    clams 

obdormivit  in  domino  VI.  idus  junii  ut  refert  Usuardus.  Hunc 
sanetum  Justinianum  appellat  Mauroiicius  Abbas. 

Anno Gabinus  ,    et    Crispolus    sanctilate  insignes  ,  in 

Turribus  Sardiniae   martyrium    passi    III.    kal.    junii    decenter 
honorantur,  eodem  Usuardo  referente. 

Anno  504  .  .  .  Crescentianus,  qui  in  praeelara  Turrium 
ui  be  sanctitate,  et  rairaculis  fulsit,  pridie  kal.  junii  martyrio 
coronatus  migravit  in  caelum ,  ut  tradit  Usuardus.  Is  etiam 
in  melropolitana  Turrium  Ecclesia  summo  in  honore  habetur. 

Anno  ....  Justa,  Justina,  et  Henedina  sanctitate  in  Sardi- 
nia  fulgentes,  pridie  idus  maii  migrarunt  in  caelum;  et  iii 
Cathedrali  Sardiniae  Ecclesia  sub  eorum  invoeatioue  erecla 
decentissime  coluiitur. 


38 

Anno  circiter  125  Antiochus  medicus  nobilissimus,  atque 
optimus,  natione  Maurus,  ac  fide  Christianus  ab  Adriano  lm- 
peratore,  tunc  in  Africa  «xistente  captus,  ob  fidei  constantiam 
accerrimis  tormentorum  generibus  cruciatur,  et  in  ahenum 
ferventissimi  olei,  picis,  et  resinae  mergitur:  at  cum  signo 
Crucis ,  et  Angeli  tutela  illaesus  evaderet  urso ,  leoni ,  at- 
que  pardo  traditur;  sed  eorum  feritatem  oratione  compressit, 
et  Deorum  idola  comminuit.  Unde  jussu  Adriani  in  Sardiniae 
Sulcitanam  insulam,  a  plebe,  et  cultura  hominum  desertam , 
a  Cyriaco  deportatur:  ibique  in  vastissimo  antro  vigiliis,  jeju- 
nis,  et  orationibus  Deo  serviebat;  et  infirmos  ex  Sardinia  ad 
eura  confluentes  curabat,  pluresque  ad  fidem  Christi  vocabat; 
atque  ita  jussu  pracsidis  captus  oratione  facta,  ac  voce  de 
caelo  audita,  cunctis  mirantibus,  in  cuelum  migravit  idibus 
decembris.,  ut  in  illius  hisloria,  in  Ecclesia  Sulcitana  recon- 
dita,  constat.  Ejus  corpus  in  amplissimo  templo  sub  ejus  in- 
Tocatione  constructo  Sardiniae  populi  frequentissimi  venerantur. 

Anno  circiter  168  Potitus  natione  Sardensis,  unicusHila?  fi- 
lius,  patre  relicto,  daemonisque  tentationibus  superatis  mira 
sanctitate  floruit,  multisque  miraculis  claruit.  3Nam  in  urbe 
Valeriana  Quiriacam  Agathonis  conjugem  lepra  mundavit,  et 
Romae  Agnetem  Antonini  Pii  filiam  daemone  liberavit;  idola 
quoque  oratione  comminuit,  et  dissipavit.  Itaque  ab  Antonino 
tunc  Christianos  persequente  captus,  et  fustibus  caesus,  cate- 
nisque  ferreis  ligatus,  in  carcere  fuit  reclusus.  Sed  Angelus  , 
catenis  ad  instar  cerae  liquefactis,  eum  mirabiliter  est  conso- 
latus.  Gum  postea  equuleo  suspensus,  exungulalus,  ad  bestias 
damnatus,  et  in  sartaginem  ferventis  olei  missus  illaesus  rema- 
neret,  jussu  Antonini  fuit,  oculis  efibssis,  et  lingua  abscissa, 
in  Apulia  decollatus  idibus  januarii:  cujus  anima  in  columbae 
8peciem  cunctis  videntibus  migravit  in  caelum  ;  corpus  autem 
a  Christianis  in  Sardiniam  delatum  in  loco  Norae,  nunc  ca- 
put  Pulae  dicto,  fuit  honorifice  conditum,  ut  ex  anliquo  MS. 
C.  in  archivio  Ecclesiae  Cathedralis  Pisanae  recondito,  eonstat. 

Anno  252  s.  Calpurnius  Pontianus  19  Romanae  Ecclesiae 
Pontifex,  instigantibus  sacrificulis  idolorum  fuit,  ob  fidei  con- 
fessionem,  ab  Alexandro  Mammea  Imperatore  Urbe  ejecius, 
€t  cum  Philippo  Presbytero  in  Sardiniam  deportatus,  m  iusu- 


39 
lam  scilicet  Buecinam,  ut  inquil  Damasus.  Is  in  ea  duas  scri* 
psil  epislolas,  nnani  de  lionorc,  quo  Saeerdotcs  proscquendi 
sunt,  aliam  dc  fratcrna  dilcclionc  ,  ct  vitandis  malis.  Fecit 
ordinaiioncs  duas  mense  decembri,  in  quibus  6  Episcopos , 
tolidcinquc  Presbyteros ,  et  Diaconos  5  crcavit,  ut  ex  Piatina, 
Sabellico,  et  Damaso  constat. 

Anno  256  ,  quo  fuit  scxta  in  Christianos  persequutio,  s. 
Pontianus  Papa  fuslibus  mactatus,  martyrium  in  Sardinia  con- 
sumavit  XIII.  kal.  decembris,  cujus  corpus  a  Sardis  Christianis 
decenter  conditum  per  tres  ferme  annos  Insulam  decoravil, 
ut  cx  supra  citalis,  et  ex  Maurolicio  Abbale,  et  Cuspiano  constat. 

Vacavit  Sedes  una  die,  teste  Onuphrio,  et  s.  Antherus,  qui 
eo  tempore,  ut  inquit  Petrus  Recordati,  vitam  monasticam  in 
Sardinia  ducebat,  Pontifex  Romanus  fuit  sacratus,  eodem  Onu- 
phrio  refcrente. 

Anno  249  quo  Philippus  primus  Christianus  Irnperator  re- 
gnabat,  s.  Fabianus  Papa  fecit  ex  Sardinia  Romam  deportari 
corpus  sancti  Pontiani,  et  in  coemiterio  Callixti  in  via  Appia 
sepelliri,-  ut  refert  Platina,  Damasus,  Sabellicus,  et  Bergomensis. 

Anno  circiter  290  Proptus,  et  Januarius  Christiani  Sardi 
Turritani  ex  Illiensibus  Romam  profecti  a  bcato  Cajo  Papa 
ordinantur,  Proptus  Presbyter,  et  Januarius  Diaconus,  et  in 
Sardiniam  reversi  in  Turribus  fidem  Christi  praedicant,  ut  in 
eorum  historia,  a  magistro  Garibaldo  composita,  constat. 

Anno  circiter  500  Proptus,  et  Januarius  in  urbe  Turritana 
mira  sanctitate  florentes  in  saevissima  Diocletiani,  et  Maximia- 
ni  persecutione  varia  tormenta  prb  fide  Christi  constanter  passi 
sunt;  nam  a  Barbaro  Sardiniae  et  Corsicae  Praeside  Proptus 
in  Herculis  insulam,  Linariam  vulgo  dictam,  deportatus  fuit; 
et  Januarius  junior  blandiiiis,  et  donis  tenlalus,  mox  ambo  e- 
quuleo  suspensi,  et  ferreis  ungulis  excarnificati  fuere. 

Eodem  tempore  in  Turribus  floruit  Gavinus  Romanus  miles, 
ex  praeclara  Sabelliorum,  ut  ferlur  familia,  qui  custos  San- 
ctorum  a  Barbaro  relictus,  salularibus  eorum  monitis  fidem 
Christi  amplexus,  liberos  abire  permisit,  et  Sancto  Spiritu 
replctus  pro  Sanctis  causam  dixit:  undc  postea  pro  conslantia 
catholicae  confcssionis  oblruncatus,  ex  invio  suburbano  Tur- 
rium,  ubi  Sancti   latebant,  quos  magislros  habuerat   primum, 


40 
dimisso*  ad  coronam  vocavlt,  et  cum  se  Sancti    Dei    obtulis- 
sent  in  Porlu  Balagai,  in  eodem   loco,    ubi    beatus    Gavinus  , 
gladio  occisi  sunt  VIII.  kal.  novembris. 

Hi  multis  miraculis  clari  patroni  sunt  Ecclesiae  Metropoli- 
tanae  Turritanae ,  in  qua  eorum  corpora  decenter  recondita 
magna  totius  insulae  populorum  frequentia  coluntur,  ut  ex 
antiquo  MS.  ejusdem  ecclesiae  codice,  et  in  historia  ab  An- 
tonio  Cano,  et  Salvatore  Salepusio  Archiepiscopis  Turritanis 
constat.  De  sancto  Gavino  meminit  etiam  sanctus  Gregorius  in 
regestro:  et  mensis  octobris,  sancti  Gavini  mensis,  a  Sardis 
appellatur. 

Anno  305  floruit  Ephysus  natione  Graecus,  ex  Christophoro 
Christiano,  et  Alexandra  conjuge  procreatus,  qui  a  Diocletiano 
Dux  contra  Christianos  missus,  voce  de  caelo  audita  ad  Chn- 
stum  vocatus  convertitur,  et  in  Sardinia  contra  montanos 
Barbaracinos  insulam  devastantes  proficiscitur,  illosque  acie 
instructa  occurrentes,  Crucis  signo  munitus,  mirabiliter  vicit  , 
et  profligavit.  Inde  Caralim  abiit,  et  populum  illum  tunc  ido- 
lorum  cultorem  ad  Christum  convertere  laborat.  Diocletiano 
quoque  litteris  ad  eum  missis,  veritatem  Christianae  fidei 
praedicat,  et  se  esse  Christianum  aperte  declarat.  Haque  jussu 
Imperatoris  a  Julsio  Sardiniae  Praesidae  Sanctus  Dei  captus  , 
fustibus  mactatur,  ferreisque  ungulis  excarnificatur;  et  ita  in 
carcerem  conjectus  a  Christo  et  Angelis  mirabiliter  reficilur. 
Cum  postea  e  carcere  ad  sacrificandum  duceretur ,  templum , 
et  idola  omnia  ipsius  verbo  in  tcrram  conciderunt,  et  Prae- 
ses  nimio  pavore  exterritus  insula  excessit;  et  provinciam  Fla- 
viano  administrandam  reliquit.  Ab  isto  Flaviano  Sanctus  Dei 
multa  tormenta  passus  est:  nam  prius  igni  fuit  impositus,  re- 
eina,  pice,  oleoque  aspersus  in  ignitum  clibanum  magnis 
flammis  exurentem  missus  fuit;  tandem  cuin  ab  his  illaesus 
divinitus  evaderet ,  decollatus  fuit  in  loco  Norae,  nunc  Caput 
Pulae  dicto  XVHI.  kal.  februarii,  cujus  anima  in  caelum  ab 
Angelis  delata ,  corpus  autem  miraculis  clarum  fuit  a  Chri- 
stianis  in  eo  loco,  ubi  ossa  beati  Potiti  conquiescebant,  de- 
centissime  conditum;  ut  ex  ejus  vita,  a  Marco  presbytero 
descripta,  in  Archivlo  Cathedralis  Ecclesiae  Pisanae  conslat. 

Eisdem  temporibus  Juvenalis  Archiepiscopus  Caraiitanus  san- 


41 
ctitate  pollcbat,  et  premente  Diocietiani  persecutione  in  mon- 
libus  Caralitanis  latitabat.  Efic  post  Epbysi  passionem,  populum 
Caralilanum  ad  fidem  eonversum  baptizans ,  fuit  a  Flaviano 
eaplus  ,  et  catenis  vinelus  in  carcerem  detrusus ;  sed  Angelus 
Domini  apparuit  ci  ,  et  de  carcere  illum  extrahens  ad  mon- 
tein  exeelsum  in  loeum,  qui  dicitur,  Caput  Passeris,  deduxit, 
el  ibi  illius  regionis  accolas  Saermn  Evangelium  docuit,  illisque 
Presbyteros,  et  Diaeonos  ordinavit;  et^postea  mortuo  Fiaviano 
ad  urbem  Caralis  rediit ,  ut  in  eadem  historia   legitur. 

Anno  504  Luxorius  natione  Sardus,  et  Chrisii  miles  pro  verae 
fidei  confessione,  jtissu  M.  Delasii  tunc  Sardiniae  Praesidis  , 
fuit  fusiibus  graviter  caesus  ,  et  decoiiatus  prope  Caralim  ,  in 
loco  Frateria  appeilato ,  XII,  kal.  septembris  ,  scpultus  fuil  , 
ut  ex  antiquo  MS.  C.  in  Archivio  Ecclesiae  Metropol.  Tur- 
ritanae  recondiio  consiat.  De  boc  Sancto  memhut  etiam  Divus 
Gregorius  in  regestro. 

Eodem  anno  sanctus  Cesellus ,  et  s.  Camerinus  impuheres 
Sardi,pro  Christi  fide  jussu  Delasii  gladio  confossi  sunt  prope 
Caralim:   et  in  loco  ,  ubi  postea  templum  B.  Lucifero  confes- 

sori  dedicatum  est,  sepuili   fuere ut  ex  eodem 

supradicto  MS.  C.  apparet, 

Anno  511  premente  in  Sardinia  Christianorum  persecutione 

sancta  Restituta  cum  duobus  filiis  Eusebio ,  et ,  casti* 

tate  clara,  insula  excessit,  et  Romam  abiit,  ubi  mense  martii 
a  Papa  Eusebio  filius  baplizatus  fuit,  et  Eusebii  nomine  insignitus; 
ut  tradit  Petrus  de  N  ilaiibus  Episcopus  Equiiinus  ,  et  in  Bre- 
viario  Eusebiano  constat. 

Anno  514  fioruit  Quintianus ,  seu  Quintus  Episcopus  Cara- 
litanus  ,  qui  in  secimda  Arelatensi  Synodo  interfuit;  et  Cato- 
nus  Episcopus  Corsicanus  ,  qui  in  Eliberitana  stetit  Synodo,  ut 
in  primo  Conciliorum  voiumine  constat. 

Anno  525  in  Synodo  universali  prima  Nicena  518  Episco- 
porum,  contra  Arii  blasphemias  mense  apriii  eoilecta,  praesens 
fuit  Protogenes  insignis  yir5  qui  non  erat  Episcopus  Sardicen- 
sis  provinciae  Daciae  ,  ut  quibusdam  in  locis  mendose  scribi- 
tur  ,  sed  erat  Episeopus  Sardiniae  ,  ut  etiam  tradit  Illescas  in 
vita  Jitlti  Primi  :  nam  Eeclesia  Sardicensis  nuncupata  nou  re- 
perjlur  in  Dacia  ,  sed  ea  est    in    Lydia  ,    et  iiljus  Episcopus  , 

7 


qui    etiam    in    ea    adfuit    Synodo,  Artemidorus  appellabatur, 
ut  in  primo  Conciliorum  tomo  constat. 

Anno  531  beatus  Eusebius  Sardus  fuit  a  s.  sylvestro  Papa 
ordinalus  urbis  Romae  lector,  ut  refert   bealus  Hieronyuius* 

Anno  556  beatus  Eusebius  fu«t  a  beato  Marco  Papa  ob  ejus 
sanctitatem  ,  et  doctrinam  Presbyter  ordinatus,  ut  in  Brevia- 
rio  Eusebiano. 

Anno  543  idem  Eusebius  fuil  Episcopus  Vercellen.  a  Julio 
Papa  sacratus  ,  et  Liguriae,  Galliae,  ac  totius  Occidentis  Le- 
galus  Apostolicus  deslinalus  ,  ut  inde  Arianos  eliminaret ,  et 
populis  veram  Christi  fidem  praedicaret ;  quod  effecisse  te- 
stantur  s.  Hieronymus ,  et  Primus  Cabilonensis  Episcopus  in 
Topographia:  nam,  ut  inquit  Nauclerus  ,  is  omnes  Occidentis 
provincias ,  sicut  Athanasius  Orientis  ,  sua  doctrina  ab  Ariana 
peste  purgavit,  et  Auxenlium  Mediolanen.  Episcopum  Arianum 
ab  omnibus  Christianis  expulsum,  damnavit,  ct  sanctum  Dio- 
nysium  ibi  Episcopum  ordinavit. 

Anno  547  in  magna  Sardicensi  Synodo,  in  causa  s.  Atha- 
hasii  congregata  ,  convenit  Protogenes  Episcopus  provinciae 
Sardiniae  ,  ut  ex  epistola  ejusdem  Concilii,  et  ex  Theodorito 
constaU 

Anno  513  Lucifer  Arcbiepiscopus  Caraiitanns  doctrina  ,  et 
eloquentia  clarus,  a  sancto  Liberio  Papa  Legatus  Apostolicus 
crealus,  ad  Constantium  Imperatorem  una  cum  Pancratio ,  et 
Hilario  Romanis  clericis  missus  fuit :  nam  Constantius  Syno- 
dum  in  Italia  congregare,  et  Athanasium  damnare,  Arianisque 
consubstantialem  esse  palri  filium  denegantibus  Occidentaies 
Episcopos  consentire ,  cupiebat;  ut  Platina,  Nicephorus,  et  Hie- 
ronymus  tradunt. 

Anno  sequenti  congregata  fuit  Synodus  aliquorum  Orienta- 
lium  *  et  trecentorum  Occidentalium  Episcoporum  in  civilate 
Mediolani ,  in  qua  Lucifer ,  et  Eusebius  Sardi  interfuerunt. 
Cum  auiern  in  ea  Constantius ,  et  Orientales  Episcopi  ante 
©mnia  peterent  Athanasium  per  Concilium  damnari ,  et  A!e- 
xandrina  urbe  interdici,  Synodusque  in  eam  adduceretur  sen- 
tetttiam  ;  soli  isti  duo  Sardi  ,  Eusebius  et  Lucifer  cum  Dio- 
fcjsio  Italo  ac  Paulino  Gallo ,  dolo  deprehenso  assurgentes 
Vcciferati  sunt ;  Orientaies    evertendi    Niceni    dogmatis    causa 


43 
condemnationem  Athanasii  urgerc  _,  et  fraude  Christianismum 
cireumvenire  ;  nequc  verbis  ejusmodi  de  Athanasio  agi  ,  sed 
decrctis  rile  de  l)eo  oiim  iaeiis  insidias  tendere.  Itaque  illis 
talia  proclamantibus  Coneilium  solvitur,  et  Constanlius  indi- 
gnatus  Eusebium  ct  Lucifcrum ,  qui  tam  libere  loquuti  fue- 
rant ,  perpetuo  cxilio  damnat  ;  ul  refert  Nicephorus ,  Sozo- 
menus,  Theodoritus,  Platina,  Volaterranus^  et  Sulpitius  Sevcrus. 

Divus  Ambrosius  etiam  tradit  bealum  Dionysiiun  ,  qui  ex 
simplicilate  Arianorum  cbyrographo  subscripserat ,  a  s.  Euse- 
bio  fuisse  dcleto  chyrographo  liberatum,  Arianosque  ipsos  de- 
lusos  ,  et  increpatos:  atque  ita  s.  Eusebium  fuisse  in  Orienlis 
plagae  exilium  relegatum  ,  priiis  Scytopolim  ,  deinde  in  Cap- 
padociam  ,  ut  inquit  s.   Hieronymo. 

In  eo  exilio ,  ut  idem  refert  Ambrosius  ,  cum  Eusebius  a- 
nimo  invictus  in  fide  permanerct  ,  et  Arianorum  perfidiae 
communicare  omnino  denegaret,  gravi  vexatur  supphcio:  nam 
saepe  per  scalarum  gradus  supinis  pedibus  ad  imum  usque 
trahitur ,  et  iterum  ad  summum  revocatur ,  ac  iliiso  capi-* 
te  ,  toto  corpore  quassalur  ;  multo  deinde  e(I'uso  sanguine,  in 
cavea  ,  negaio  potu  et  cibo  ,  septem  diebus  recludilur :  cf 
tandem  in  arclo  positus  loco ,  ubi  se  movere  non  poterat  an- 
gelica  visione  ,  ut  inquit  Nauclerus  ,  reficitur. 

Hic  in  exilio  scripsit  Epistolam  unam  ad  Presbyteros  et 
plebes  quasdam  Italiae ,  qua  de  slatu  suo  et  vita  illos  com- 
monefacit:  habetur  in  codice  antiquo  Mediolani  typis  cxcuso, 
jet  in  Lib.  Aloysii  Lypomani  de  Vitis  Sanctorum  diligentia  Laur 
rentii  Surii  impressis. 

Scripsit  etiam  in  exilio  Lucifer  Caralitanus  librum  contra 
Constantium  Imperatorem,  eique  legenduni,  teste  Hieronymo, 
et  Platina,  misit. 

Hic  liber  nunc  Parisiis  excusus  ad  manus  meas  perve- 
nit  in  sex  divisus  libellos,  hv  quorum  duobus  primis  pro  s. 
Athanasio  contra  Constantium  Imperatorem  causam  dixit.  ln 
5  de  Apostatis  Regibus  tractans,  ilSis  omnibus  Conslanlem 
comparat.  In  4  de  non  conveniendo  cum  haereticis  scribit 
et  demonstrat  quare  cum  Arianis  ,  et  Constante  convenire,  et 
communicare  non  dcbebant.  In  5  de  non  parcendo  in  hoc 
delinqucntibus,  Constanti  non  esse  parcendum  docct.  Et  in  ul- 


timo  insinuat  in  ea  Constantis  persecutione  potius  moriendum 
esse  pro  Dei  nlio,  quam  Constanti  ipsi,  atque  Arianis  con- 
sentiendum :  atque  ita  summa  ciim  eloquentia,  et  fidei  con- 
stantia,  animoque  ad  martyrium  praepaiato,  ipsum  Imperatorem 
Constantem  reprehendit,  atque  eum  serpentem,  belluam,  im- 
manissimam  feram,  latronem,  sacrilegjm,  homicidam,  carni- 
ficem,  templum  daemonum,  religionis  eversorem,  idolatram  , 
haerelicum,  apostatam,  et  antichristum  appeiiat,  ut  in  ejusdem 
opusculis  latius  apparet. 

Anno  559  Synodus  Ariminensis  legatos  ad  Constantium 
miait,  eum  rogantes^  ut  Luciferum,  et  Eusebium,  aliosque 
exules  revocaret,  redireque  ad  suos  juberet,  ut  Nicephorus, 
et  Theodoritus  tradunt:  quod  nullo  modo  Constantius  conce- 
dere  voluit* 

Anno  tamen  562  mortuo  Constantio  Julianus  apostata,  qui 
Imperator  successit  exulum  reditum  permisit.  Itaque  Eusebius, 
et  Lucifer  Episcopi  Sardi  in  Orientem  Thebis  superioribus 
pervenere,  et  ibi  tractarunt,  quemadmodum  corruptam  Eccle* 
siarum  regulam  repararent;  placuit,  ut  Lucifer  Antiochiam, 
et  Eusebius  Alexandriam  iret.  Lucifer  cum  Eusebio  Diaconum 
misit,  per  quem  professus  est  se  ratum  habilurum,  quod  esset 
Concilio  ordinanJe  constitutum,  venit  deinde  Antiochiam,  et 
Ecclesiam  illam  fluctuantem  invenit  ob  sequaces  Euzoii  Ariani, 
et  Miletii,  qui  in  exilio  vivebat:  quare  accitis  duobus  aliis 
confessoribus  creavit  Episcopum  Anliochiae  Paulinum,  Eusta- 
chii  Episcopi  presbyterum  ,  qui  se  nunquam  haereticorum 
communione  polluerat,  et  inde  discessit,  ut  refert  s.  Hierony- 
mus,  Socrates,  et  Nicephorus. 

Eusebius  autem  Alexandriam  concessit,  et  cum  Athanasio 
Concilium  celebravit;  et  inde  Antiochiam  profer-tus,  alios  Pau- 
linum,  alios  Milelium  sequentes,  et  inter  se  divisos  invenit: 
Imde  cum  neutra  parte  communicavit,  Paulinique  ordinationem 
minime  probavit;  sed  propter  Luciferi  reverentiam  habito  si- 
lentio  Anliochia  discessit,  et  ad  Ecclesiam  suam  reversus  est. 
Hic  in  Psalterium  commentarios  edidit,  quos  de  commen- 
tariis  Eusebii  Caesariensts  Episcopi  in  Latinum  a  se  conversis 
collegit,  praetermissis  multis,  quae  ad  Arianam  haeresim  in- 
clinare  videbantur,  ut  beatus  Hieronymus,  et  Volaterranus 
referunL 


45 

Hoc  etiam  tempore  s.  Euscbius  S ardus  monacliorum  Orien- 
talium  exemplo,  pcr  Occidentem  Auachoreticam  vitam,  teste 
Divo  Ambrosio,  ct  Pctro  Recordati,  inslituil;  quae  postea  in 
Sardinia  feliditer  iucrevit.  Nam  in  Gallurensi  provincia  Ni- 
colaus,  et  Tranus  Anachoritae  sanctitale  insignes,  cum  multis 
aiiis  floruere,  et  nomen  Loco  Sancto  dedere:  in  cujus  sylvis 
procul  ab  omni  hominum  coetu  precibus,  jejuniis,  et  vigiliis 
duriter  victitando  mortem  obiere.  Eorum  corpora  magna  cum 
omnium  Sardorum  frequentia  decenter  coluntur  in  Ecclesiis , 
quae  postea  in  eorum  honorem  fuerunt  eodem  in  loco  con- 
structae,  ut  ex  antiquo  ejusdem  loci  Codice,  a  Ludovico  Epi- 
scopo  Civitatensi  approbato,  constat. 

Lucifer,  ubi  electionem  Paulini  Eusebio  displicere  intellcxit, 
pcrinde  atque  injuria  affectus  esset,  succensuit;  et  cum  Euse- 
bio  communicare  amplius  noluit:  decreta  etiam  Synodi  Alexan- 
drinae  per  calumniam  reiicere  instituit.  Sed  quia  confessionibus 
suis  reperiebatur  obstrictus,  dum  per  suum  Diaconum  ratum 
se  habiturum  promiserat,  quod  a  Concilio  definitum  esset, 
Ecclesiae  fidem  retinuit,  simultatemque  remisit;  et  in  Sardi- 
niam  ad  proprium  thronum  remeavit.  Illi  tamen,  qui  cum  eo 
contristati,  et  Luciferani  appellati  fuerunt,  secta  constituta 
Ecclesiam  Dei  longo  tempore  oppugnarunt,  ut  Socrates ,  et 
Nicephorus  referunt.  Contra  eos  scribit    s.  Hieronymus. 

Isidorus  tamen,  Gratianus,  Nauclerus,  et  alii  plures  asse- 
runt  hos  Luciferianos  a  Lucifero  Smyrnae  Episcopo  sectam  , 
et  nomen  habuisse,  non  autem  a  Lucifero  Caralitano. 

Anno  564  s.  Athanasius  de  coepiscorum  suorum  sententia, 
ad  Jovianum  Imperatorem  de  sinceriore  fidei  professione  scri- 
psit,  ei  testatus  est  eam  catholicam,  orthodoxamque  fidem 
fuisse  in  omnibus  Sardiniae  Ecclesiis  comprobatam,  ut  Thco- 
doritus,    et  Nicephorus  scribunt.. 

Anno  569  Magnus  Basiiius  Caesareae  Cappadociae  Episcopus 
Sanctitate  insignis,  ut  tradit  s.  Hieronymus,  et  Panvinus  , 
obiit,  et  ejus  caput  in  Sardiniam  delatum  auro,  argentoque 
clausum   in  urbe  Oristani  Sardi  venerantur. 

Anno  circiter  371  Valentiniano,  et  \  aiente  Impp.  s.  Ensebius 
Sardus  insignis  Vercellensis  Ecclesiae  Praesul,  ab  Arianis  domo 
snpinus  extractus,  et  lapidibus  obrutus    kal.  augusti    miracuiis 


46 
clarus  decessit;  et  in  Ecclesia  Vercell.  quam  ipse  costruxerat 
magna  cum  veneratione  sepultus  est,  ut  refert  s.  Hieronymus, 
Volaterranus,  et  Petrus  de  Natalibus.  Ejus  encomium  Divus 
Ambrosius  duobus  sermonibus  conscripsit,  et  de  eo  beatus 
Maximus  Episcopus  Taurinen.  duos  tractatus  conaposuit,  et 
Vercellensis  Ecclesia  bymnum  Canit 

Gaude  prole  &ardinia9 
Laudet  mater  Ecclesia  , 
Vcrcel\is,  et  Italia, 
Gloriehtur  praesenlia  etc. 

Ut  in  Breviario  Eusebiftno.  Venerantur  etiam  eum  in  Urbe 
Turritana,  et  Sassaren.  in  ejusdem  sancti  anliqua  Ecclesia 
magno  cum  populi  concursu. 

Anno  circiter  380  beatus  Satyrus  s.  Ambrosii  frater,  in 
portum  Caralitanum  facto  naufragio  evectus,  Ecclesiam  Cara- 
litanam,  cui  Lucifer  praeerat,  in  schismate  invenit:  quare  sta- 
tim  ex  insula  discessit,  teste  Divo  Ambrosio  in  oratione  funebri 
de  excessu  fratris,  et  refert  Gratianus. 

Anno  590  Imperante  Valentiniano  Lucifer  Episcopus  Cara- 
litanus  obiit,  teste  Platina,  et  Hieronymo.  Sepultus  fuit  prope 
Ecclesiam  Caralitanam,  et  sub  illius  invocatione  templum  con- 
structum,  ut  in  vita  s.  Luxorii  legitur.  Hic  enim  a  suis  con- 
temporaneis,  proximaque  aetatis  hominibus  clarus  habitus  est, 
ac  sanctus:  et  postquam  e  vita  excessit  beatus  fuit  appellatus, 
ut  Jo.  Tilus  Episcopus  Meldensis  in  Epistola  ad  Pium  V.  te- 
statur:  quare  in  Catalogo  Sanctorum  a  Petro  de  Natalibus  E- 
piscopo  Equilino,  et  quibusdam  aliis  collocatur:  et  inter  viros 
ilbistres  a  beato  Hieronymo  numeratur,  qui  et  illum  beatum 
appellat. 

Divus  etiam  Ambrosius,  et  Hilarius  illum  summo  in  honore 
habuere,  et  a  sancto  Athanasio  homo  Dei,  famulus  Christi^ 
particeps  Apostolorum ,  solatium  fraternitatis ,  et  magistcr 
*veritatis  nominatur  in  Epistola,  quam  in  exilio  ad  eum  scri- 
psit.  Ecclesia  quoque  Vercellensis  illi  preces  effundere  videtur 
dum  canit  hymnum  dicentem 

Tunc  paulatim  comites 
Vi  rapuerunt  praesules 
Eusebium ,   Dionysium , 
Cum  eis  et  Luciferum» 


47 

Ilos  deprccamur  scdulc 
Christi  captos  pro  tiomine 
Sacris  hjmnorum  meritis, 
Caeli  fruamur  gaudiis. 

Ut  in  Brcviario  Eusebiano,  quo  Eeclesia  Vcrcellensis  utitur, 
constat. 

Anno  410  s.  Sampsutius  Archiepiscopus  Turrensis  floruit ; 
huuc  beatus  Auguslinus  virum  fidelem  in  suis  epistolis  appellat. 

Anno  453  XII.  kal.  novembris  undecim  raillia  Virginum  a- 
pud  Coloniam  Agrippinam  martyrio  coronantur:  et  duo  eorum 
capita  Sassarim  postmodum  translata  in  Eeclesiis  sanctae  Ma- 
riae  in  Bethlem,  et  Jesu  Mariae,  maxima  in  veneratione  habentur. 

Anno  461  sanctus  Hilarus,  Hiiarius  diclus,  Crispini  filius, 
Sardus,  vir  sanctitate,  pietate,  et  doctrina  clarus,  ex  Diacono 
creatus  est  summus  Pontifex  XIII.  kalend.  maii ,  et  in  Petri 
Cathedra  sedit  annos  6  menses  5  dies  10.  Quo  tempore  tres 
Synodos,  Nicaenam,  Ephesinam,  et  Calcedonensem ,  ac  etiam 
Tomum  s.  Leonis  Papae  approbavit.  Eutychen ,  Nestorium , 
et  Dioscorum  haereticos  cum  sectaloribus  suis  damnavit.  Prae- 
terea  constituit  ne  Pontifices  deinceps  successores  sibi  deli- 
gerent;  quae  institutio  ad  omnes  Ecclesiasticos  gradus  pertinet* 
Ordinavit  etiam  poenitentes,  vel  inscios  literarum,  aut  aliqua 
membrorum  damna  perpessos  ad  sacros  ordines  aspirare  non 
debere.  Pontificii  Juris  decreta  in  unum  contulit ,  et  per  uni- 
versum  orbem  publicavit,  et  de  fide  Catholica  epistolas  con- 
scripsit.  Ordinationes  tres  mense  decembri  in  Urbe  fecit ,  quibus 
Episcopos  passim  22,  et  in  Eecl.  Rom.  quinque  et  viginti  Pres- 
byteros ,  et  quinque  Diaconos  creavit.  Tria  insuper  aedificavit 
Oi  atoria  in  Baptisterio  Constantinianae  basilicae  Urbis  ,  distin- 
xitque  auro  et  preciosis  lapidibus,  ac  sanctis  Joanni  Baptistae  , 
Joanni  Evangeiistae ,  et  Sanctae  Cruci  sacravit.  Eorum  januae 
erant  argento  caelato  clausae  ,  quae  adhuc  in  Oratorio  sancli 
.Joannis  Baptistae  visuntur.  In  Oratorio  autem  Sanctae  Crucis 
posuit  lignum  Crucis  auro  clausum  ,  et  ornatum  gemmis.  Sta- 
bat  et  eo  Ioci  Agnus  aureus  duarum  librarum  in  columnis 
onychiuis.  Ante  Oratorium  erant  columnae  mirae  magnitudinis; 
quae  dicuntur  hecaton ,  in  fonte  Joannis  erat  lueerna  aurae 
librarnm    decem ,    cervi    argentei    tres    octoginta    Jibrarum , 


48 
aquam  fundentes  :  columba  aurea  duarum  librarum.  Addidit 
et  Oratorium  sancti  Stephani  baptisterio  Lateranen.  Duas  quo- 
que  bibliothecas  apud  eundem  locum  aedificavit.  Ad  Lunam 
monasterium  struxit,  ct  ad  s.  Laurentium  balneum.  Monasterium, 
et  basilicam  s.  martyris  Bibianae  aedificavit.  Dona  templis  ob- 
tulit,  quae  prope  infinita  fuere  ex  auro,  argento,  marmoribus, 
et  gemmis,  ut  ex  Piatina,  libro  Pontificali,  et  Martino  Polono 
constat.  Ubi  autem  Hilarus  ea  peregit,  quae  ad  optimum  Pon- 
tificem  pertinebant ,  tum  in  extruendis  templis  ,  ornandisque  , 
tum  etiam  docendo  ,  admonendo  ,  castigando,  elemosynasque, 
ubi  erat  opus  ,  praebendo  ,  moritur  V.  kal.  augusti,  et  sepul- 
tus  est ,  ut  inquit  Platina ,  in  crypta  s.  Laurenlii  ,  ad  corpus 
beati  Sixli  ;  vel ,  ut  tradit  Martinus  Polonus,  in  basiliea  sanctae 
Bibianae  cum  quatuor  millibus  ,  et  ducenlis  sexaginta  duobus 
Sanctorum  corporibus  ,  exceptis  parvulis  ,  et  mulieribus. 

Horum  etiam  Imperatorum  temporibus  floruerunt  in  Sardinia 
alii  insignes  viri :  nam  C.  Julii  Caesaris  tempore  claruit  Pha- 
mea,  vir  Sardus,  ipsius  Caesaris  familiaris,  et  amicus  Caelii, 
M.  Fabii  Galli  ,  Q.  Pomponii  Attici  ,  et  M,  Tnlii  Ciceronis  ; 
qui  cum  in  petitione  Consulatus  ejus  favore  uti  speraret ,  pro 
eo  quamdam  causam  contra  pueros  Octavianos  susceperat:  sed 
cum  die  constituto  Cicero  deesset  ex  amico  habuit  Phameam 
inimicum ,  et  inofficiosum }  ut  ex  ejusdem  Ciceronis  epislolis 
constat. 

Floruit  etiam  eo  tempore  M.  Tygellius  Hermogenes  Sardus, 
insignis  musicus  ,  qui  dulciter  cantabat ,  et  jocabatur  urbane. 
Hic  fuit  amicus,  et  familiaris  C.  Julii  Caesaris,  et  Cleopatrae, 
ac  etiam  Octaviani  Augusti  :  duos  tamen  praecipuos  habuit 
inimicos  M.  T.  Ciceronem ,  quod  esset  nepos  supra  dicti  Pha- 
meae,  et  Q.  Horatium  Flaccum,  quod  quaedam  illius  carmina 
parum  scite  modulata  fuisse  notasset ,  ut  referunt  Acron  ,  et 
Porphyrion  ;  ob  id  Cicero  in  Epistolis  contra  eum  scripsit,  et 
Horatius  satyrice  haec  cecinit 

Ommbas  hoc  mtium  est  cantorihas  inter  amicos 
TJt  nunquam  inducant  aninmm  cantare  rogati , 
Injussi  nunquam  desistant ;  Sardus  habehat 
llle  Tjgellius  hoc.   Caesar ,  qui  cbgere  posset 
Si  peteret  per  amicitiam  patris  ,  atque  suam  non 


49 
Quidtiuam  proficeret :  si  oollibuissel  ab  ovo 
Usque  ad  uiala  citaret,  lo  Bacchae  nwdo  summa 
I  oce,  modo  hac  resonans,  quae  chordis  quatuor  itna, 
Nilae  quale  homini  fuit  ULi  :  Sacpe    velut    qui 
Currcbat  fugiens  hostem  ,  pcrsaepe   velut  qui 
Juiionis  sacra  ferret ,  habebat  saepe  ducentos  , 
tSaepe  decem  seivos ,  modo  reges  atque  teti  archas , 
Omnia  magna  loquens ;  modo  sit  mihi  mensa  tripes,  ef. 
Concha  salis  puri ,  et  toga  ,  quae  defendere  frigas 
Quamvis  crassa  queat  :  decies  centena  dedisses 
Jluic  parco ,  paucis  contento ,  quinque  diebus 
Nil  erat  in  loculis  ,  noctes  ingilabat  ad  ipsuin 
Mane ,  diem  totum  stertebat ,  nil  fuit  unquam 

Sic  impar  sibi 

De  eo  etiam  praecedentem  satyram  scripsit,  carpens  enm 
esse  largitorem  adeo  ,  ut  omnibus  musicis  ,  et  cireuiatoribus 
multa  donaret. 

Anicetus  quoque  Alexandrinus  per  tibias  canere  doctns,  a 
Nerone  veluti  adulterii  reus  fuit  Urbe  ejectus,  et  in  Sardinia 
non  inops,  ut  inquit  Cornelius  Tacitus,  et  Svetonius  Tranquil- 
lus,  diutius  vixit. 

C.  Cassius  Longinus  maxime  authoritatis  vir,  et  JuriseonsuU- 
tus  insignis  ab  Urbe  Roma  eodem  tempore  pulsus,  in  Sardinia 
usque  ad  tempora  Vespasiani  vixit,  teste  Bernardo  Rutilio, 
Tacito,  Svetonio  ,  et  Pomponio  Jurisconsulto ,  qui  circa  tern^ 
pus  emendandus  videtur  in  Jib.  2.   fT,  de  orig.   Juris 

Constantianus  etiam  strator  insignis,  ad  equos  militares  pro^ 
bandos  a  Valentiniano  missus,  Sardiniam  boc  tempore,  venit, 
et  in  ea  obiit,  Ammiano  Marcellino  teste. 


VANDALORUM    REGES, 

Romani ,  qui  usque  ad  Valentiniani  tempora  multorum     la- 
bore,  et  virtute  Sardiniam,  et  alias    quam    plures    provincias      Je^^r^-   /,if, 
obtinuerant,  eas  deinde  paucorum   ignavia,  et   socordia     ami- 
serunt.  Nam  Valenliniano  occiso,   alii  alias  provindas     invase- 
runt;   Alani  autem,  et  Vandali  Africaro  duce  Genserico  occu* 


i/*Jh%  w*  *'    v-»r>-r~ 


50 
parunt,  anno  humanae  salutis  427,  ut  tradit  Onuphrius,  Pro- 
sper,  et  Cuspianus. 

Hi  Africae  oecupatione  non  contenti,  piraticam  in  mari  exer- 
centes  Sardiniam,  et  eaeteras  Mediierranei  maris  insulas  a- 
trociniis,  et  praedis  diu  vexarunt,  ut  Paulus  Diaconus ,  et 
Onuphrius  referunt. 

Anno  postea  466  Sardiniam  invaserunt,  et  a  Romanorum 
lmpeno  eripere  conati  sunt;  sed  ipsi  Marcetliani  /Etii  filii  o- 
pera,  et  auxilio,  qui  magna  navium  classe,  ut  inquit  Cuspia- 
nus,  a  Leone  Orientali  lmperatore  fuit  ad  Sardiniam  deten- 
dendam  missus ,  a   Sardis  rejecti  fuere,  tesle  Procopio. 

Cum  Marcelliano  in  Sardiniam  venerat  Maruellus  JEt\us  E- 
stensisj  Vicentiae  doniinus,  et  in  ea  diutius  moratus,  nulla 
«uperstite  prole  obiit,  teste  Jo.  Baptista  Pigna. 

Anno  tamen  circiter  471  insulam  Iongo  bello  afRictam,  Ro- 
manisque  praesidiis  destitutam,  Vandali  de  novo  adorli ,  facile 
«ubegerunt,  ut  Victor  Uticensis,  et  Franciscus  Balduinus  referunt. 

Itaque  Vandali  Reges  in  ea  per  annos  60  usque  ad  Justi- 
niani  lmperaloris  tempora  hac  serie  regnarunt ,  ut  ex  Proco- 
pio,  Zonara,  et  Bergomensi  constat. 

Anno  igitur  471  Gensericus  secundus  Rex  Vandalorum, 
primus  obtinuit  Sardiniam,  et  regnavit  in  ea  annos  2  menses 
3,  et  obiit  anno  57  quo,  post  captam  Cartbaginem,  in  Africa 
rignare  coeperat. 

Anno  473  Hunnericus  Genserici  filius  senior,  tertius  Vanda- 
lorum  Rex,  Sardiniam  obtinuit,  et  in  ea  regnavit  annos  8  et 
obiit. 

Anno  481  Gundamundus  Gensonis  filius  ,  quartus  Vandalo- 
rum  Rex  Sardiniam  obtinuit ,  et  in  ea  regnavit  annos  12 :  et 
obiit. 

Anno  493  Transmundus  Hunnerici  filius,  quintus  Vandalo- 
rum  Rex  Sardiniam  adeptus  in  ea  regnavit  annos  27:  et  obiit. 

Anno  520  Hildericus  Transmundi  filius  ,  sextus  Vandalorum 
Rex  Sardiniam  nactus  ,  in  ea  regnavit  annos  circiter  7  ,  et  a 
Gelimere  regnis  spoliatur. 

Anno  527  Gelimer  Gensonis  filius,  per  tyrannidem  Vanda- 
lorum  regnum ,  et  Sard  niam  sibi  occupavit ,  et  cum  in  Sar- 
dinia  annum  circiter  un  ;m  regnasset  a  Goda ,    quem    ad  cu- 


51 

stodiendam  ,    regendamque    insulam  miserat ,  per  defectionem 
fuit  regno  privatus  ,  teste  Procopio. 

Anno  528  Goda  \ir  gencre  Golhus,  qui  pro  Gelimere  Sar- 
diniam  cusiodiebat ,  sciens  Justinianum  lmperatorem  contra 
Gelimerem  arma  movisse,  et  Africam  debeliare  statnisse,  pro- 
tinus  in  tyrannidcm  inclinatus  insulae  tributum  Gelimeri  mit- 
tere  destitit,  et  regnum  Sardiniae  per  defeJtionem  occupavit, 
Regisque  nomen  snmpsit,  et  sateliitcs  piuritnos  circa  se  pos.cil, 
auxilium  a  Juslininiano  petiit ,  qui  per  Eulogium  legatum  e- 
xercitum ,  et  duees  pollicetur  ,  atque  ita  insulam  per  annunv 
unum  et  menses  10  retinuit ,  et  a  Zazone  Gelimeris  fraire 
vita ,  et  regno  privatus  fuit,   ut  scribit  Procopius. 

Anno  550  Zazon,  qui  a  Gelimere  fratre  ,  cum  quinque 
Vandalorum  millibus  et  120  navibus  in  Sardiniam  fuil  mis- 
sus,  in  Herculis  portum  invectus  Caralim  repenle  ceplt,  et  Go- 
dam  tyrannum,  et  quidquid  cum  eo  inexpugnabile  videbatur 
sustulit,  ac   insulam  Gelimeri  reslituit,  Proeopio  rtferente. 

Eodem  tempore  Justinianus  Imperator  miiites  quadriugentos 
duce  Cyrillo  in  Sardiniam  ,  ut  iliam  Godae  custodiret  ,  et  re- 
liquum  omnem  exercitum  in  Africam  nihil  hostile  metuentem 
duce  Belisario  miserat.  Cyrillus  ea ,  quae  Godae  acciderant 
prope  insulam  accepit ;  et  ideo  mutato  consilio  ia  Afrieam 
navigavit ,  in  qua  Belisarius  Gelimeris  exercilum  vicerat ,  et 
Carthaginem  ccperat :  unde  Gelirner  inscius  eorum  ,  quae  in 
Sardinia  acciderant,  ita  fratri  Zazoni  scripsit 

«  Existimo  profecto  uon  Godam  in  Sardinia  a  nobis  defi- 
«  cientem  ,  sed  quoddam  Vandalorum  hoc  tempore  fatum  , 
«  teque  ac  caeteros  fortissimos  raihi  surripuisse,  ex  quo  con- 
«  ligerit  omnes  Gigerici  opes  ,  ac  bona  simul  corruisse ,  non 
«  enim  ut  insulam  nobis  servares  a  Goda  hinc  abiisti ,  sed  ut 
«  Africae  totius  Justinianus  potiretur.  Nam  quod  fortuna  prius 
«  sibi  voluit ,  nunc  licet  ex  eventis  judicare.  Beiisarius  igitur 
«  parvo  admodum  exercitu  contra  nos  venit,  virius  aulem  so- 
«  lita  Vandalorum  omniuo  deficiens  una  secum  fortunam  etiam 
«  abstulit.  Amatus  enim  ,  et  Gibamundus  ob  nostrorum  igna- 
«  viam  ,  et  moliiiiem  perierunt ;  insuper  equi  ,  et  navalia. 
«  Omnis  denique  Africa  cum  ipsa  Carthagine  ab  hostibus  le- 
«   netur,  quibus  nunc  quiescere  licet  pro  labore,  ac  viriutebel- 


S2 
«  lica  ,  filios  *  ac  iixores  ,  dmnes  denique  opes  nostras  possi- 
«  dentibus  ;  nobis  tantum  Bi;lae  campus  reliclus  ,  ubi  si  qua 
«  reliqua  spes,  nos,  nosque  defendal  ac  muniat.  Qua  propter 
«  tyrannidem  ,  ac  Sardiniam  ,  oinnemque  circa  ista  loca  cu- 
«  ram  deserens  ,  ad  nos  cum  omni  ciasse  protinus  advola  ; 
«  nam  quibus  de  rei  summa  periculum  imminet ,  stultum  est 
«  alia  curare.  Simul  enim  in  futurum  pugnares  contra  hostes, 
«  vel  fortunam  pristinam  recuperabimus  ,  vel  hoc  saltem  lu- 
«  crifaciemus  $  quod  simul  etiam  ferre  casus ,  quos  nobis 
«   Deus  inilixerit  ,  assuescemus  ». 

Zazon  eliam  ignarus  eorum  ,  quae  in  Africa  conligerant  , 
eodem  tempOre  Gelimeri  literas  misit ,  nuncians  Godam  ty- 
rannum  suis  manibus  periisse ,  et  insulam  iterum  reguo  resti- 
tuisse  ;  et  propterea  victoriae  festum,  celebrilatemque  ageret; 
existimaretque  reliquos  hostes  ,  qui  Africam  invadere  sunt  au- 
si  ,  eundem  fortunae  exilum  breviter  habituros.  Quae  literae 
a  Belisario  interceptae  fuere  ;  literae  autem  Gelimeris  tute  ad 
manus  Zazonis  pervenerunt. 

Is  statim  in  luctus  ,  et  lamentationes  conversus  >  relicto  in 
Sardinia  praesidio  cum  omni  classe  in  Africam  properavit;  et 
cum  Gelimere ,  et  illius  exercitu  in  Bulae  campo  se  conjunxit , 
€t  inde  Carlhaginem  versus  processus  cum  exercitu  Belisarii 
pugnat^  ac  in  ea  Belisarius  fortissimos ,  atque  optimos  plures, 
ac  etiam  ipsum  Zazonem  caedit  ,  reliquosque  expugnat.  Geli- 
merem  quoque  duce  Fara  in  monte  Papua  capit:  et  Zazonis 
capite  in  Sardinia  ostenso  ,  Fara  ,  et  Cyrillus  facile  insulam 
Justiniano  Imperatori  acquisiverunt ,  ut  ex  Procopio,  et  Paulo 
Diacono  constat. 

His  Vandalorum  temporibus  fuit  magna  Catholicorum  per- 
sequutio  in  Africa  ,  et  Sardinja. 

Anno  enim  circiler  474  Hunnericus  Rex  Ariana  haeresi  ma- 
culatus ,  omnes  milites  CatholiOos  militia  solvit  ,  et  domibus 
iilorum  dirutis  ,  et  substantiis  confiscatis  in  insulas  Sardiniae  , 
et  Siciliae  eos  relegavit:  trecentos  quoque  Episeopos  tota  Africa 
exterminavil,  qui  in  Sardiniam  venientes  insulam  doctrina,  et 
Sanctitate  clariorem  annis  septem  ,  quibus  in  ea  steterunt , 
reddidere }  teste  Sabeliieo  j  Martino  Polono,  et  Matthaeo  Pal- 
toerioi 


53 

Anno  autem  481  quo  Hunncrieus  obiit ,  Gutfamundus  illius 
successor,  vir  quide  i»  Catholieus  et  devotus  ex  Sardinia  om- 
nes  Africae  Episcopos  revoeavit  ,  sedesque  illis  restituit,  teste 
Bergomensi. 

Anno  lamen  493,  quo  Gultaniiindiis  obiil,  Transmundus  A- 
friana  haeresi  infectus  Calholicis  Ecclesias  clausit,  et  ex  Africa 
centuin  et  vi|>inti  Episcopos ,  ut  inquit  Platina,  et  Sabellicus  , 
vel ,  ut  vult  Paulus  Diaconus  et  Jordanus  de  Saxonia  ,  du- 
centos  et  viginti  Episcopos  ejecit ,  qui  in  Sardiniam  ,  eisdem 
referentibus  ,  venerunt ,  et  insulam  viginti  octo  annis  ,  quibus 
ki  ca  sleterunt  doctrina  ,  et  sanctitate  elariorem  reddiderunt : 
docebant  enim  ,  et  praedicabant  omnibus  in  locis  fidem  Ca- 
tholicam ;  ac  etiam  ad  partes  ultramarinas  de  quamplurimis 
fidei  quaestionibus  interrogati,  literas  canonicas  transmittebant, 
ut  in  vita  beati  Fulgentii^  a  discipulo  ejus  ad  Fclicianum 
scripta  ,  constat. 

Cum  his  Africae  Episcopis  venit  etiam  in  Sardiniam  sanctus 
Fulgentius  doctissimus  ,  et  eloquentissimus  Ruspensis  Ecclesiae 
Episcopus ,  et  sacrum  Divi  Au^ustini  Corpus  ,  ejusque  mitram 
et  baculum  ,  aliasque  multas  sanctorum  reliquias  ex  Africa  , 
Vandalica  persecutione  profanaia,  in  eam  insulam  transtu- 
lit.  Ibi  Corpus  illud  sanctissimum  a  Sardis  simul  cum  clero 
obviam  undique  confluentibus  inenarrabili  laetitia  ,  et  reveren- 
lia  fuit  exceptum ,  et  in  urbe  Caralis  decenter  collocatum  in 
Ecclesia  sub  illius  nomine  constructa  ,  ut  ex  Beda ,  Jordano 
de  Saxonia  ,  Hieronymo  Romano  ,  et  Bergomensi  constat ,  et 
in  commentariis  rerum  ordinis  Fratrum  Eremitarum  sancti 
Augustini ,  ac  illorum  horis  canonicis  traditur. 

Eo  tempore  quidam  vir  coecus,  qui  devote  Ecclesiam  illam 
visitavit,  et  corpus  sanctissimum  reverenter  osculatus  fuit,  vi- 
sum  mirabiliter  recepit.  Et  quidam  doetor  nobilis,  qui  de  cor- 
pore  sancti  Doctoris  dubitabat,  tanti  miraculi  magnitudine 
motus,  suam  incredulitatem  publice  confessus  poenitentiam 
egit,  et  deinceps  majorem  devotioncm  erga  sanctum  corpus 
gessit,  ut  refert  Hieronymus  Romanus. 

Populi  eiiam  Sardiniae  Deo  gratias  agentes,  quod  tantus 
Doctor  dignatus  fuerit  insulam  suo  corpore  decorare,  et  mi- 
racuiis  illustrare,  in  Patronum  Sardiniae  hunc  sanctum  elege- 


54 

mni,  et  illius  natalis,  et  translationis  ad  Sardiniam  festivitates 
quoiannis  solemniter  celebrarunt,  ut  inquit  Jordanus  de  Saxonia. 

Per  haec  quoque  tempora  conventus  ordinis  Eremilarum 
sancti  Augustini  coeperunt  in  Sardinia  esse.  Nam  Divus  Ful- 
gentius  Statim  ubi  Caralim  pervenit  cum  monacbis,  et  cleri- 
cis,  atque  lllustri,  et  Januario  Coepiscopis  ejus,  similitudinem 
cujusdam  magni  monasterii  in  parva  do  no  effecit  in  qua  com- 
munem  habebant  mensam ,  commune  celhrium,  commuuem 
orationem  simul,  et  lectionem ;  nullus  se  super  alterum  inso- 
lenter  efferebat,  nec  propriis  fratribus  amp'ius,  aut  peculiarius 
consulebat.  Monachi  tamen,  qui  beatum  Fulgentium  sequeban- 
tur,  districtioris  abstinentiae  regulam  cnstodienles,  nihil  omni- 
no  proprium  possidebant,  nec  inter  alios  clericos,  clericorum 
more  vivebant.  ln  ea  demum  pacis,  et  cousolationis  remedium 
afflicti ,  et  discordes  inveniebant;  lecliones,  disputationesque 
populus  summa  cum  spirituali  laetitia  audiebat. 

Paucis  postea  elapsis  annis  monasterium,  juxta  Basilicam 
sancti  Martyris  Saturnini  procul  a  strepitu  civitaiis  fabrica- 
vit,  et  rdlijta  priori  domo,  congregatisq  le  quddraginta  ,  et 
amplius  fratribus  disciplinae  coenobialis  ordinem  in  eo  con- 
servavit  illaesum,  nemini  dans  licentiam  professionis  sanctae 
regulam  praeterire:  sed  principaliter  hoc  observandum  mona- 
chis  tradidit,  ut  nullus  eorum,  quicquam  sibi  proprium  ven- 
dicaret,  sed  omnibus  omnia  communia  esse  voluit,  ut  in  prae- 
fata  ejusdem  sancti  Fulgentii  vita  constat.  Celebres  alii  con- 
ventus  deinde  in  Sardinia  fuerunt  conditi,  in  quibus  viri  di- 
gnitate,  eruditione,  et  pietate  clari  floruerunt.  Sanctus  Ful- 
genlius  autem  quod  reliquum  vitae  tempus  hab  lit  in  mona- 
sterio  sancti  Saturnini,  teste  Bergomensi,  consumpsit,  et  ut  , 
inquit  Illescas,  in  Sardinia  libros  multos  composuit,-  e  qulbns 
hi  praecipui  sunt,  videlicet,  ad  Euthymium  de  remissione 
peccatorum  lib.  duos.  Ad  Petrum  de  Jide  lib.  unnm.  Ad  Do- 
natum  de  Jide  lib.  unum.  Ad  Monimum  de  duplici  praede- 
stinatione  et  quibusdam  aliis  quaestionibus  lib.  tres.  C^ntra 
objectiones  Arianorum  lib.  unum.  Ad  Transmundum  Regem 
de  mjsterio  mediatoris  Christi  lib.  unum.  De  immensilate 
dwinitatis  jilii  Dti  lib.  unum.  De  Sacramenlo  Dominicae 
Passionis  lib.  unum.  Ad  quaestiones  Ferrandi   Diaconi  iib. 


55 
vnum.  Septcm  quoquc  epistolas  familiares  scripsit.  Primam  de 
conjugali  debito ,  et  voto  continentiae  Seoundam  ad  Gallam 
de  consolatione ,  e£  ,j/«ai  viduali.  Tcrtiam  ab  Probam  de 
lirginihUe,  et  humilitate.  Quartam  ad  eandcm  de  oratione. 
Q.iintam  ad  Eugypium  de  charilate  kabenda.  Scxtam  ad 
Tijeodorum  Senatorem  de  conversione  a  saeculo.  Septimam 
ad  Venantiam  de  poenitentia,  et  futura  retributione.  Oratio- 
nes  etiam  plures  elegantes  quidem,  et  graves  habuit,  ut  con- 
stat  ex  Platina,  Isidoro,  Sabellico,  Bergomensi,  et  ejusiem 
sancti  vila  ab  ejus  discipulo  scripta;  qui  tamen  non  omnia  in 
Sardinia  scripsisse,  nec  in  ea  obiisse  asserit.  Haec  opcra  nunc 
Antuerpiae  impressa  ad  manus  pervenerunt  meas. 

Hac  tempestate  floruit  in  Sardinia  sanctus  Brumasius  Cara- 
litanae  Civitalis  Antistes  venerabilis,  et  Felicianus,  qui  poslea 
in  Ruspensi  Episcopatu  s.  Fulgentio  successit,  ut  in  illius  vita , 
ab  cjus  discipulo  scripta,   dicitur. 

Floruit  etiam  per  haec  tempora  santus  Coelius  Symmacbus 
Sardus,  Foriunati  filius.  Is  anno  498  mortuo  Anastasio  se- 
cundo,  creatus  est  Pontifex  X.  kal.  decembris,  sediique  in 
Cathedra  Petri  annos  15  menses  7  dies  28.  Fuit  autem  haec 
Symmachi  electio  tumultuosa,  et  cum  ordinum  rcagna  discor- 
dia:  nam  dum  una  pgrs  Cleri  Symmachum  apud  Consiantinia- 
nam  Basilicam  Pontificem  decrevit,  altera  pars  Cleri  apud 
Beatac  Mariae  Basilicam,  quae  in  via  nova  est,  Laurenlium 
sanctae  Romanae  Ecclesiae  Praesbyterum  Cardinalem,  in  lo- 
cum  demortui  Anaslasii  suffecit;  traxit  haec  initiatorum  di- 
seordia  continuo  civitatem  in  diversa  studia,  estque  non  inter 
cives  solum,  sed  inter  ordines  etiam  opibus,  et  auctorhate 
certatum,  cum  Senatus  in  hunc  propensior  esset,  ignobilis 
multitudo  in  illum:  quare  omnium  consensu  Concilium  Raven- 
nae  indicitur  ,  ut  res  coram  Theodorico  ex  aequo,  et  bouo 
discuteretur.  Fuit  statutum  eum  comprobandum  esse  ,  qui 
priori  Ioco  designatus  esset ,  vel  saltem  cui  plures  suffraga- 
rentur.  Itaque  Symmachus,  in  quo  hae  conditiones  fuerunt 
compertae  in  sede  Apostolica  fuit  confirmatus.  Hic  anno  se- 
quenti  magna  clementia  usus.,  tantum  abfuit,  ut  Laurentium  , 
quem  tam  infestum  habuit,  aliquo  afficeret  incommodo;  ut 
jSuceriorum  Antistitem  creaverit. 


56 

Ouadriennio  post  clerici  quidara  seditiouibus  gaudentes  ,  a- 
djnvantibus  Festo,  et  Probino  Senatorii  ordinis  viris  Lauren- 
tium  revocant,  qua  ex  re  indignatus  Theodoricus  Imperator  , 
ut  discordia  haec  e  medio  tolleretur  Petrum  Altini  Episco- 
pum  Romam  mittit,  qui  Symmacho,  et  Laurentio  pulsis,  sedem 
Pontifex  teneret. 

Caeterum  anno  sequenti  Symmachus,  habita  centum  etquin- 
decim,  vel  250  ut  alii  volunt,  Episcoporum  Synodo,  causam 
tam  constanter,  et  accurate  dixit,  ut  omnium  suffragiis  sint 
Laurentius,  et  Petrus  Altinas  relegati.  In  ea  Synodo  Joannes 
insignis  Ecclesiae  Turritanae  Episcopus  interfuit,  ut  in  2  Con- 
ciliorum  tomo  apparet.  Otta  autem  ex  hac  re  tanta  seditio 
Romae  est,  ut  multi ,  tum  ex  clero ,  tum  ex  populo  caede- 
rentur;  nec  sacris  virginibus  parcerent.  Nec  finis  tantae  cae- 
dis  factus  fuisset,  ni  Faustus  Consul  ciericos  miseratus,  contra 
Probinum  tanti  mali  authorem  arma  sumpsisset. 

Symmachus  stabilita  dignitate  Manichaeos  Urbe  expulit  , 
eorumque  libros  ante  fores  Constantinianae  familiae  concre- 
mavit.  Constitutiones  fecit,  ut  die  Dominiqo,  vel  Natalitiis 
martyrum  caneretur  hymnus,  Gloria  in  excelsis  Deo.  Ne 
quis  praeterea  vivo  Ponlifice  de  alterius  electione  consilia  mo- 
veret  anathematis  poena  delinquentibus  irrogata  :  et  ne  sacer- 
dos  nisi  ejusdem  sanguini6,  et  familiae  in  contubernio  esset. 
Ordinationes  fecit  quatuor  in  Urbe  per  mensem  decembrem  , 
quibus  passim  Episcopos  117;  Presbyteros  vero  in  Ecclesia 
Romana  92  et  Diaconos  16  creavit.  Basilicas  vero  multas, 
aut  ornavit,  aut  a  fundamentis  erexit:  nam  et  templum  beati 
Andrea?  Apostoli  apud  sanctum  Petrum  aedificavit,  multoque 
argento,  et  auro  exornavit;  et  templum  ipsius  Apostolorum 
Principis,  ac  porlicum  cum  marmoribus  opere  vermiculato  in 
augustiorem  formam  redegit.  Gradus  quoque  ipsius  Basilicae 
ampliores  fecit:  aliosque  gradus  sub  divo  dextra,  laevaque  , 
Episcopia  praeterea  construxit.  ^Edificavit  etiam  Basilicam  s. 
Agathae  martyris  via  Aurelia  in  fundo  Lard.irio :  Basilicam 
sancti  Pancratii  cum  arcu  argenteo  librarum  quindecim.  In 
Basilica  sancti  Pauli  renovavit  apsidem,  cui  ruina  imminebat, 
picturisque  ornavit;  post  apsidem  vero  aquam  introduxit,  bal- 
«eumque  a  fundamento  erexit.  In  Urbe  autem  Basilicam  sanf 


57 
ctorum  Sylvestri  ,  ct  Marlini  a  fundamenlis  extruxit  juxta 
Trajani  thcrmas,  ubi  et  supra  altarc  ciborium  fecit  argenieunj 
Kbrarum  centum  viginti,  arcus  argenteoa  librarum  dccem; 
confessionem  argenleam  librarum  quindecim  ;  su^estum  quo- 
que  ercxit  porphyrcticis,  ct  crustis  marmorcis  insi^ne.  Fecit 
ct  gradus  Basilicae  s.  Joannis,  et  Pauli  post  apsidem.  Au- 
xit  et  Basilicam  Arcangeli  Michaelis  ,  aquamque  introduxit. 
Sanclorum  Cosmae,  et  Damiani  Oratoria  a  fuijdamentis  c- 
rexit.  Et  in  via  Tiburtina  in  fundo  Paciano,  adjuvanlibus 
Albino,  et  Glaphyra  illuslribus  viris  ,  Basilicam  s,  Petro 
dedicavit.  Reparavit  etiam  Basilicam  sanctae  Felicitatis  et 
apsidem  beatae  Agnetis  cum  Basilica ,  quae  ruinam  mina- 
batur ,  in  meliorem  formam  reslituit.  Coemeterium  quoque 
Jordanorum,  vel  feeit,  vel  in  meliorem  formam  redegit.  Fun- 
davit  ad  usum  pauperum  habitacula  ad  Aposlolorum  aedes  in 
Vaticano,  et  Hostiensi  via  ;  curavitque  ne  quid  eis  deesset, 
quod  ad  victum  pertineret;  amator  enim  pauperum  fuit:  et 
Episcopis,  ac  caeteris  clericis  in  Africa,  et  Sardinia  propter 
Calholicam  fidem  exulantibus  pecunias,  et  vestes  subministra- 
bat.  Redemit  et  capsivos  in  diversis  provinciis  rnulla  pecunia. 
Nihil  postremo  omisit,  quod  ad  Omnipotentis  Dei  gloriam 
pertineret.  Moriens  ad  Basilicam  sancti  Petri  sepelitur  XIV. 
kal.  augusti  annis  514,  ut  ex  libro  Pontificali,  Piatina,  Sabel- 
lico,  Onuphrio,  et  Gratiano  constat. 

Anno  deinde  520,  quo  obiit  Transmundus  Vandalorum  Rex, 
et  Christianorum  persecutor,  successit  in  Regno  Vandalico 
Idericus  Rex  Citholicus,  qui  materna  pietate  a  teneris  annis 
imbutus,  omnes  orthodoxae  fidei  Episcopos  ex  Sardinia  revo- 
cavit,  et  in  pristinam  digniiatem  restituit,  permisitque  ut  suo 
viverent  instituto;  teste  Sabeilico,  Paulo  Diacono,  et  Martino 
Polono. 

GOTHI, 

Dejectis  e  Sardinia  Van  lalis  annoSoO,  Juslinianus  Tmpcrafor 
insulam  oblinuit ,  et  anno  20  quo  in  ea  re^nare  eooperat  p 
Golhis  iltam  invadentibus,   amisilP   tcsle  Proeopio. 


Anno  enim  551  Tolilas  Baduilla  septimus  Gothorum  in  Ita- 
lia  Rex,  suae  genlis  primores  quosdani  cum  classe  in  Corsi- 
cam  emisil,  qui  nemine  resistente  insulam  in  potestatem  re- 
degerunt,  et  inde  Sardiniam  cbtinuerunt;  atque  ita  utramque 
insula  Totilae  vectigales  fecerunt,  ut  inquit  Procopius. 

Eodem  anno  Joannes^  qui  in  Libya  exercitui  Justiniani  pra> 
erat  ,  navium  classem  ,  ac  hominum  copias  in  Sardiniam 
conlra  Gothos  misit.  Hi  ubi  Caralim  urbem  propius  pervenere 
positis  castris  eam  obsidere  animo  agitabant:  nam  muros  ex- 
pugnare  nil  poterant  obsistentibus  Gothis ,  qui  validurn  ibi 
habebant  praesidium.  Barbari  itaque  cognito  Romanorum  ad- 
Ventu  eruptione  ex  Urbe  facta,  cum  hos  repente  invasissent, 
nullo  negotio  multis  jam  interfectis  in  fugam  vertunt:  domum 
qui  praelio  superfuere  fugientes  se  in  naves  recipiunt,  ac 
paullo  post  inde  solventes  Carthaginem  cum  universa  classe 
petunt;  eodem  Procopio  referente.  Regnavit  Tolilas  in  Sardi- 
nia  annum  unum,  et  in  praelio  occisus  est;  teste  Procopio  , 
et  Blondo. 

Anno  552  Teias  nonus  Gothorum  in  Italia  Rex  adeptus 
Sardiniam  in  ea  regnavit  annum  unum,  et  praelio  victus  a 
Narsete  Duce  Justiniani  occisus  est,  Gothique  omnes  ex  Italia, 
et  Sardinia  pulsi  sunt,  ut  ex  Procopio,  Onuphrio,  et  Jacobo 
Maynoldi  constat. 

His  temporibus  regio  Gothiani,  quae  in  Sardinia  insignis 
Comitatus  est,  et  insula  Buccina,  in  qua  ossa  Divi  Pontiani 
Papae  diu  teste  Damaso  conquieverunt,  nomen  a  Gothis  ibi 
considenlibus,  ut  creditur,  sumpserunt. 

GR^EGI    ORIENTALES    IMPERATORES. 

Post  Gothos  Ofieiitales  Imperatores  Sardiniam  obtinuere  , 
teste  Onuphrio,  Maynoldi,  et  2urita. 

Anno  enim  553  victo,  et  occiso  Teia,  pulsisque  ex  Sardi- 
nia  Gothis ,  Narses  Regnum  Sardiniae  Justiniano  Imperatori 
Orientali  acquisivit,  pacatumque  reddidit:  atque  ita  Justinianus 
in  ea  regnavit  annos  12  et  menses  3;  idibusque  augusti  mor- 
tuus  e§t» 


59 

Anno  5G"i  Justinus  junior  Imperalor  Oricntalis  adeptus  est 
Sardiniam ,  et  in  ea  regnavit  aunos  10  mcnses  10  et  dics 
20:  et  obiit  VI.  nonis  oelobris. 

Anno  57G  Tibcrius  Anieins  Constantinus  Imp.  Oricnt.  Sar- 
diniani  adeplus,  regnavit  in  ea  annos  G  menses  10  dies  8: 
et  IV.  idus  augusti  mortnus  est. 

Anno  585  Tiberius  Mauritius  Imper.  Orien.  Sardiniam  ob~ 
tinuit,  ct  in  ea  regnavit  annos  19  menses  5  dies  11:  et 
coaetns  abdicavit  XIV.   kal.  dccembris. 

Anno  591  Theodosius  Imper.  Orien.  a  patre  Mauritio  ap- 
pellatus,  regnavit  cum  eo  in  Sardinia  annos  11  menses  7 
dics  6  :  et  cnm  patrc  occisus  est  VIII.  kal.  decembris. 

Anno  602  Flavius  Phocas    Orient.   Imp.  adeptus  est    Sardi- 
niam ,  et  in  ea  imperavit  annos  8  menses    4    dies  9  :   et    VI.       /Vj* 
kal.  aprilis  occisus  cst.  v^fl** 

Anno  611    Heraclius    Oricnt.    Imp.    adeptus  cst  Sardiniam  ,       y~ 
et  in  ea  regnavit  annos  50  menses  2:  et  de  mense  maii  obiil.       6/j/* 

Anno  615  Constantinus  appellatus  ab  Hcraclio  ejus  patrc 
Imperator,  regnavit  cum  eo  \\\  Sardinia  annos  28  menses  2; 
et  solus  menses  4  et  dies  aliquot;   et  obiit.     -~ rfrr^       "^7"**"^ 

Anno  641   Heraclius  Conslans  Orient.  Imper.    Sardiniam    a-   \ 
deplus,  in  ea    regnavit    annos    26    menses    8:  et  idibus  juliL    I  jT^f.  -rtyn*  2-  ?**i» 
occisus  est. *•— * — ■***■ —"  ^J       v  *1  ▼        /\ 

Hic  Iributa  Sardis  imperavit  non  ex  veteri  forma,  sed  quan-      xiJUat**-    t*j*^  /* 
tacunque  extorqueri,  vel  abradi  posse  inteliexit:  et  ejus  quac-  *?,*fa+y\     m  K4U  ««WmI 
stores  tanta  avaritia,  et  superbia  exegerunt,  ut  multi  non   so:  /-  f        J~\f£s 

lum  fortunis,  sed  etiam  liberis,  et  uxoribus  spoliali  sint.  Sacra 
etiam  vasa,  aliaque  Ecclesiarum  ornamenta  ipsius  jussu  sublata      * 
fuere,  Paulo  Diacono,  Blondo,  et  aliis  referentibus. 

Anno  654  Heraclius  Constantinus  j  seu  Poganatius  ,  a  patrc 
Constantc  Imper.  appeilatus,  regnavil  in  Sardinia  cum.patre, 
et  fratribus  Heraclio,  et  Tiberio  Caesaribus  annos  15   menses 


mense  julii  abdicavit  exul  factus. 


solus  cum  filiis  Caesaribus  annos  16   rnenses  7  :   et  coactus  *»<^  . 


K  &<> 


Anno  696    Flavius    Leontius    Orient.    Imperator    Sardiniam   V^4*9* 
naclus  regnavit  in  ea  annos  5   menses  2 :    et    coactus    mense  *J**m+*m 
julii   abdieavit. 


Anno  699  Tiberius  Apsimarus  Orienl.    Imp,    qui    Sardiniam    1  / 


60 
dbtuiuit,  in  ca  regnavit  annos  circitcr  7:  et  circa  kal.  augu- 
sti  abdicavit,  et  oceisus  est. 

Anno  706  Heraclitis  Justinianus  junior  iterum  obtinuit  O- 
rient.  Imperinm,  et  Regnuin  Sardiniae  ,  in  quo  re^navit  annos 
6  :  et  idibus  aug.  occisus  est. 

Anno  712  Philippus  Bardanes  Orient.  Imp.  Sardiniam  ade- 
plus,  regnavit  in  ea  annos  2  menses  9  dies  7,  et  coactus 
abdicavit  XII.  kal.  julii. 

Anno  715  Artemius  Anastasius  Orient.  Imp.  adeptus  Sardi- 
niam  imperavit  annum  1  menses  3,  et  coactus  abdicavit  XIV, 
kal.  septembris. 

Artno  716  Theodosius  quartus  Adtramilenus  Orient.  Imper. 
Sardiniam  obtinuit,  et  in  ea  regnavit   menses    7    dies    6:    et 
n\^      coactus  abdicavit  VIII-  kal.  aprilis. 

Anno  717  Flavius  Leo  III.  Orientis  Imp.  obtinuit  Sardi- 
niam,  et  in  ea  regnavit  annos  3  et  menses  aliquot:  et  Sara- 
cenis  Sardiniam  invadentibus  insulam  amisit  anno  186  quo 
Imperatores  Orientales  in  ea  regnare  coeperunt. 

His  Orientalium  Imperatorum  temporibus  anno  circiter  535 
fuit  Sardinia  Africae  attributa,  et  facta  illius  Provineia  Prae^ 
sidialis  a  Justiniano  Imperatore,  qui  sanxit  Sardiniae  Praesi- 
dem  Praefecti  praetorio  Africae  subesse,  et  in  ejus  officio 
quinquaginta  homines  habere,  ut  in  illius  codice  lejjitur. 
Praesides  autem  hi  fuerunt 

Anno  535  Cyrillus  .....  Sardiniae  Praeses. 

Anno  597  Gennadius Sardiniae  Praeses. 

Anno  598  idem  Gennadius  Sardiniae  Praeses. 


Anno  601  Spes  de  Hospes  Sardiniae  Praeses. 

Eodem  etiam  tempore  Justinianus  mandavit  Ducem  in   Sar- 

dinia  a  Belisario  ordinari,  qui  miliies   pro    locorom    cuslodia 

4*  necessarios  in  ea  haberet,  et  Sardos  ab  omni  hostium    incur- 

sione  illaesos  defenderet,  eorumque  hnes  servaret,  ut  ex    eo- 

dem  Justiniani  codice  con^tat.  Fuerunt  autem  Duces 

^Anno •     • 

^       Anno  588  Edatius Sardiniae  Dux. 

\^^^','^ 

•UV     #>^v  %Av 


61 

\ iino  590  Thcodorus Sardiniac    Dux 

Donatus,  seu  Doralus  ejus  ofBcialis. 

Anno  595  Zabardus Sardiniac  Dux. 

Anno  602  Eupator Sardiniae  Dux. 

Hi  Duccs  in  montibus  Sardiniae  jussu  Imperatorum  reside- 
bant:  nam  ibi  aderant  Barbaracini,  populi  illi  antiqui ,  qui 
nunquam  a  Carlhaginensibus,  Romanis,  et  Vandalis,  ut  dixi- 
muS,  debcllati  fuere ,  quique  ad  eam  usque  aetatem  idolorurn 
Cultores  Christi  fidem  ct  Orientalium  Imperatorum  jugum  re- 
cipere  noluerant.  Itaque  Duces  praefati  cum  illis  variis  prae- 
liis  certarunt,  usque  ad  Mauritii,  et  Theodosii  iempora,  qui- 
bus  Hospes  eorum  dux  fidem  Christi  recepit,  et  pacem  a  Za- 
bardo  tunc  Sardiniae  duce  petiit,  atque  eam  hac  conditione , 
ut  reliqui  Christiani  fierent,  habuit:  quod  ubi  divus  Gregorius 
tunc  Romanus  Pontifex  cognovit,  Felicem  Episcopum,  et  Cy- 
riacum  ad  eos  misit,  ct  Hospiti  Barbaracinorum  Duci  ita 
scripsit. 

«  Cum  de  gente  vestra  nemo  Christianus  sit,  in  hoc  scio  , 
«  quod  omni  gente  tua  es  melior,  quia  tu  irt  ea  Christianus 
«  inveniris.  Dum  enim  Barbaricini  omnes  ,  ut  insensala  ani- 
«  malia  vivant,  Deum  verum  nesciant,  ligna  auiem,  et  lapi- 
«  des  adorent,  in  eo  ipso  quod  Deum  verum  colis,  quantum 
«  omnes  antecedas,  ostendis.  Sed  fidem  quam  percepisti  ,  e- 
«  tiam  bonis  actibus,  et  verbis  exequi  debes ,  et  Christo,  cui 
«  credis,  offer  quod  praevales,  ut  ad  eum  quoscunque  potueris 
«  abducas,  eosque  baptizari  facias,  et  aeternam  vitam  diligere 
«  admoneas.  Quod  si  fortasse  ipse  agere  non  potes,  quia  ad 
«  aliud  occuparis  ,  salutans  peto,  ut  hominsbus  nostris  iltic 
«  transmissis ,  scilicet  fratri,  et  Coepiscopo  meo  Felici,  filio- 
«  que  meo  Cyriaco  servo  Dei ,  solatiari  in  omnibus  debeas  , 
«  ut  dum  eorum  labores  adjuvas,  devolionem  tuam  Omnipo- 
«  tcnti  Domino  oslendas;  etiam  ipse  libi  in  bonis  kdlibus  a- 
«  djutor  sit  _,  cujus  famulis  solaliaris.  Benedictionem  vero 
«  sancti  Pelri  vobis  transmisimus,  quam  peto,  ul  dcbcatis 
«   benigne  suscipere  ». 


62 

Ad  ZabarJum  autem  Dueem  Sardiniae  has  etiam  literas 
paullo  post  misil. 

«  Scriptis  fratriSj  et  Coepiscopi  mei  Felicis,  et  Cyriaci 
«  servi  Dei,  gloriae  vestrae  bona  cognovimus,  magnasque 
«  Ojnnjpotenti  Deo  gralias  agimus,  quod  talem  Ducem  Sardi- 
«  nia  suscepit,  qui  sic  sciat,  quae  terrena  sunt  Reipublicae 
«  exsolvere,  ut  bene  etiam  noverit  Omnipotenti  Deo  obsequia 
«  patriae  caelestis  exhibere.  Scripserunt  etenim  mihi,  quod 
«  eo  pacto  cum  Barbaracinis  facere  pacem  disponitis,  ut  eos- 
«  dem  Barbaracinos  ad  Christi  fidem  adducatis.  Hac  de  re 
«  valde  laetatus  sum,  et  dona  vestra  (  si  Omnipotenti  Deo 
«  placuerit  )  citius  Serenissimis  Principibus  innotesco.  Vos 
«  ergo,  quod  coepistis ,  explete;  Omnipotenti  Deo  devotio- 
«  nem  vestrae  mentis  ostendite.  Eos,  quos  iliuc  ad  conver- 
«  tendos  Barbaricinos  transmisimus,  quantum  valetis  adjuvate, 
«  seientes,  quod  talia  opera  multum  vos,  et  anle  terrenos 
«  Principes,  et  coram  caelesti  Rege  praevaleant  adjuvare  ». 

Felix  igilur  et  Cyriacus  in  Sardiniam  a  Gregorio  ,  ut  dixi , 
missi  Verbum  Dei  Barbaricinis  illis  populis  disseminantes  ,  et 
Christum  mundi  Redemptorem  praedicantes  ,  multos  ad  fidem 
Christi  duxerunt ,  baptismatisque  lavacro  sacrarunt.  Atque  ita 
infra  septennium  regio  illa  in  paroeciae  formam  redacta  fuit , 
et  in  illius  utilitatem  mancipia  comparari  Gregorius  ,  hac 
epistola  Vitali  Sardiniae  defensori  mandavit. 

«  Bonifacium  praesentium  portitorem,  Nolarium  scilinet  no- 
«  strum,  ad  hoc  nos  experientia  tua  illuc  transmisisse  eogno- 
«  scat ,  ut  in  ulilitatem  paroeciae  Barbaricinae  debeat  man- 
«  cipia  comparare.  Et  ideo  experientia  tua  omnino  ei  studiose 
«  soliciteque  concurrat ,  ut  et  bono  pretio  ,  et  talia  debeat 
«  comparare,  quae  in  minislerio  paroeciae  ulilia  valeant,  in- 
«  veniri  etc.   ». 

Erant  insuper  eodem  tempore  in  diversis  Sardiniae  pagis 
plures  rustici  infideles  ,  qui  ab  ipsius  insulae  nobilibus  ,  vel 
Ecclesiis  possidebantur  ,  et  in  Phausiana  dioecesi  multi  ,  qui 
adhuc  idola  colebant  ,  reperiebantur.  Hi  enim,  ut  idolis  libe- 
rius  sacrificare  possent,  lmperatoriis  Judicibus  pretium  quod- 
dam  persolvebant :  quod  ubi  Divus  Gregorius  ,  ex  Felicis 
et  Cyriaci  relatione  accepit ,  ejus  rei  indignitate  motus,  im- 
primis  ad  nobiles  Sardiniae  has  literas  dedit. 


63 
t   rratris  ,  ct  Cdepiscopi  mei    Felicis,    vel  filii  mci  Cyriaci 

«  servi  Dci  ,    relationc    cognovi  ,   penc  omnes  vos  rustieos  in 

«  vestrispossessionibus  idololalriae  dcditos  habcrc.  Et  valde  hae 

«  de  rc  contristatus  sum  :  quia  scio  quod    subjeclorum    ciilpa 

«  praepositorum  deprimit  vilam;  et  cum  in  subjecto  pcccatum 

«  non  corrigitur ,  in  cos  qui    praesunt    sententia   relorquetur, 

«  Undc  ,  magnifici  fiiii ,  exhortor  ,    ut    omni    cura  ,    omnique 

«  solicitudine  animarum  vestrarum  zelum  habere  debeatis  ,  et 

«  quas  raliones   Omnipotenti  Deo    de  subjectis   vestris    reddi- 

«  turis  estis   aspicite.    Ad  hoc  quippe  illi  vobis  commissi  sunt, 

«  quatenus  et  ipsi  vestrae  utilitati  valeant  ad  terrena  dcservi- 

«  re  ,    et  vos  per  vestram  providentiam  eorum  animabus  ea  , 

«  qUae  sunt  aeterna,  prospicere.  Si  igitur  impendunt  illi  quod 

«  debent ,  vos  eis  cur  non  solvitis ,   quod  debetis  ?  id  est ,  ut 

«  assidue  illos  magnitudo  vestra    commoneat ,    ab    idololariae 

«  errore  compescat ,  quatenus  eis  ad  fidem  ductis  >    Omnipo- 

«  tentem  Dominum  erga  se  placabilem  faciat.  Ecce  enim  mun- 

«  dum  hunc  ,  quia  finis  vicinus  urget ,  aspicilis ,    quod   modo 

«  humanus  in  nos  ,  modo  divinus   gladius   sacviat    videtis ;   et 

«  tamen  vos  veri  Dei  cultores  a  commissis  vobis  lapides  ado» 

«  rari  conspicitis,  et  tacetis.  Quid  quaeso  in  tremendo  judicio 

«  dicturi    estis  ,    quando    hostes   Dei ,   et  sub   potestate   vestra 

«  Suscepistis,  et  tamen  eos  Deo  subdere  ,  alque   ad    eum   re~ 

«  vocare  contemnitis.  Unde  debitum  salutationis  alloquium  sol- 

«  vens  peto  ,  ut  magnitudo  vestra   attendere   erga   zelum    Dei 

«  vehementer  invigilet,  et  quis  quantos  ad  Christum  perduxerit 

«  suis  mihi  epistolis    indicare   festinet.   Ouod   ergo   vos    agere 

«  ex  aliqua  occasione  forsitan  minime  valelis  praedicto  fralri, 

«  et  Cdepiscopo  nostro  Felici  ,    vel    filio  meo  Cyriaco  ,  injun- 

«  gite,  eique  ad  opus  Dei  solalium  praebete,  ut  in   remune- 

»  ralione  vitae  tanto  possitis  esse  parlicipes,  quanto  nunc  bono 

«  operi  solatium  praebetis   ». 

Ad  Januarium   quoque    Episcopum    Caralitanum    has    literas 
transmisit. 

«   Fratris,   et  Cdepiscopi  nostri  Felicis,    et    Cyriaci    rVbbalis 

«  relationc  cognovimus  etc.   Accidit  aulem  aliud  valde  lugei  - 

«  dum  ,  quia  ipsos  rusticos ,  quos    habet   Ecclesia    tua  ,    nun<: 

«  usque   in    infideliiate    rcmanere  ,    negligentiam    fiatcrnitatis 


64 
«  vestrae  permisit.  Et  quid  vos  admoneo ,  ut  extraneos  ad 
«  Deum  adducalis,  qui  veslros  ab  infidelitate  corrigere  negli- 
«  gitis?  Unde  necesse  est  vos  per  omnia  in  eorum  conversione 
«  vigilare.  Nam  si  cujuslibet  Episcopi  in  Sardiniae  Insula  pa- 
«  ganum  rusticum  invenirt  potuero ,  in  eundem  Episcopum 
«  fortiter  vindicabo.  Iam  vero  si  rusticus  tantae  fuerit  perfi- 
«  diae  ,  et  obstinalionis  inventus ,  ut  ad  Deum  venire  minime 
«  consenliat ,  tanto  pensionis  onere  gravandus  est ,  ut  ipsa 
«   exactionis  suae  poena  compellatur  ad  rectitudinem  festinare. 

Postremo  in  Phausania  dioecesi  Episcopum  ab  ipso  Janua- 
rio  ordinari  mandavit ,  cui  bas  litteras  scripsit. 

«  Pervenit  ad  oos  in  loco,  qui  intra  Provinciam  Sardiniam 
«  dicitur  Pbausania,  consuetudinem  fuisse  Episcopum  ordinari, 
«  sed  hanc  pro  rerum  necessitate  longis  abolevisse  tempori- 
«  bus.  Quia  autem  nunc  Sacerdotum  indigentia  quosdam  illic 
«  Paganos  remanere  cognovimus  ,  et  ferino  degentes  modo , 
«  Dei  cultum  penitus  ignorare,  hortamur  fraternitatem  tuam, 
«  ut  illic  secundum  pristinum  modum  ordinare  festinet  Anti- 
«  stitem,  talem  videlicet,  qui  ad  hoc  opus,  moribus,  ac  verbo 
«  existat  idoneus  ,  et  oberrantes  ad  gregem  dominicum  pasto- 
«  rali  studeat  aemulatione  deducere,  quatenus  eo  illic  ad  ani- 
«  marum  vocante  compendium,  nec  vos  inveniamini  superflua 
«  poposcisse  ,  nec  olim  destructa  fustra  nos  reformasse  poe- 
«  niteat  ». 

Ordinatus  itaque  fuit  Episcopus  dictae  Ecclesiae  Phausianae 
Victor  praeclarus  vir ,  qui  doctrina  ,  et  exemplo  multos  ad 
fidem  reduxit,  atque  baptizavit;  ut  ex  literis  Gregorii  constat, 
qui  Spei  de  Hospite  Sardiniae  Praesidi  in  hunc  modum  scripsit. 

«  Particeps  procul  dubio  mercedis  existit ,  qui  bonorum  se 
«  operum  exhibet  adjutorem  :  quia  ergo  multi  de  Barbaris  , 
«  et  Provincialibus  Sardiniae  ad  Chrisiianam  fidem  dicuntur  , 
«  Deo  propitio  ,  devotissime  festinare  ,  magnitudo  vestra  stu- 
«  dium  suum  hac  in  causa  decenter  accommodet ;  et  Fratri , 
«  et  Coepiscopo  nostro  Victori  in  convertendis,  baptizandisque 
«  eis  studiose  concurrat ,  quatenus  dum  de  interilu  multorum 
«  animae  per  baptismatis  gratiam  vobis  fuerint  sollicitanlibus 
«  liberatae  ,  et  apud  homines  laudem  habere,  et  apud  Omni- 
«  potentem  Dominum,  quod  summopere   studendum    est,  ma- 


«  gnam  mercedem  possitis  acquirere,  otquo  nos  vobis  gratias 
«  referentes ,  magnitudini  vestrac  possimus  modis  omnibus 
«  exislere  debitores  ». 

Ceterum  qiiia  a  Praeside,  ct  aliis  fmperatoris  Judicibus,  conversi 
ad  fidcm  etiam  solvere  cogebanlur,  quac  antea  pro  idolorum 
ciiltu  pendcre  consueverant ,  populique  dupiici  premebantur 
tributo  ,  idco  ad  Constantiam    Augusttfm    literas   has  dedit. 

«  Cum  serenissimam  dominam  sciam  dc  caelesti  patria,  at- 
«  que  animae  suae  vita  cogitare  ,  culpam  me  commitlcre  ve- 
«  iiementer  existimo  ,  si  ea,  quae  pro  limorc  Omuipotentis 
«  Domini  sunt  suggerenda ,  siluero  etc.  Ouidam  rem  mihi  sa-* 
«  critegam  nimciarunt,  quia  hi  ,  qui  in  Sardinia  idolis  immo- 
«  lant  Judici  pracmium  persoivunt ,  tit  eis  hoc  facere  liceat  , 
«  quorum  dum  quidam  baptizali  esscnt ,  et  immoiare  jam 
«  idolis  deseruisseut,  adhue  ab  eodem  insulae  Judice,  etiam 
«  post  baptismum  ,  praeminm  illud  exigitur  ,  quod  dare  prius 
«   pro  idolorum   immoiatione  consueverant  etc.   ». 

Postea  ad  Innoeulium  Airicae  Praefectum  lileras  in  hunc 
modum  scripsit 

«  Qui  pravorum  actuum  eminenliam  vestram  judicem  esse 
«  desiderat  ,  quid  de  aequitatis  ejus  bono  sentiat  ,  aeslimatis, 
«  Proinde  reverendissimi  Pratris  ,  et  Coepiscopi  nostri  V  icio- 
«  ris  Phausaniensis  Episcopi  plenam  vobis  doloribus  qucre- 
«  lam  dcfcrimus  ,  ut  et  maios  ab  actione  perpera  corrijya- 
«  tis,  et  ab  injustitia,  quam  sustincnt,  bonos  eruatis.  Queriiur 
«  siquidem  supradiclus  frater  noster,  multas  in  illis  loeis  vio- 
«  lentias  ,  multaqne  alia  contra  edicti  morem  Africanos  Judi- 
«  ces  exercere.  Denique  ut  duplieia  illic  tributa,  quod  audiiu 
«  ipso  intolerandum  est,  exigantur.  Et  quia  hujus  maii  einen- 
«  datio  vestram  specialiler  auctoritatem  dignitalis  expectat  , 
«  petiinus  ,  ut  sub  tali  indignatione  perquirere  ,  et  ita  hoo  , 
«  Dco  vobis  imperante  eorrigere  velitis,  quatenus  afliielis  pro 
«  mercede  animae  vestrae  proteclione  justitiae  sucurratis,  et 
«  hujus  emcndationis  e^emplo'  alioS  in  futuro  a  pravis  actio- 
«    nibus  areeatis   ». 

Cum  etiaiti  in  Sardinia  aruspices,  sortilepique  plures  idolo- 
latris  mixii  reperirentur,  contra  eos  Gregorius  proccdendiun 
essc  censuit,   aiqne   iia  Junuario  Episropo  Carajitano    scripsi), 

M 


66 

«  Pei  venit  ad  nos  ete.  Contra  idolorum  namque  cultores  , 
«  vel  aruspices,  atque  sorfilegos,  frateroifatem  veslram  vehe- 
«  meutius  pastorali  hortamur  invigiliare  eustodia,  atque  publicc 
«  in  populo  eontra  hujus  rei  viros  sermonem  faccre,  eosque  a 
«  tanti  labe  sacrilegii,  et  divini  intentione  judieii,  et  prae- 
«  sentis  vitae  periculo  adhortatione  suasoria  revocare.  Quos 
«  tamen  si  emendare  se,  a  talibusque  corrigere  nolle  repere- 
«  ris  ,  ferventi  comprehendere  zelo  te  volumus,  et  si  quidem 
«  servi  sunt  verberibus,  cruciatibusque,  quibus  ad  emenda- 
«  tionem  pervenire  valeant^  castigare;  si  vero  sint  liberi  in- 
«  clusione  digna,  districtaque  sunt  in  poenitenliam  dirigendi, 
«  ut  qui  salubria,  et  a  mortis  periculo  revocantia  audire 
«  verba  contemnunt,  cruciatus  saltem  eos  corporis  ad  deside- 
«   ratam  mentis  valeat  reducere  sauilatem,  etc.  ». 

Hac  igitur  Gregorii  pastorali  solicitudine,  et  diligentia  ido- 
lolatrae,  qui  in  Sardinia  erant ,  ad  fidem  Christi  conversi  sunt, 
teste  Nauclero.  Judaei  quoque  plures,  qui  etiam  tunc  tempo- 
ris  in  insula  reperiebantur,  ejus  summo  studio ,  et  Iabore 
Christum  amplexi  sunt,  ul  ex  Gregorii  literis,  ad  Januarium 
Episeopum  Caralitanum  scriptis,  constat. 

Quia  tamen  acceperat  hos  Judaeos  servos,  ancillasque  ad 
Ecclesiam  fidei  causa  confugienles  vendicare,-  vel  eorum  pre- 
tium  extorquere  coi  suevisse,  ita  eidem  Januario  Caralitano 
Episcopo  scripsit. 

«  Satis  quidem  te  ipsum  pastoralis  zelus  instigare  debuerat, 
«  etc.  Pervenit  et  ad  nos,  servos,  ancillasque  Judaeorum, 
«  fidei  causa  ad  Ecclesiam  refugienles,  aut  infidelibus  resti- 
«  tui  dominis,  aut  eorum,  ne  resiiluantur,  pretium  dari. 
«  Hortamur  igitur,  ut  tam  pravam  consuetudincm  nullatenus 
«  manere  permittas;  sed  si  quilibet  servus  Judaeorum  ad  ve- 
«  nerabilia  loca  confugerit  causa  fidei ,  nullatenus  eum  patia- 
«  mini  praejudicium  6ustinere.  Sed  sive  olim  Christianus ,  sive* 
«  nunc  fuerit  baptizatus,  sine  ullo  pauperum  damno,  religioso 
«  Eeclesiasticae  pietatis  patrocinio,  in  libertatem  modis  oinni- 
*   bus  defendatur,  etc.  ». 

Haec  omnia  ex  regeatro  Divi  Gregorii  conslant. 

Per  faaec  tempora  plures  in  Sardinia  erant  ins'gnes  Ecclesiac. 

Nam  aderat  Ecclesia  Turritajia ,  in   qua    infrascripti    Episc. 
his  temporibus  floruere. 


67 

Anno  onhn  G 15  ilornit  Peutusius  sanctae  Ecclesiae  Turiii;»- 
nac  Episcopus,  qui  in  Bizanlii  Concilio  coutra  Paulum  et  a- 
lios   Monothelitas  intorruil. 

Anno  650  Yaleniimis  sanctissimus  Ecclcsiae  Turritanae  E- 
piscopus,  qui  in  celcberrimo  Latcraucn.  Komano  Concilio  , 
sul)  sancto  Martino  Papa  hujus  hontints  primo,  claruit ,  ut  in 
seeuudo  conciliorum  tomo  constat. 

Episcopi  hnjus  Ecclesiae  Tnrrttanae  ex  antiqua  consuctti- 
dine  ,  et  sancti  Marlini  Papac,  Imjus  Uominis  primi,  ac  etiam 
beati  Joannis  Papae,  hujns  nominis  qtiititi  ,  comtitutiopibua  a 
solo  Romano  Poniifice  ordinabanlur.  eC  nulli  alii  sij?>eranl, 
ut  inquil  Deusdedit,  in  ejus  libro  qi#i  tfl  Kibiiolheca  Vaticana 
servatur,  multosque  suffraganeos ,  quibus  prseerant,  habebant , 
quorum  nomina  incognita. 

Insignis  etiam  erat  hoc  tempore  Ecclesia  Caraliiaria,  in  qua 
Januarius  Episcopus  s.  Gregorii  epistohs  clarUs  floruil.  Hic  in- 
ter  eaeleros  habebat  in  ejus  Ecele.ua  Epiphaiiinm  A,rehipres- 
byterum,  et  Liberatum  Diaconum  a  divo  Gregofio  nominatos. 
Erat  Mctropolitanus ,  et  ex  consuetudine,  et  sanctt  Gregorii 
institutionc  tenebatur  bis  in  anno  Conciha  Episeoporum  cou- 
grerjare,  ut  ex  cjusdem  Gregorii  epistola  ad  ipsimn  Januariiuu 
missa  constat,  dum  inquit: 

«  Episcoporum  etiam  Coneilia,  sicuti  lam  tuae  mos  dicitur 
»  fuisse  provinciae  ,  quam  quod  sanctorum  canomun  authoi  i- 
«  tate  praecipitur,  bis  in  anno  celebrare  tc  vnhimus;  ut  si 
«  quis  inter  eos  a  sui  forma  propositi  actionis,  atque  morum 
«  qualitate,  discordct  sociali  possil  rralrmn  incivpaiionc  redar- 
«  gui ,  et  pro  securitate  eommissi  gpregis,  animarumque  statu 
«   paterna  valeat  cireumspectiune  tractari.  etc.   ». 

Erant  autcm  ejus  suiTratjanei   inrYascripti  Episcdpi 
Innocentius  Episcopus     ....      in  Sardinia. 

Marianus   Episcopus in  Sardinia. 

Liberlinus  Episcopus iri  Sardinia. 

Agaton    Episcopus in  Sardinia. 

Viclor  Episeopus  Eeclesiae    Phausianae    in    Sardinia.     Ecelesia 
autem  ista   nunc  suppressa  est. 

Hi  omncs  ex  consuctudine,  et  divi  Gregorii  ordinatione  , 
denuntiationem ,  et   lieentiam   ad    iransmarina    proneiscendi    a 


6S 
Caralitano  Archiepiscopo  acciniebaiit :   narii   illis    ita  Grerjorius 
Papa   soripsit. 

«  Cofjnovimus,  quod  mos  vcslrae  insulae  post  Paschalem 
«  festivilalem  vobis  euntibus,  aut  directis  responsalibus  ve- 
«  stris  ad  Metropolitanum  vestrum,  utrum  sciatis  an  minime 
«  ipse  vobis  de  venturo  Pascha  scripta  debeat  denunciatione 
«  mandare:  et  quantum  dicitur,-  quidam  vestrum  hoc  facere, 
«  secundum  consuetudinem  ,  postponentes,  aliorum  quoque  ad 
«  non  obediendum  corda  pervertunt.  Additur  etiam  ,  quod  ex 
«  vobis  aliqui  pro  Ecclesiae  suae  emergentibus  causis,  tran- 
«  smarina  petentes,  sine  praedicti  Metropolitae  sui  cognitione, 
«  vel  episiohs,  sicnt  canonum  ordo  consliluit,  audeanl  ambu- 
«  lare.  Hortamur  ergo  fraternitatem  vestram,  ut  antiquam  Ec- 
«  clesiarum  veslrarum  cousuetudinem  exequentes,  tam  de  su- 
«  scipienda  Paschali  denuntialione  ,  quam  etiam  si  quemquam 
«  vestrum  pro  causis  proprhs,  ubicunque  compulerit  ambulare 
«  necessitas,  ab  eodem  Metropolitano  vestro,  secundum  indi- 
«  ctam  vobis  regulam  ,  petere  debeatis,  nec  eam  postponere 
«  in  aliqno  praesurnatis ;  excepto,  si ,  quod  non  optamus  , 
«  contra  eundem  Melropolitanum  vestrum  habere  vos  aliquid 
«  causae  contigal,  ut  ob  hoc  sedis  Apostolicae  judicium  re- 
«  quiratis:  nam  his  qui  petere  feslinant  licenliam,  quod  scitis 
«  per  canones,  eliam  antiquorum  patrum  inotitulione,  habere 
«   permissum   est   ». 

Post  Januarium  plures  in  ea  Ecclesia  Caralitana  his  tem- 
poribus  -iloruerunt  Episc. 

Anno  enim  604  ciaruit  Venereus  insignis  Episcopus  Carali- 
tanus,  ad  quem  idem  Gregorius  Papa  quasdam  scripsit  epi- 
stolas,   ut  ex  Gratiano,  et  Ivone  Episcopo    Carnotensi   constat. 

Anno  650  emicuit  Deusdedit  sanctissimus  EccSesiae  Cara- 
liianae  Episcopus,  qui  in  celeberrimo  Lateran.  Romano  Concilio  , 
s  b  s.  Martino  Papa  hujus  nominis  primo,  interfuit,  et  multa 
praeclare ,  docteque  dixit,   fccitque  ut  in  eo    concilio  coustat. 

Post  eum  eliulsit  Juslinus  ejusdem  Ecclesiae  Episcopus,  qui 
eidem  Lateranen.  Synodo  subscripsit,  ut  in  secundo  concilio- 
rum  tomo  apparet. 

Anno  deindc  681  CilonaJus  ejusdem  Caralitanac  Ecclcsiac 
iiu  ignis  Episcjpus  ,  in  sexta  Coiislantinopolilana  Synodo  claruit. 


69 

Praeterea  in  Sardinia  erat  Miricnsis  Ecelesia,  in  qua  Seve- 
rinas  insirjnis  Episeopis  c\cclluit,  et  eo  mortuo  pro  Episcopi 
ortftnatione,  el  rcstiluiionc  miiiistcriorum  ipsius  Ecclcsiae  , 
Gregorius  hanc  epistoiam  Petro  Notario  iu  Sardinia  scripsit. 

«  Miuisteria  Ecclcsiac  Miricnsis,  quac  secum  Squillalrum 
«  quondam  Episcopus  Sevcriuus  delulerat,  praesenlium  sibi 
«  portitorcs  restitui  poslulabant,  quia  ergo  res  Eeclesiastieac 
«  lauta  dcbent  soliciludine  praemuniri ,  hoc  nobis  visum  est, 
«  ut  in  eadem  Eeclesia  seu  Civitate  Episcopus ,  cui  ministe- 
«  ria  ipsa  tradi  possint,  debeat  ordinarij  sed  quoniam  Leo- 
«  ncm  Archidiaconum,  aliosque  clerieos  ejusdem  Eeclesiae  esse 
«  illic  commemorant;  experientiae  tuae  praecipimus,  quatenus 
«  eos  ad  suarn  Ccclesiam  proficisci,  ac  elifjere  ordinandum 
«  Episeopum  sibi  conunoncat,  ut  dum  Deo  illic  fuerit  propi- 
«  lio  consecratus,  ipse  Ecciesiae  res  sine  aliqua  amhitjuitate 
«   recipiat  ». 

Ex  epislolis  etiam  divi  Gregorii  insinuatur,  Felicem  quen- 
dam  Sardiniae  Episcopum  his  tcmporibus  a  Joanne  Priinae- 
Juslinianae  Episeopo  ordinatum,  sub  iiiius  jurisdictione  fuisse. 
Caeterum  in  antiquo  manuscripto  codice  Michaelis  Thomasii 
doclissimi  Ilerdensis  Episcopi,  inveni  hunc  Felieem  Episcopum 
non  Sardiniae,  sed  Sardicae  civitatis  Lydiae  fuisse,  atque  ita 
ab  Episcopo  Primae-Justinianae  ordinalum. 

Coepit  habere  eadem  fere  tempeslate  primum  Sardinia  suos 
Defcnsorcs,  seu  Legatos  Apostolicos  annis  sequentibus,  ut  in- 
fra  describuntur,  qui  causas,  et  praecipua  Cicri  ncgocia  apml 
Romanam  Sedem  curarent,  ut  ex  ipsius  D.  Gregorii  ad  quos~ 
dam  missis  Epistolis  salis  constat :   itaque 

Anno  590  Honoratus  Diaconus  Sardiniae  Defensor. 

Anno  591  Jo.  Sed.  Apostolicae  Nolarius  Legatus  in  Sardinia. 

Anno  592  Sabinus  Defensor,  et  Joannes .  Legatus  in  Sardinia. 

Anno  596  Petrus  Notarius  Legatus  in  Sardinia. 
Anno  598   Vitalis  defcnsor  Sardiniae. 


Anno  600  ideni   V  itaiis  defensor,   et  Bonifacius   Legalus    in 
Sardinia. 


70 

Anno  604  idem  Vitalis  defensor  in  Sardinia. 

Isti  erant  Cleri  defensores,  ut  Judices  gravaminum,  quae 
ab  Episcopis  Sardiniae  inferebantur,  ut  est  nunc  etiam ,  is  qui 
Judex  appellationum  vocatur,  quod  ex  epistolis  Gregorii  satis 
aperte  colligitur.  ls  enim  Sabino  defensori  in  Sardinia  ita 
scribit. 

«  Quaedam  ad  aures  nostras  gravia  pervcnerunt,  quae  quo- 
«  niam  canonicam  emendationem  expectant,  idcirco  experien- 
«  liae  tuae  praccipimus,  quatenus  una  cum  Jo.  Notario,  omni 
«  excusatione  postposita,  Januarium  fratrem  et  Coepiscopum 
«  nostrum  summa  huc  exhibere  instantia  non  omittas;  ut  eo 
«  coram  posito  ea,  quae  ad  nos  perlata  sunt  subtili  valeant 
«   inquisitione  perquiri  etc.   ». 

Praeterea  Vitali  Defensori  in  hunc  modum  scripsit. 

«  Indicatum  est  nobis,  quod  quidam  Caralitanae  Ecclesiae 
«  clerici  disciplinam  sui  refugientes  Episcopi,  contra  eum  so- 
«  latium  tuae  defensionis  exquirant,  alque  per  hoc  illi,  quod 
«  dici  grave  est ,  contumaces  existant.  Quam  rem  ,  si  ita  est, 
«  omnino  dure  suscepimus,  dicitur  etiam,  quod  suae  actus 
«  deserentes  Ecclesiae  in  aliorum  se  obsequiis  et  laboribus 
«  occupanles,  ubi  nomen  dederunt  militiae  inveniantur  extra- 
«  nei.  Experientia  ergo  tua  nihil  deinceps  tale  aliquid  facere 
«  praesumat,  sed  si  cujusque  Clerici,  ut  assolet,  culpae  casus 
«  emerserit,  in  qua  te  sibi  petere  debeat  adjutorem,  ad  eun- 
«  dem  Episcopum  reverenler  accede,  et  sicut  causae  meritum 
«  cognoveris,  apud  eum  non  defensor  culpae,  sed  potius  in- 
«  tercessor  accede,  ut  hac  provisione,  et  poscenti  feras  auxi- 
«  Iium,  et  jura  praepositi  non  turbentur.  Si  qui  vero  sunt  , 
«  ut  justa  poposcerint ,  eis  per  te  auxilium  Sedis  Aposlolicae 
«  non  est  negandum,  sed  tamen  ita  servanda  est  uniuscujus- 
«  que  Episcopi  reverentia,  ut  Clericorum  disciplina  per  dcfen- 
«  sionis  tuae  experientiam  minime  solvatur.  Dictum  est  nobis, 
«  quod  rustici  possessionis  ejusdem  Caralitanae  Ecclesiae  cu- 
«  ram  propriam  deserentes  in  privaloruin  possessionibus  cul- 
«  turam  laboris  adhibeant,  ex  qua  re  agltur,  ut  possessiones 
«  Ecclesiae  propriae,  in  alio  occupato  cultore,  depereant,  at- 
«  que  ad  tributa  sua    persolvenda    idoneae    non    existant.    h\ 


n 

«  qua  ro  cxpcnentiam  tuam  volumus  omnino  cssc  sollieitam, 
«  ut  tale  ficri  posthac  noslra  authoritatc  data  tibi  pcrmiltere 
«  non  debeas,  sciturus,  quod  si  neglcxcris  nostros  cxinde  de 
«   minori  contra  te  solicitudinc  animos  commovcri  elc.    ». 

Siinilcm  etiam  cpistolam  ad  Januarium  Caralitanum  Episco- 
pum  dedil  dicens. 

«  Pcrvcnit  ad  nos,  quod  quidam  de  vestris  Gericis  spiritu 
«  clationis  iflati ,  quod  dici  grave  est,  fraternitatis  vestrae 
«  jussionibus  obedire  postponant,  atque  in  aliorum  se  magis 
«  obscquiis  ac  laboribus  occupantes  suae  desiderentur ,  ubi 
«  sunt  neccssarii,  actus  Eeclesiae,  ex  qua  re  nimie,  admira- 
«  mur,  cur  in  eis  Ecclesiasticae  non  tencatis  regulani  disei- 
«  plinae,  nec  eos  dissolute  vagantes  in  deviis  ad  normam 
«  suscepti  offieii  districti  moderaminis  frcno  reslringalis.  Dici- 
«  tur  etiam ,  quod  aliqui  ex  eisdem  contumacibus  Clericis , 
«  ut  dcfendi  contra  vos  valeant,  ad  Vitalis  Dcfcnsoris  nostri 
«  palrocinia  convolarint.  Undc  ad  eum  scripta  nostra  dircxi- 
«  mus,  ne  quemquam  Clericorum  vestrorum  contra  vos  irra- 
«  tionabililer  deuuo  valeat  defensare ,  sed  si  culpae  casus 
«  emerserit,  et  gravis  non  est,  sed  veniam  mereatur,  interces- 
«   sor  apud  vos  magis  accedere  dcbeat,  quam  defensor  etc.  ». 

Per  haec  etiam  tempora  Caralilanae  provinciae  Presbyteri 
infantes  baptizalos,,  sacro  Chrismate  coniirmabant,  quod  ubi 
Gregorius  novit,  omnino  prohibuit,  ita  Januario  eorum  Epi- 
scopo  scribens. 

«  Salis  quidem  te  ipse  pastoralis  zelus  instigare  debucrat 
«  etc.  Praesbyleri  baptizatos  infantes  signare  bis  in  fronte 
«  Chrismate  non  praesumant.  Sed  Praesbyteri  baptizandos 
«   tangant  in  pectore,  et  Episcopi  tangere  debcant  in  fronte  etc.  ». 

Quae  quidem  prohibitio  cum  aiiquibus  in  ca  provincia  mo- 
lesta  esset,  idque  Gregorius  intellexisset,  eidem  Januario  in 
bunc  scripsit  modum. 

«  Fratris,  et  Coepiscopi  nostri  Felicis,  et  Cyriaci  Abbatis 
«  relatione  cognovimus  etc.  Pcrvenit  quoque  ad  nos  qnosdam 
«  scandalizatos  fuisse,  quod  Prcsbytcros  Chrismatc  tangcre 
«  cos  qui  baplizati  sunl  prohibuimus.  Et  nos  quidein  secun- 
«  dum  usum  veterem  Ecclesiac  noslrae  fecimus;  sed  si  omnino 
«   dc   hac  rc  aliqui  conlrislanlui ,  ubi  Episcopi  dcsimt ,  ul  p?es- 


72 
«   byteri  et  in  fronlibus  bapiizatos  Chrismate  tangere  debeant, 
«   concedamus  » . 

Floruit  his  lemporibus  Isidorus  Sardus  vir  eloquentissimus 
a  Gregorio  huidatus  clarueruntque  Desideria,  et  Catella,  plu- 
resque  moniales,  et  viri  religiosi.  Et  monasteria  infrascripla 
constructa  fuere. 

Monasterium  sancti  Viti  a  Vetulana  conditum,  in  quo  Juliana 
Abbatissa  floruit. 

Monasterium  sanctae  Hermae  a  Pompcjana  religiosa  in  domo 
propria  erectum. 

Monasterium a  Theodosia  jussu  Stephani  viri  sui 

m  civitate  Caralis  conditum,   in    quo   reliquiae    sanctorum    ex 
Gregorii  concessione  fuerunt  collocatae. 

Monasterium  ....  jussu  Petri  in  ejus  domo    construclum. 

Monasterium  Agelitanum,  in  quo  Musicus  erat    Abbas. 

Monaslerium  s.  Gavini,  et  Luxorii,  in  quo  Siriaca  prius , 
mox  Gavina,  fuerunt  Abbatissae. 

Monasterium  sancti  Juliani 

Monasterium  Urbani  quondam  Abbatis  exlra  muros  urbis 
Caralitanae  constructum,  in  quo  fuit  Ordinalus  Abbas  Joan- 
nes,  et  plures  reliquiae  sanclorum   fuerunt   reconditae. 

Alia  quoque  monasteria,  quae  ex  relictis  piis  aedihcanda 
in  Sardinia  erant,-  negligentiaque  Praclatorum  construi  dilFere- 
bantur,  a  Gregorio  jussa  sunt  aediticari.  Is  enim  Januario  in 
hunc  modum  scripsit. 

«  Satis  quidem  etc.  Pro  fundandis  etiam  monasteriis,  quae  a 
«  diversis  jussa  sunt  construi,  si  injusta  perspicis  hacc  aliquos 
«  quibus  indicta  sunt,  excusatione  differre,  solerter,  secundum 
«  quod  leges  praecipiunt,  admonere  te  volumus,  ne  piae  dcfun- 
«   ctorum  voluntates,  tua  quod  absit,  remissione  cassentur  etc.  ». 

In  ea  quoque  Epistola  magnam  Januarii  negligentiam  circa 
monasteria  constructa  ita  reprehendil,  et  increpak 

«  Pervenit  siquidem  ad  nos;  minus  te  monasteriis  ancilla- 
«  rum  Dei  Sardinia  sitis,  tuitionis  impendere,  et  cum  dispo- 
«  situm  a  tuis  prudenter  fuissct  decessoribus,  ut  quidam  de 
«  clero  probati  viri  curam  gerentes  earum  se  necessitalibus 
«  adhiberent,  nunc  ita  funditus  esse  neglectum,  ut  per  pu- 
«   blicas  personas  pro  tributis,    aliisque    muniis  ipsae    per    se 


• 


73 

«  prinripaliler  Deo  dedicatae  foeminae  compellantur  subire  , 
«  neceetiiatemque  habeant  pro  supplendis  tisealibus  per  vil- 
«  las,  praediaque  discurrere,  atque  viriiibus  incbmpetenter  se 
«  miseere  negotiis:  quod  malum  fralernitas  tua  facili  corre- 
«  elione  removeal,  ul  unum  probatum  virum  vita  moribus- 
«  que,  cujus  elas;  atque  loeus  nihil  de  se  prave  suspicionis 
«  objieiant,  sollicile  deputet,  qui  sic  monasteriis  ipsis  cum  Dei 
«  timore  possit  adsistere,  quatenus  ulterius  eis  pro  quibuslibet 
«  causis  privatis,  vel  publieis  extra  venerabilia  loca  contra 
«  reguiam  vagari  non  liceat;  sed  quidquid  pro  iis  agendum 
«  est,  per  eum  queni  deputaveris,  rationabiiiter  peragatur. 
«  Ipsae  vefo  referentes  Deo  laudes,  atque  coercentes  semeti- 
«  psas  in  monasteriis  suis  nullam  occasionem  ulterius  fidelium 
«  mentibus  pravae  suspicioms  injiciant.  Si  qiia  autem  earum, 
«  vel  per  anteriorem  licentiam,  vel  per  impunitatis  pravaui 
«  eonsuetudinem  ad  lapsum  deducta  est,  aut  in  futuram  fue- 
«  rat  perducendam  voraginem,  hanc  post  adulterii  competen- 
«  tis  severitatem  vindictae  in  aliud  districtius  Virginum  mo- 
«  nasterium  in  poenitentiam  redigi  volurfius,  ut  illic  orationi- 
«  bus,  atque  jejuniis,  et  sibi  poenitendo  proficiat,  et  metuendum 
«  caeteris  arctioris  disciplinae  praestet  exemplum.  Is  autern, 
«  qui  cum  hujusmodi  foeminis  in  aliqua  fuerit  iniquilate  re~ 
«  pertus,  cominunione  privetur,  si  laicus  est;  si  vero  clericus, 
«  a  suo  quoque  remotus  officio,  pro  suis  continue  lugendis 
«   exeessibus  in  monasterium  detrudatur,  etc.  ». 

Erant  praeterea  in  partibus  Caralis  duo  celeberrima  xeno- 
dochia  Thomae  Episcopi,  et  Hortolani;  atque  alia  plurima  su- 
per  quibus  Gregorius  scripsit  Januario  in  hunc  modum. 

«  Oportebat  siquidem  fraternitatem  tuam  ,  ita  de  rebus  piis 
«  esse  sollicitam,  ut  nibil  ad  explendas  eas  nostrae  admo- 
«  nitionis  penitus  indigeret :  tamen  quia  quaedam  ad  nos  per- 
«  venerunt ,  quae  sunt  corrigenda  capitula  ,  nihil  est  incon- 
«  gruum  ,  si  nostrae  quoque  vobis  paginae  authoritas  accedat. 
«  Quamobrem  significamus  pervenisse  ad  nos  consuetudinem 
«  fuisse  ,  ut  xenodochia  ,  quae  sunt  in  Caralitanis  partibus 
«  consdluta  apud  Episcopum  civitatis  singulis  quibusque  tem- 
«  poribus  suas  subtiliter  rationes  exponerent,  eorum  videlicet 
«  tuitione ,  atque  solicitudine  gubernanda;  quod  quia  tua  hac- 

u 


H 

«  tenus  fertur  charitas   neglexisse,  hortamur,  Ut  (sicut  dictum 

«  est )  tibi  singulis  quibusque   teniporibus  rationes   suas  xeno- 

«  dochii  ,  qui    in  eis  suut    conslnuti  *    vel    fuerunt,    subtiliter 

«  reddant ,  aique  tales   in  eis ,  qui  praesunt   ordinenlur  ,   qui 

«  vila  ,  moribus  ,   atque  industria   inveniantur  esse  dignissimi  , 

«  religiosi  dumtaxat,  quos  vexandi  judices  non   habeant  pote- 

«  statein,   ne  si  lales  personae  fuerunt,  quas  in  suum  possint 

«  evocare  judicium,  vastandarum  rerum  debilium ,  si  quae  illic 

«  re  jacent  praebeatur  occasio,  de  quibus  rebus  summ  an  le  cu- 

«  ram  gerere   volumus  ,  ut  nulli  sine  tua   licentia  detur   noti- 

«  tia  ;  ne  usque  ad    direptionem   earum    ex    fraternitatis   tuae 

«  perveniatur  incuria  etc*  ». 

Quae  cum  Januarius  facere  neglexisset  ita  Vitali  Sardiniae 
Defensori  scripsit. 

«   Experientia  tua  indicanle  comperimus  xenodochia  in   Sar- 

«  dinia   constituta  gravem  habere  neglectum;   unde  Reverend. 

«  frater  Cdepiscopus    noster   Januarius   vehementissime    fuerat 

«  objurgandusi  nisi  nos  ejus    senectus    ac   simplicit;;s    et   su- 

«  perveniens  aegritudo,  quam  ipse  retulisti,  suspenderet;  quia 

«  ergo  ita  est    positus^   ut  ad  aliquam  ordiuationem  esse    non 

«  possit  idoncus  ,  Oeconomum    ejus  Ecclesiae  ,    atque   Epipha- 

«  nium  Archipresbylerum  ex  nostrae  districte  authoritale  eom- 

«  monemus,  ut  eadem  xenodochia  sine  periculo  suo    sollicite, 

«  ac  utiliter  studeant  ordinare  :    nam    siquis    iliis    posthac    ne- 

«  glectus  extiterit;  nulla  se    noverint  posse  apud   nos   ratione 

«  aliquatenus  excusare  etc.   »* 

SARAGENt* 

Post  Orientales  Imperatores  Saraceni  insulam  obtiriuere  , 
1li  eriim  anno  650  ex  Africa  per  mediterraneum  mare  delati 
bitinem  insularum  oram  ferrOj  et  igne,  teste  Sigonio  et  Sabei- 
licOj  faedarunt* 

Anno  deinde  720  cum  infectis  excursionibus  late  maria  om- 
hia  vagarentur  ,  excursione  in  Sardiniam  facta  insulam  ,  quae 
tunc  exiguo  Graecorum  piaesidio  tenebatur  in  polestatem  ad- 
Xtarxteruittj  a  Leonis  iniperio  eripuerunt,  tesle  Sigonio,  Raphae- 


7S 
|e    Volaterrano  ,    Hieronymo    Romano ,    et    Maurolicio    Abbate. 
Sed  ea  p*rvo  tempore  sub   eoruaa  dominio    sieiii ,   nam   pau- 
cis  elapsis  annis   a   Longobardis  insulam   totis  yiribus  invadenti- 
bus   pegno   privali  stiul  ,   ut   inox  dioelur. 

Hoe  tempore  Saraeeni  in  templa  Sardiniae  ,  et  sepulera 
omnia  Sanetorum  saeviere;  et  imprunis  locum,  in  quem  Sacra, 
D.  Au^iKshni  Hipponensis  Episeopi  ossa  ex  Africa  translata 
fuerant  ,  barbara  impietate  faedarunt.  Quod  ubi  Luitprandus  , 
Longobardorum  Rex  audivit,  magno  repente  dolore  exarsit  , 
ae  Legatis  in  Sardiniam  missis  magno  illa  precio  a  Saracenis 
redemit,  et  non  parvo  Sardorum  luctu  Papiam  ad  se  traus- 
porlari  curavit.  Qui  posteaquam  ea  Genuam  appulsa  audivit ; 
Papia  egressus  obviam  eis  iliuc  usquo  proeessit,  eaque  edito- 
rum  miraeulorum  magnitudine  percitus  maximo  honore  coluit. 
Cum  autem  postridie  a  ministris  nulla  neque  vi ,  neque  arte 
moveri  possent ;  vehementer  ea  re  perturbatus ,  sancto  Con- 
fessor  (  inquit )  si  tua  hinG  ossa  tolii  ,  et  Papiam  transferri 
propitius  patieris,  spondeo  me  templtun  in  tui  honorem  aedi- 
ficsturum.  Quae  ubi  vota  concepit,  ossa  subito  nullo  molimine 
sustulit ,  et  Papiae  in  templo  Saneti  Petri  ad  Coe.lum  aureuu? 
a  se  condito  ,  in  precioso  ,  quotd  adbuc  extat,  monumento 
collocavit  pridie  kal.  marlii  ,  Sigonio ,  Sabellico ,  Plaiina  , 
Volaterrano  .   et  aliis  multis  referentibus. 

Eodem  tempore  Fratres  Eremitaruin,  qui  in  Sardinia  Sepuk 
cro  Divi  Augustini  adhaerebant  ,  insula  exeedentes  mitrafn  , 
baculurn ,  et  pastorale  sancti  Augustini  secum  transtuleruui  , 
et  in  Valentinae  urbis  monasterio  ,  ubi  adhuc  visuntur,  cojlo- 
earunt,  teste  Hieronymo  Romano. 


LONGOBARDORUM    REGES. 

Longobardi  ,  qui  ex  Pannonia  a  Narsete  vocati  amplissimum 
sibi  Regnum  in  Italia  acquisiverant,  Agilulphi  temporibus  coe- 
perunt  teste  Gregorio  ,  mediterraneas  insuias  infestas  reddere,- 

Anno  autem  597  Sardiniam  incursionibus,  et  populationibus 
afllixere,  quod  ubi  Gregorius  accepit ;,  graviter  doluit  ,  atqu# 
ita  Januario  Caralitano  Episoopo  scripsit. 

• 


76 

«  Quid  in  Sardinia  hostes  nostri  fuermt  operati ,  priusquam 
«  fraternitatis  veslrae  epistoia  ad  nos  perveniret ,  agnovhnus. 
«  Et  quia  hoc  futurum  dudum  metuimus  evenisse,  quod  praevi- 
«  dimus,  nobiseumnune  gemimus.  Quod  si  secundum  eum, 
«  quae  lam  vobis,  quam  exjpllentissimo  filio  nostro  Gennadio, 
«  hoc  fore  nunciantes  scripsimus  ,  soliicitudo  fuisset  adhibita  , 
«  inimici  iiluc,  aut  non  accederent,  aut  accedentes  periculum, 
«  quod  fecerunt  ,  moererent.  Vel  nunc  ergo ,  ea  ,  que  conti- 
«  gerunt ,  vigilanliam  vestram  in  futura  exacuant:  nam  et 
«  nos  quidquid  prodess^np&ssuuius  ^acere  domino  auxiliante 
«  nequaquam  omittimus  ». 

Et  licet  deinde  pacem  cum  Agilulpho  Longobardorum  Rege 
tractasset ,  et  firmasset ;  tamen  quia  adhuc  non  erat  sacra- 
mento  sancita  ,  nec  admodum  firmo  vinculo  constricta  vigilan- 
dum  esse  his  literis  eidem  Januario  scripsit. 

«  Cognoscetis  inquit,  Abbatem,  quem  ad  Agilulphum  ante 
«  multum  jam  tempus  transmisimus,  pacem  cum  eo,  Deo  pro- 
«  pitio,  quantum  vobis  Etfcellentissimo  Exarcho  scriptum  est , 
«  ordinasse.  Et  ideo  quousque  pacta  de  confirmatione  pacis 
«  ipsius  conscribantur,  ne  forte  hostes  nostri  in  hac  dilatione 
«  ad  partes  illas  iterum  velint  accedere  ,  murorum  vigilas, 
«  et  sollicitudinem  in  locis  facite  omnibus  adhiberi.  Et  confi- 
«  dimus  in  redemptoris  nostri  potentia  ,  quia  adversariorum 
«  nobis  incursus  ,  vel  Sardis  denuo  non  nocebunt  ». 

Praeterea  aliam  Epistolam  ad  eundem  Januarium  ea  de  re 
dedit  dicens. 

«  Quia  vero  non  minorem  de  vobis ,  quam  de  nobis  solli- 
«  citudinem  gerimus ,  hoc  quoque  pariter  indicandum  cura- 
«  vimus ,  quod  finita  hac  pace  Agilulphus  Longobardorum 
«  Rex  pacem  non  faciat ,  unde  necesse  est ,  ut  fraternitas 
«  vestra  ( dum  licet )  civitatem  suam  ,  vel  alia  loca  fortius 
«  muniri  provideat ,  atque  immineat ,  ut  abundanter  in  eis 
«  condita  procurentur;  quatenus  dum  hostis  illic  Deo  sibi  irato 
«  accesserit,  non  inveniat,  quod  laedat,  sed  confusus  absce- 
«  dat.  Sed,  et  nos  pro  vobis  quantum  possumus ;  cogitamus, 
«  et  his  quorum  interest ,  ut  se  ad  obsistendum  Deo  adjutore 
«  praeparare  debeant ,  imminemus,  quia  sicut  vos  nostras  tri- 
«  bulationes  vestras  attenditis,  ita  quoque  nos  vestras  afflictio- 
«  nes  nostras  similiter  reputamus  ». 


+ 


11 

Ilaque  Sardi  nunquam  a  Logobardorum  armis  tuti  sine  metu 
viveic.  lli  eniin  quibusdaui  clapsis  annis  propinquam  Corsicae 
insulam  invadcnles  in  eorum  ditionem  redegerunt,  teste  Jacobo 
Maynoldi. 

Anno  deinde  750  ut  creditur  ,,Luitprandus  eorum  Rex  ex 
Corsiea.in  Sardiniam  magna  classe  trajecit ,  et  insulam  Sara- 
cenis  ejectis  suo  adjccit  imperio,  ut  refert  Felinus,  atque  ita 
appellatus  est  Rex  Sardiniae,  ut  scribit  Petrus  Recordati;  re- 
gnavit  deinde  aunos  quatuordeoim,  et  menses  aliquot,  et  obiit 
Ticini. 

Anno  743  Hildibrandus  Rex  Longobardorum  vivente  palre 
electus  regnare  in  Sardinia  coepit;  sed  paullo  post  Regno  exa- 
ctus  fuit;  et  Rachis  Longobardorum  Rex  creatus  Sardiniam 
obtinuit,  et  regnavit  annos  quinque,  menses  sex,  et  abdicavit 
•sponle. 

Anno  749  Astulphus  Longobardorum  Rex  creatus  adeptus 
est  Sardiniam,  et  regnavit  annos  septem,  et  obiit  in  venalione. 

Anno  756  Desiderius  Longobard.  Rex  Sardiniam  adeptus  , 
regnavit  annos  18  et  mense  majo  victus  ,  et  caftiis  a  Carolo 
Magno  ,  et  in  exilium  actus  Italia  et  Regno  Sardiniae  priva- 
tus  fuit ;  alque  ita  Sardinia  sub  Caroli  Magni  poteslale  addu- 
cla  ,  Romano  deinde  Pontifici  donata  fuit ,  ut  refert  Adrianus 
Papa  ,  Anastasius  ,  et  Carolus  Sigonius,  de  qua  re  in  sequenti 
libro  exordiendum  erit. 

Hoc  tempore  anno  nimirum  759  corpus  sanctae  Juliae  , 
quae  in  Corsica  XI.  kal.  junii  Crucis  supplicio,  teste  Usuardo 
fuit  coronata ,  ab  Ansa  Regina  Desiderii  Longobardorum  Regis 
uxore  fuit  Rrixiam  translatum  ,  atque  ibi  insigne  monasterium 
Domino  Salvalori  et  s.  Juliae  martyri  dedicatum,  ut  ex  Petro 
de  Naialibus  ,  et  Carolo  Sigonio  coustat. 


LAUS  DEO. 


^j  u.^«—  ff~~~  ^/WTy' ' 

V-      p^r-       <»tf4*     f'f*-       *-     J*<rm<€*»«,1   .  ,  ^^^ 

VI  .       f~~J     f/Jjfl  y^_   ^  r/c^^Jj   J>    &yA~~     vhy****    »«      "<~»~>-   ^y 

'y^'^    Jm*-£rys     %r/%rr\ /W     e<t-H»t-~    i^Mwnrt^     £/     -/..***<    <7t'la<r^'    ^J-   Jmrrvu***ly     f4t~<+. 

/t*>T. 


.  £w~~  ^  &*--*?■- 


•        ^       -^  */  A 


/  '  J  ,  ,  -  !        *      $   f       ..  (  Ar    *&  I  O  *~  ■  ii>    %t~ 

XX)c/'f>^1   d^^  jh*JL  j^lwwu^   &  eteM^&~^xej&.^~^&7- 

&XM'    ffj*~-     4^t— ^      ^U^rW^,   £\5.*Vc-~W-.  \%Sru~*y    ryr* jJ*~~ p~J*~~~** 
Cm4<~&m<      /*4L    ^'tW-     -rvxmp+cij      %A*Jcf\ 

LtoXW*     •  *  -   •     &A.*n.     *~"~      ^uC^    ^"^,   rr^t^     <>*~rr**U<%fmj     j™'<hf**-fr^    r***™* 
Jr&C'm*f\  ,    £<<*»A/*«~rV.-      f>***V»t     yVWtfcr^***wt   'fCfllrfcj    t/WfV»W   J *<*<*■**".  , 

LXWVh   ?"*<**+■   »^^H     ^      ^O^-^-J    Jr\r<*<*^    /<\     &rt'um<r*,    •U-  lm~+~<~+-    A**/    * 

^Wy      *W«^L     JW*,^   f^r-  J,'tftt~m    ,'X;     A'*     Xi^&r'»    ^  ^~*      ^*        /^ 
5*»C*t^r»«7       .Jifcuj       ^Clf^ruf\      <2/r'i^t<er>r^'h*>     >"*  C*Yr\»«H     tfr' 


■*1 


^'  ^-  «X  cW^  fc-.  xt vw.  iU^  ^.  /-*-  -—  ——7 


'  '      *  #  '  .,  J^.       ******** 

l<~u*rtj    Ctrv^+rttr^r--     tA-  yvrm^'dmjL    y^«c^m    jUctc^V  «   ***^    S*~***-~y    -  *f~% 
f>'A^^yr-  . 


—  y     — •— ^»  -^t-^,         ^r      wra^>  i~^»*.    n+n-crnm    a<Krtc*+r%* r-  •   t-*-***    *"  »  ■*■  -^— •/ 
h'A^*^rh. y      6*r~^<p'    <t^^m^<m-r^>      «^Q^^mJ^    „      f//:^,/  ^  fA^t 


^     ,-m^,     «^   W  *JL)    J^^,^  LLr  y*~^J> H~i>  f~*{  '?V  <4r*T~>~'    *>*•*. 

'**•*-'    /M^l/,   &   U^    ^**^*  >^Wr*^yV-^  tfitw^  tJ*r\   oe+fM  f*y*o*r  *J  6uJy  S«  &*•_ 

**'-~~n   ^  ^a~JL   LVfL~M«  &J/c~~*   fi^k^jWt-AA,  tr^^jJL^fa*  +4u*w~~s> 

/»—•*..  f&<     ?r^a.     4^f^f    Lm5^    W~*   fJ*»>  *0   rO*'+u^  fijty  ^^  j~fM*>,  cjLrfe~~ 
^"^^^J^      <WJ^    fJ^fi^    ^     c^A^'r'^^ 

V,n'         A^,      /^C^>;i/      tY**Q>a**j,     {£j*T  /  pvx2+T'p     *i*W    *^«^#    X^T^      7+y*,**S   **-r»rwM"'*     f^rm^n^r^. 

*+J>    *«,     h>   /++,'„*  ,    M    y~    t*rr~,   tfJJy  fr  Cm^    <J  $*mmh%o*y     C*r~S<  €*  <y~h ?*/**'**  ^L 

h^'       ^**^       ^j^     <^~Xy     *^rU    j^mf   A*~rr*U<j      ++  <V~~~*'mJ>      V~r**Jf>+*     iV^iUU,  /^7 

"™f'Jt**n*'t  <tJ/~     *w*c     *y>~J  nJ  ^J;  WrW   **~V     <*rr*~~«  l^f*"*)   t™»*J  >ru~m*rm<~t^ 

JL  ^*~u<-  ^^  l**^*t*^L*-*yy~^  'fJ*3  >'*yJL+  C*jm+'~J*]%J~*  J^fy^fisu^ 

•+~«*«Jy* \*+~^      <r\^oA       n^K^r^i.     vf-  ,&' ^rrJt-f  xft.     l!fo»«    *2    j(    fa/.    ^tC*     /£V«*    ^T*yW«^^  ^, 
fH«v~~>     ****%*'+****      **j4*<r%c~*   sfarts   /7*4     tst  ,*t*-lr'*Ww    ^%^'^wtmii»      *c4>  U*^my    Yfll    "**-  fir*1  s»%M***y 

^+^Xxk  ™'^  ^^f  K<^  «*  JLs^to^  *<  ^f^  Utw^  %  ^JLrJ^^  ilu-» 

~~+rr'S*H^     A^^^W^A^     y^.C^    Jdj.    ^    ^JUc     4«^%  t^t^^fjy f\J^ 


«'W    ^  j^>^     ^^^rrrn^  ,  A  >yJU  Jy^  .J  f'^rm^r^   C^rr^m    ++  ^um^fUu^    U-  cicj^h 

1KX+*t'K*r    >*^-y  *7     Apsry****,,^^  *U     v^n+ox»*^;  tn  s^y  fck4rx£r»<*m  (/5*+»A+~*-> 
^»    *-W  AyH-t^^^W'    J^J^^^}m^  ^j^   abt*Am~l    Vtrflrrx    &m*AW*£.' 

-W-  ^,    ^7    UfJf<^     M   y+m^,'^  J       ^,        JL*~~  ' 


VV> 

r-e-^tW 


**a~  ^j~~  Sf~*~^  iULf^  <*£*  pj cJ~~-r*~  ^yL*  ^Jl  *  Lr*-*\ 

^*J*L  ,fhJ?  <^yir~h^  t£  ^w-^^M-rt  ™^^^^^yw^  ^^^,  y^uy^Jj^y 

^W  /h^*  ^W  ♦«-^^  /^  ^Vm*^y  f   /^..^    £**r     &+r^~^  J' yrt««*^    *  ^"A 

dJ JU#I  C  U*Y,%l^j  ^U^c.  l/^r^r^  «,y  jL~"A<  f^  *  «^JUr  ,  ^m~*L 
p~    ,W>     r4^-~V«SV    **  ,'*V  ty'#r'y    ////     7-^—^,    ,  fV   |^*'*7  «*>rW  W«^  ^  ^J^ftJL 


^1    **"«-    fiot***+    >*•     'A~-*rr-    -*~~   -i^^.  ,    *L*'ly  fa^ ^ y^  puu~~'*>   irty'ry  ^V 

Vf**r->  p«L/*>         «^"  -C**W    (fVi      <Urr~>    'fa<r»i.+*+r-  J&^c  V+nf&H^  f    *V*U  '  jA*J>4emS  ,;  >*^ ' ?vf*~»'  /pr<***Uy 


*r~t*«*JLk     X^W*^      '??<^6fe'«»i    '^^mJ^U*^     ^W     ^v**rC    AJw.      frluJL"  *'**<**+>  e*r*f*Uy p 

fii  S^rh^  <^4^  ^i'4y  i^^mA^ /j^M^y:  ^w  <^-  'hr*9^JL*±±  JSu*  /^'um^ 

**     ff(r\A'f*H    x*yy~&,:      /a^^Cn>     JU^ru       / 


/»rH*f**rt    t^/rM^ffi      /(****+*«»*    yU*+<+u       / 

*y    l'+«r+4y     *f-    <^-~*yTLX,*€*+Jrt*j    S»~>f>rmS  farrr*rr~>   #0   >V-t<fa**     "fr^Ju   ,W»*i     «*^W  «Vtw-mW^ 
"-*>     <3/*r-rV<'r^r#     ^r      «**$-,'+**+*/  ***~*      ynttyr^»     yr^f^M^ 'r*.     >+t%"Ht*H    U>r~  n*>»^ 
/^.    ^Uff'    ^'  /2^^   tr,V*fc     ^U^fW^StM.'  f'^rfW    ft*A*~+~-   ++■  ,U  xyW 

.     rtrWVW       "O^hu^      jdL'»     ^Un, 


>C~«JL-  -ry^tyJ**»  Sr^-rt^.  tsr  4vt *<f*,''h 'jJ\  >^(^m^  <^  /^  '^  ^f^1^  ^*^  C^rrUf ,  ^t  rW 
>^  ^r-  'Jl'1fm~4f*«*  duuf^J^J>  <L»+r~~r-,  f^rmJ^  yrvrW  /rvW-  »'*»  ^^^yM»  '»  '-^H 
/  Hu<J*~J>j   p**r*J    rVWrwr.    ^W>«Jn;  ^ /^^j^  /w   ^lr^'^  ^rvr^Vv    ^  A^i> 


7c«l    ^cr-trwf^iC,    ^crO   mrr^v     -^tl^rr,      /fjpW-r*^     -rvrW  fWfirw>  TmV^    Uvm*  ^'#     Cr^ 


' 


f«w'+     ^     r*rr*mj     /*    ^eJiVK    pr*    nftJ.Uy'    A*«*tr    vf  frtr+j    VI  -yr>  s  S~r<*     ~*  C**^*****  &> 
C  i    ^h-  ^CC^rvy   ^crr^  XH     i~~~%    *****     iky^SO,',     c*r~f,    «^m^Mu  /i***^'/*^*^ 
*"**-  J**-"^,     f+vuJ,\Jy  ^rWJL^   (^n^     &+U*'*>t>~*f    ^~-J J*JL-    ^L^,^'i>Vi  6y*Ji**X 
1    «^      (^rtm^    ^^n     *4^V  ^tW      /W,W  '^(^tt^^  *J~  ^<+r~~*     c*~rJ  «**V£  S*rr*)   Vru 

^r^  ,  prj-rz*  *//  ^Uy    /^    W^V    -r^—^  /  G*v~c  ^^W  j^\~~*--f   »~~~r^ 
,' ^    <3r<r4v-r*L,     ^,*^^.  ^    *«%*ru'4»J  jprMmm+Sj    f^r     t+6**t>  (f*J*'**j  r^rir^rt^ 
^ir{U^h  ^     irrW»**^,   >tjki*~r\    .    ^*^'    A«v 
/-rVc*v*r»*'»r~    /£/**«<    C+t-t*n Wt  /w/»*f***f**** 


rruujrm^ 


>~~v  ^7//  ^tv^  lirw-* 


?v*~-*/ 


C>    /^,'*^    e^,  yU>»o    ^Crrf     L*nr**S    P*f*^J  A^(^r»^7 

cSr^rt^     *sh    *-+f   h'r^n^    ;C^f      dv^c^W»     ^vm^rUy   ^^    *'•»     ^"^^  jf«      ^^4^ 

^.    v^c/  ^X    ^   ^pj.   ^e^*.  r*n«Jp*f*    t'*^  ?*«•>  J*  fri*>    ^  f—t* 

*v*vr-»W ,  /  •  |,.  y  y    /L^.  *y«A**+i  r «-  S*++y'i**+Ti 

A^JU  ,  -pV  ^--yy     W-v  Sc~r\~^   r>~~f~~+-t*  e—  ^^^^^^UjLT 

t*      /c^j  ^W     VV^.    /^-?    j4v*W-     ^    ^    J*^~*<y^    J"%f*~~"   C*~f~~~ 

t-*~y   ***-£.?*«*+*      y^M+t^rtjh1*     fy~r*J    «rr*~JLjL-     *J  +<<****>**->  «><)     W      P**  '/"^'^ 
A^U    *-u«r    e**^  A»^y    j>^.    ^f    /»|*fU^      /G^    r*Wr-\ 

^vf     /V^      //o-WtcV      #t  v  ^ouH^r,'^  r^'  Syry^     </   rr' SarfirjSUL»     **~~<~    4*'»*    *  S>  Sf^r*  ^ M^ 


**&vJV  /,&**  <.^^f  Ls^L-X  ^  U  ftd^tc^e^, ,  ALiuf,  '} 

•^jr  **"~*~  *-  h'u  <.  u  i,"~4"~  *s  <*  *****  fJyJ  *■   >"<»*>'  4 

/**(      !(//>     (m  f*y*'  t^&m.ii+m,  eiJUt***.       mJLr-Z  m.   fiUt^  *-  «Ar*i»We    <U  C-nrCt>   ,'„    /g^Ty^  <*r+rr»*  '<&*+> 


''**€+,    <    t*  ijjt***'**    W  f**ft*   *  fujJ ****.)<*»—> 


tAA  vi   xsrxA**** 


f  '  f         I      7  / 


^  c«x*4e-*-«A 


rYtA*  \4<L*  *»~v  {  £*c  Jm*rty**m  %fx*Jt  Jtm-tm—  mJpmmfmJ)  f'  t~,'f*l***  fc**t*9  t^^uy^to  CAf  * ****wff  C%>  «>»Hw}^* 
A^KV^J»  ,  4«  jffvr*  ^fv^i^  ^  t^JO^  *.  r-u^KJ}</  p^  £/*>**  ^'/^yVf^  m\f,'U~J  U\ 
*M    '/VaY  lA~hm%    Vi^WA''J^    *fu+J~  S y«f*~*  /^W~*^^~^**^^^4 

*t'i<     /t>rt       /'   <F,f++o<'     *W^r     <U    c/*+     lt '  Cm+tny^ru,  *.    t(  &    &Umm*l     €    u>  *t*~m*rm*  *.  fCrr*>^<  f*f+* 
/*W     <W  /^A    <     4c  c*t~~4+    r<    A*  Ca**f**s 
t<Yu<    ti>$0       0,    X.    vHuycfH,   t*nJ~*  Sf+^X'  ff1  ^  -^W^    <   fdJUr*^i^\  -+**<  *mfU*U>.  'Jy*U*\> 


u 


*<*  1,*/},  ^AL^^  .iy^  ^/v/jiw 

Hoor^m-rt.  {*,    S*-r*rf~~.  «C     •%    A^-yfc^  /A<^  ^o    ^rum^r*4v*fc     £4+r**~%*  omk^  r^fr,  m\.    -itJ+^-n»  >  &y*f(m+%4  4 
'+*<tfu-rm     iO     **/+txti*m*f     &     /fx~  n.     du+4i*y<&.    t^€tAc     K.    Itk*****    -yr^Or^mJ  O.   t4uf    9*mr\    *C  vv^fc     €^m*^jL 
xUcr-i,      (4      cjLh^K      C****nK,    6  '  P-Ojf^^^rry     &«M+~*S  ,    (*'  4m***n*ff'    /*  J*J**±*rt    <*-  /  '  Ur~4r*^ 
CmjffvrmUa-     t  U.  X&r&r-rxm.    > 
Wi<  tl.rt.     Y^Lmu    4f$~J4~Sv   VM    A^c    ,W  /^    U.  J+^rr>f~~  fU^r   <r<-    A'  r^y^m     ^fff^U^ 

Clfc/     tVCr*   $6  ' ^'fmm*' 4<*JL*V  fr*<+u*S  CO^  4**+r+*+f*%  h'   ^  '  Om^     fp+rvr*o    tm.      )+#*.    1****-*  6  * *X^Ut  '  «^'/t, 

*<***t;'**<.  '\fm-  JaJfrKa^M  f  -r%  Ttfm^J'  J-rffc**r*>  &  4*rrm  *.  4+*f+*v  ^m^JrX^  mCl/  JrYL***?* 4JUS  >Ur«S-+A*m\ 
**-rV  «V  c^kr  <t  tcJLfrr ;  6rr+  /LlJr'timS9  /r  '  Cm^n  +&* '  <Sr>l^ ^J^rr^rr^h '*+  Vruc^fr1 '/  AS-m><f+c^(^tn>-m4 
■  yO  \<X4~C*t?  ^.  ^V,^^  ^  7+urr'**ut*  0  'c^rtrrrtmm  <  frumSt*  C<i<U^a^m  "fyirtsmurH,  *«  <f«*txr  -iH-n/ft.  m\ 
WM  I^^^^lJxv  HUU  l*  6u~i*  A4U.  Uf«_  yrirkfrmT  h'  f'*f*  fyr^fUn  (UaJt ^Or^ U f fif^rx^  frrJ>r'«<  It 
H«S    xKASrlJ    *y„m4HK  f4im~,'  rh*-     *****   oJLjJh'  *//+<*  f*<*» 


^     /^>H'u~n      fa,4U*Tl/Z~~>      y*<t~~L     ***•••**      0~~»      ^^r^  j+^    S+~+t'~^    «4-  p#«_     *W~/c 
<•)**«&*.     lf~*">"     +~y*r    t"*"^     4*sn~~r«~><-       *+  y~hi^    <~~\~m~*>  ,'n    ~r~oj*^  ~*~t,    fVv    j&r, 

jmm^    c*-*-C~*-    ***~x~-   1        (  W  £*►**♦«     <*-K^i.       ^vf^-,*^    ,/•*< 

JOHANNIS  FRANCISCI  FAR^  rLfl^lb;, 

DE  REBUS  SARDOIS  :^^^X±] 

T  IRPR      Tt  r\t~>rr,'    ?n*<J ri*- p-c    tV  trr^*''r^4^  i^>* 

EX  RECENSIONE  VICTOMLS  ANGIUS.  «w^ '**r  ^ ^*—  ^*-**-*-  **~ 

»mW-  #W<^/  ^n^"^  V**»'  |*^7  ****« 

^  ,  t^  Pe~m#  ««f    AH*  ***•»!  f»nV;  J1  *  '  "  A«    /*&***~+  *<A  **J**  /*"/  $#**+  "~~ 

X<  /^:  /U    »'*~   /-«^2>~-**.&H~-  >•*>     \ 

evictis   Longobardis,  et  capto   Desiderio   eorum    rege<    ac^^y***  .w^ 

exulare  coacto,  Carolus  cognomento  Magnus    Romae    ex.stena^^^  ^'^T^ 

Apostolicae  Dei    Ecclesiae   Beatoque  Adriano  Papae    praesenti  J^^^X-'^  I 

et  ejus    successoribus    in    perpetuum    adeptam    bardmiam  .et     ^,^./>4^^ 

Corsieam,  aliaque  multa  donavit  anno  salutis  774  atque  hujus  J^    od^./*'*w 

donationis  tabulas  sua,  Episcoporum,   Abbatum,  graphicorum- ^V     ^  /^^Jihf^ 

que  manu  subscriptas  super  altari  in  s.  Petri  confessione  ,   ut  J^^  CLd  ~~ 

testata  sacris  monumentis  robustiora  essent,  deposuit,  ac   M"       wW/liJ^^- 

lemni  se  suosque  successores  juramento  devinxit,  ahasque  ta-^  ^ ^Jy*~~~/<~> 

bulas  priorum  exemplo  per    apostolicum  scrinianum    exoratas  ^^  JjL  e~p**  *>* -**- 

secum  deportavit,  ut  ex  Folieta,  Sigonio,  Maynoldi,  Anastasio,  ^  ^^L  MyL^,^. 

Adrianoque  constat.  J  fa/^' +*>r~0~^  j~*>'»  }<> 

Anuo  deinde  817  Paschalis  PapaL,  Theodoro  nomenclatore  ^^A//w**7^ 

misso,  confirmationem  dictae  donationis  regnorum  Sardimae  et^  ^^  i  j~f~* 

Corsicae  a  patre  avoque  ejus,  decessoribus  suis,  factae  m  hunc  ^J^    ^V 

modum  a  Ludovico  Imperatore  obtinuit,  ut  ex  Gratiano  ,  Vo-^.  tyu  XfJ))  %^±  *"* 

laterrano,  et  Carolo  Sigonio  (  L.  IV.  $  Lndov.  Imp>  etc.  )  constat.  ^  fl-u-i  y~**~rb*?-£ 

«   Ego  Ludovicus  Imperator  Auguslus  statuo  et  concedo  P«^'  JT&mJ* ,*^***>^ 

«  hoc  pactum  confirmationis  nostrae   Tibi    B.    Petro    principi^,^  ^^w—  _^^r 

«    Aposiolorum,  et  per  Te  Vicario  Tuo  domino  Paschali  summo       -  u*^>  *>+++%.  j*+  fr#* 

«    Pontifici  ac  universali   Papae,  et  sucCessoribus  tjus  in    Pw*&*Vc/,  Cm*f^Wta^f> 

«    petuum,   sicut   a   praedecessoribus  vestris  usque  nunC  in  ve-  j^,^  ^ j^      *  tfn 

«   sYra  potestate  et  ditione  lenuistis,    et    disposuistis    cmUleifl         ^  ^/  .^ 

iU*r*)     r**'***'  t<-     PtrU-  jfL^    >"M»'u,.i    R*t*rt/A**^    -y^lehA**,  *J-  U&lu**,  ^  l^'£^'p~lL^  *J-  r*J"~*'^ 
/V*    CtUU^4\n.      kr~wi«V<sC>~i-m   ft^r^dx      « V*^>U^ ;   /rw*4rx+n  4*~l~*  f  f'*x  >~<~/a    w^i^i  /  t^y^it'  f*  /u~^ 


V*"}*  $ ^ '*** ***** 


A  tytp+ltt*  *.  c#***'f~*W 


'</ 


Romanam  cum    suo    Ducatu    et    suburbanis,    atque    viculis 


''^f^       &lhf(V   *  omnibus,  et  territoriis    ejus 

cL,  Et  infra  «   Et  insulas  Corsieam  Sardiniam  et  Siciliam  sub 


i^rp&- 


f    ill      » 

&,**  ******  "**  ^ff 

jisrdpLul  ******* 


tegritate  cum  omnibus  adjacentibus    ac  territorus,  mantimis 
litoribus,  portubus  ad  supradictas   ......      insulas 

pertinentibus »     Et  infra    «   Has    omnes 

supradiclas  provincias  .  .  .  .  et  patrimonia  jain  dictae 
Ecclesiae  tuae,  B.  Petre  Apostole,  et  per  Te  beato  Vicario 
tuo  spirituali  patri  domino  Paschali  Summo  Pontifici  ac 
universali  Papae,  ejusque  successoribus  usque  in  finem  sae- 
culi,  eo  modo  confirmamus,  ut  in  suo  detineant  jure,  prin- 
«   cipatu,  atque  ditione 


nfra  «  Ceterum,  sicut  diximus,  omnia  supenus  nominata  ita 
ad  nostram  partem  per  hoc  nostrae  confirmationis  decretum 
roboramus,  ut  in  vestro  vestrorumque  successorum  perma- 
neant  jure,  principatu  ,  atque  ditione,  ut  neque  a  nobis  , 
neque  a  filiis  ,  vel  successoribus  nostris  per  quodlibet  ar- 
gumentum,  sive  machinamentum  ,  in  quacumque  parte  mi- 
nuatur  vestra  potestas,  aut  vobis  de  suprascriptis  omnibus 
vel  successoribus  vestris  inde  aliquid  subtrahatur  .... 
ita  ut  neque  nos  subtrahamus,  neque  quibuslibet  subtrahere 
volentibus  consentiams,  sed  potius  omnia,  quae  superius 
leguntur,  idest  provincias,  civitates  .  .  .  .  et  pensio- 
nes  Ecclesiae  B.  Petri  Apostoli  et  pontificibus  in  sacratissima 
illius  sede  in  perpetuura  residentibus  in  quantum  possuinus 
defendere  nos  promittimus  ad  hoc,  ul  omnia  ea  nullius  jus 
ditionis  ad  utendum  et  fruendum  atque  disponendum  firuu- 
ter  valeat  obtinere,  nullamque  in  eis  nobis  partem  atque 
potestatem  disponendi  vel  judicandi,  subtrahendi  vel  mino- 
randi  vendicemus ,  nisi  quando  ab  illo,  qui  eo  tempore 
hujus  sanctae  Ecclesiae  regimen  tenuerit,  rogati  fuenmus. 
Et  si  quilibet  homo  de  supradictis  civitatibus  ad  veslram 
Ecclesiam  pertinentibus  ad  nos  venerit,  subtrahere  se  volens 
de  vestra  jurisdictione  vel  potestate,  vel  quaml.bet  al.am 
machinationem  metuens  aut  culpam  commissam  fugiens, 
nullo  modo  eum  aliter  recipiemus,  nisi  ad  justam  pro  eo 
faciendam  intercessionem ;  ita  dumtaxat  sj  culpa,  quam  cora- 
misit,  venialis    fuerit    inventa,    sin    autera    comprehensum 


^4/    tf>V     //m**-»*'   /<  '  l'*~f*Ldt^„   ft^U  ^'WQjfyc+r^/*.  ^, 


81 

«  ciim  ad  vestram  potcslalem  remittemus,  exeoptis  iis,  qui 
«  violeniiarn  vel  oppressionom  polentiorum  passi  ideo  ad  uos 
«  veniant,  ut  per  uoslram  inleroossionom  jusliiiarn  aeeipcre 
«  mereantur  .  .  .  .  »  Et  iufra  «  Haee  aulem  ,  ut  ab 
«  onmibus  Dei  Eeelesiae  fidelibus,  et  nostris  Hrmum  esse  cre- 
«  datur  .  .  .  .  paclum  noslrae  conlirmalionis,  roboranms 
«  et  per  legatum  s.  Eeclesiae  Tbeodorum  nomine  domino 
«  Paachali  Papae  direximus  ete.  »  ul  apud  citatum  Sigoniun*j 
et  eonstat  cx  Bibliotecario,  Mario  Pandulfo,  el  Raymundo  Ru  o. 

Anno  deinde  9G2  Olho  I.  Imp.  sub  Johanne  Papa  XII.  in 
liaec  se  subscripsil.  »  Ego  Ollio  Imperator  pro  animae  nostrae, 
«  iiliique ,  ac  parentum  nostrorum  salute  haee  oninia  supra- 
«  dicla  tibi  B.  Petre  ,  successoribusque  luis  Sibenter  concedo  ». 
Et  subscripsere  Episcopi  X.,  Abbates  II.,  Cornites  V.,  Obti- 
males  VIII.  ut  ex  authographo  bibliothccae  Vaticanae  aniiqui 
libri  refert  Raphael  Volaterranus  L.  III. 

Gratianus  praeterea  tradit  eumdem  Olhonem  ipsi  Johanni 
Papae  XII.  jusjurandum  in  hunc  praeslitisse  moduin:  «  Tibi  , 
«  domino  Johanni  Papae  ego  Rex  Otho  promillere  ot  jurare  fa- 
«  cio  per  Patrem  Filium  et  Sp.  Sanclum,  et  por  ligniim  hoc  sa- 
«  luliferae  Crucis,  et  per  has  reliquias  Sanclorum,  quod  si  , 
«  permittente  Domino,  Romam  venero ,  sauclam  Romanam 
«  Ecclesiam,  et  te  Rectorem  ipsius  exaltabo  secandum  ineum 
«  posse,  et  vitam  aut  membra  nunquam,  noque  ipsum  hono- 
«  rem,  quem  habes,  mea  voluntate,  aut  moo  consiho,  aut 
«  meo  consensu,  atit  mea  exhortatione  perdcs;  et  in  Roma 
«  nulium  placitum  aut  ordinationem  faeiam  de  omnibus,  quae 
«  ad  Te,  aut  ad  Romanos  perlineanl,  sine  tuo  consilio,  et 
«  quidquid  de  terra  s.  Pelri  ad  nostram  potestatem  perveno- 
«  rit,  tibi  reddam,  et  cuicumque  ltalicum  regnum  commisero, 
«  jurare  faciam  illum,  ut  adjutor  lui  sit  ad  defendendam 
«    ierram  s.   Petri,  sccundum  suum  posse   ». 

Itaque  Romani  Poutifices  regnum  Sardiniae  sic  sunt  adepli, 
ut  etiam  roferunt  Innocentius  Papa  III.  ei  Johannes  de  Imoia 
lit.  cle  verborum  obbligcdiombus',  atque  in  hac  serie  clomi- 
nati  sunt  annos  circiier  LXXX  ,  videlicet. 

Anno  774  lladrianus  Papa  l.  Sardiniara  adeptus  regnavit 
annos  circiler  2i  et  oblit   \  II-  kal.  jauuarii. 

1.2 


62 

795  Leo  III.  habuit  Sardiniam  anrtos  20  menses  5  dies  26, 
et  obiit  pridie  idibus  januar.  Fuit  interregnum  dierum   20. 

816  Stephanus  IV.  Sardiniam  habuit  menses  6  dies  26,  et 
obiit  VIII.   kal.   febr.   Fuit  interregnum  2.  dierum* 

817  Paschalis  I.  Sardiniam  habuit  annos  7  menses  3  dies 
17  ,  et  obiit  pridie   id.    maii.  Fuit  interregnum  dierum   4. 

824  Eugenius  II.  Sardiniam  habuit  annos  5  menses  6  dies 
24  ,  et  obiit  idib.  decembr.  Fuit  interregnum  unius  diei. 

827  Valentinus  I.  Sardiniam  habuit  mensem  1  dies  10  ,  et 
obiit  VIII.   kal.   febr.   Fuit  inlerregnum  dierum  3. 

827  Gregorius  IV.  Sardiniam  habuit  annos  16  ,  et  obiit 
VIII.   kal,  febr.  fuitque   interregnum  dierum   15. 

844  Sergius  II.  Sardiniam  habuit  annos  3  menses  2  dies  3, 
et  obiit.  Fuit  interregnum  mensium  2  dier.   15. 

847  s*  Leo  Papa  IV.  habuit  Sardiniam  annos  circiter  7 ,  et 
a  Saracenis  insulam  invadentibus  regno  privatus  fuit  ,  teste 
Thoma  Facello. 

His  Romanorum  Pontificum  temporibus  erant  Judices  in  Sar- 
dinia  ,  qui  pro  illis  ad  instar  regis  dominabantur  insulae  ;   at- 
que  Leo  IV.  Saracenorum  arma  veritus  ,    ab    eo  Judice  ,    qui 
tunc  temporis  Sardiniae  praeerat  ,   auxilium  his  verbis  peliit. 
Leo  Papa  IV .  Judici  Sardiniae 

<*  Celsitudinem  vestram    duximus    obsecrandam ,    ut    nobis , 

*  quantum  tua  providerit  magnificentia  ,  armatos  ,  sive  pue- 
*t   ros  ,  sive  adultos  ac  juvenes  ,    cum  armis  suis  mandare  di- 

*  gnemini ,  qui  nobis    quotidie    jussa    quolidiana    possint    ex- 

*  plere  ,  etc.   ». 

Alias  insuper  literas  ad  eundem  Sardiniae  Judicem  nova 
quaedam  et  inusitata  petentem  idem  Leo  misit  mhuncmodum: 
Leo  Papa  IV.  Judici  Sardiniae 

«  Nec  mos,  nec  noviter  introducta  consuetudo  nostrae  Ec- 
fc  clesiae  ,  praedecessoribus  nostris  fuit  contra  sanctorum  ca- 
<k   nones  nova  vel  inusitat  j  praesumere.    Quamobrem    devolius 

*  vellemus  vestras  petiliones  suscipere,  si  in  iis  Nos  sanctormn 

*  patrum  censura  juvaret.  Sed  ideo  quia  synodicae  pagine  iu 
<k  hoc  favere  non  videntur,  Nos  tantam  noviiatem  praesumere 
%   non  noHsumus ,  et  ab  illo  rectissimo  tramite   deviare  etc.  ». 

rlaec  ex  ipsius  Leonis  regesto    refert    Johanues 

Episcopus» 


83 

Hoe  etiam  lempore  anno  eirciter  851  eoloniae  ex  Sardiuia 
et  Cortica  ad  Osliam  urbem  deduetae  sunl,  deucientibus  iu 
ea  habitatoribus  propter  inttictas  cladcs  a  Saraeenis,  ui  refe- 
nml   Piatina  ,  Sabelliens  ,  et  Malthaens  Paimerius. 

Praeterea  hoc  tempore  floruit  Thomas  Episcopus  Sardiniae 
qui  Epiphanimn  diaconum  suum  misit  procuratorem  ad  6yno- 
dum  Yiii.  universalem ,  ut  ex  Concil.  tom.  3  constat. 

SARACENI. 

Saraceni  ,  qni  jampridem ,  ut  diximus  ,  insulam  Sardiniae 
amiserant  ,  eam  recuperare  eogitantes  ,  anno  salutis  806'  ma- 
xima  classe  partim  ex  Airica ,  partim  ex  Hispania  coacla  , 
prius  Sardiniae  litora  reddiderunt  infesta ;  mox  Corsicam  in- 
vaserunt.  Quare  Pipinus  tum  Italiae  Hex  et  Homanae  Ecclesiae 
defensor  ,  classe  in  Liguria  ,  ut  narrat  Ubertus  Foliela  ,  eom- 
parata,  et  in  Corsicam  ductu  Audomari  Genuae  Comifis  missa 
Saracenos  ejus  adventu  inopinato  perculsos,  inde  se  proripere 
compulit  teste  Sabeilieo  et  Sigonio.  Ea  enim  tempestate  Cor- 
sicae  imperium  Genuensi  populo  adjunctum ,  ac  veiuti  beiio 
partum,  a  Romanis  Pontificibus  fuisse  confirmatum  refert  idem 
Folieta.  . 

Anno  sequenli  807  Saraceni  qui  iii  Hispania  erant ,  opu- 
lenta  classe  collecta  Sardiniam  et  Corsic-am  adorti  utramque 
sibi  insulam  conanlur  adjungere.  Sed  Sardi  ad  arcendos  a  po- 
pulationibus  agrorum  occurrentes  signa  contulere,  et  fortiier 
pugnantes  tribus  circiter  miiiibus  barbarorum  eaesis  reliquos 
trepida  fuga  ad  mare  compuiere:  ubi  non  minor  trepidatio 
fuit ,  dum  in  conscendendis  navibus  turba  se  mutuo  certamine 
impediente  majorem  tumultum  Sardus  a  tergo  premens  injccit. 
Nec  minor  ibi  caedes,  quam  in  praeiio  fuit;  nam  ad  quinque 
millia  eorurn  interficiuntur.  Ceteri  omnes  a  Burchardo  etiam  a 
Corsiea  fugantur,  et  eorum  terdecim  naves  eripiuntur,  ut  ex 
Paulo  /Emilio  ,  /Enea  Syivio ,  qni  postea  fuit  Pius  II.,  AVol- 
phango  ,  Biondo  ,   Sigonio  ,  et  Zurila  constat. 

Anno  deinde  809  ,  quo  inler  duo  imperia  magna  orta  erat 
discordia  ,   Saraceni  qui  Hispaniam    incoiebani  ,     Christianorum 


84 
dissiditim  in  suum  commddum  vertentes  Sardiniam,  unde  dtio- 
bus  abhine  annis  cum  insigni  caede  suorum  fueranl  repulsi, 
ex  improviso  invadunl.  Indeque  subito  avcrsi  Corsicam  pelunt 
Aleriaque  urbe  direpta,  praeter  iilius  antistitem  et  senes  ad- 
modum  paucos,  ceteram  multiludinem  captivam  inde  avehunt, 
Sabellico  et  Sigonio  referentibus. 

Anno  812  Saraceni  ex  Africa  et  Hispania  armis  sociatis  ad 
lilora  Ilaliae  depopulanda  concurrunt.  Classe  tamen  Caroli  Itn- 
peraloris  deterriti  Italiam  omitlentes  alii  se  in  Sardiniam,  alii 
in  Corsicam  intulere;  ex  quibus  qui  attigere  Sardiniain  prope 
omnes  occisione  occisi  sunt ,  tesle  Sigonio  ,  et  Petro  Mestie 
in  histor.  Imperat. 

His  cladibus  Saraceni  Hispaniae  et  Ambulachus  Rex  Coidu- 
bae  animis  conslernati  pacem  cum  Sardis  et  Carolo  Magno 
Imperatore  fecerunt.  Saraceni  tamen  Africae  eam  aspernati 
anno  815  Corsieam  invadunt,  dumque  praeda  onusti  Hispa- 
niam  navigant  ab  Hermengario  Cotnite  Emporilano  invasi  prae- 
dain  et  oclo  naves  cum  quingentis  Corsis  captivis  amiserunt. 
Ouum  autem  resarcire  damnum  cupiunt  mahim  malo  cumulant, 
et  nova  inslructa  classe  Centumcellas  in  Hetruriae  ora  occu- 
pant ,  captam  urbem  diripiunt,  ferroque  et  igni  vasiant :  tum 
Nicaeam  Provinciae  et  JNarbonensem  oram  populati  Sardiniam 
invadunt.  Sed  ibi  ,  qui  se  et  sua  pari  audacia  defenderent , 
atque  ipsis  obsisterent ,  invenere.  In  hos  licentiosius  paianies 
Ermengarius  cum  insulanorum  manu  repente  fecit  impetum  , 
fusosque  cum  multa  caede  ad  mare  agit.  Hic  dum  naves  lu- 
multuose  ascendunt  a  Sardis  caeduntur  ad  satietatem  ;  alque 
ita  graviter  alFecti  magnaque  classis  parte  amissa  in  Africam 
trajecere ,  ibique  quievere  aliquandiu  nihil  moventes ,  ut  re- 
ferunt  Pius   II.,  Sabellicus,  Sigonius,  et  Zurita. 

Saraceni  etiam  Hispaniae  praedae  dulcedine  iterum  allecti 
non  cessabant  frequenter  Sardiniam  invadere  et  populationibus 
omnia  complere.  Quare  anno  8f5  Bernardo  Ilaiiae  Regi ,  qui 
Sardiniae  et  Corsicae  tuendi  curam  habebat,  degebatque  Ro- 
mae  ,  adfuerunt  Caralitanorum  legati  ex  Sardinia  qaaercnies 
pacem  tertio  anno  cum  Ambulacho  Saracenorum  rege  constilutam 
sibi  et  universae  insulae  calamitosam,  praescrtim  Ambulaeho 
def unclo,  quo  in  hiunanis  agenle  pax  satis  fida,  fuisset.   Cetc- 


85 
rnm  eo  sublato  omnia  mutaia,  nulltim  suis  rebus  laxamenium 
dari  a  Saracenorum  latrociniis,  neo  illos  uuquam  ab  injuria 
Cessaturoe,  nisi  armis,  ui  saepe  aniea,  arcerentur.  I\ex  Sardo- 
rura  querelis  permotus  jussit  bellum  Saraeenis  indici,  eisi  res 
lialiae  adhuc  lluctuabant,  ut  ex  Sabellico  et  Blondo  constat. 

Anno  deinde  82S  cum  demandata  esset  Bonifacio  Comili 
eura  Sardiniae  et  Corsicae  tuendarum  ,  ipse  assumplo  fralre 
Betnario,  atque  aliis  quibusdam  e  Thuscia  sociis,  parva  clas- 
se,  Sardiniam  et  Corsieam  perlustravil,  et  nullo  ibi  praedone 
reperto  in  Africam  provectus  inter  Uticam  et  Carthaginem 
ingentem  incolarum  manum  occurrenlem,  quater  cum  ipsis 
congressus ,  concidit,  tai  tamque  Saracenorum  stragem  egit, 
ut  eoacti  sint  Mauri ,  quemadmodum  olim  a  Scipione  vexali 
Carthaginenses,  revocare  suos  e  Sieilia,  qui  iaboranli  palriae 
auxilium  ferrent.  Ita  liberata  Sicilia,  rediit  in  Corsieam  Boni- 
facius,  cuni  classe  victrice,  ingenli  praeda  onustus,  ut  ex 
Platina  et  Sigonio  accepimus. 

Annis  sequentibus  Saraceni  non  cessarunt  eonferiissima  classe 
Sardiniam,  Corsicam,  et  Siciliam,  ipsamque  Italiam  saepe  in- 
vadere,  earum  urbes  diripere,  ingentesque  praedas  asporiare. 
Sieque  capta  Siciiia,  ac  urbe  Roma  etiam  devieta  Sardiniam 
et  Corsicam  subj.igarunt  anno  ferme  855  ,  ut  ex  Onuphrio 
Panvinio,  Thoma  Facello,  et  Mattheo  Palmerio  liquet.  Sardiuia 
tamen  non  penitus  neque  ex  omni  parte  fuit  subacta,  quam- 
quam  majorem  ejus  parlem  occupaverint,  ac  per  annos  160 
tenuerint,  quousque  a  Pisanis  insula  pulsi  fuere.  Corsos  ex 
sua  insula  et  patria  ea  tempestate  Saraceni  depulere;  eisque 
sic  pulsis  Leo  Papa  IV.  ,  qui  munitioncrn  Vaticanam  ,  urbem 
Leonirtam  appeilalam  absolvit,  anno  854  habitanduni  tratiidit 
Platina,  Sabcllico,  et  Sigonio  referentibus. 

Anno  861  Audalisus,  Beneventanus  dux  ,  perfidiae  suae 
contra  Ludovicum  Imperatorem,  a  quo  precibus  Nicolai  Pon- 
tifieis  rebellionis  veniam  obtinuerat,  poenas  metnens,  in  Sar- 
diniam,  teste  lllesca  (historia  pontificalis),  confugit.  Quo  iem~ 
\  ore  Saraceni  non  cessahant  ItaSiae  oram  reddere  infestam  , 
et  ipsam  Beueventi  Urbem  invadebant.  Sed  senlper  repulsi  fuere 
ef  vigiiantia  Nieolai,  et  Imperaloris  auxiliis,  qui  ibi  semper 
aderat,  ubi  opus  esset,   lesle  eodcm  iiiesea. 


H6 

Anno  953  Saraceni  in  Italiam  revcrtenles  Genuam  captam, 
direpiamqne  incenderunt  et  everterunt,  imbelli  miiitiiudme 
partim  caesa ,  et  partim  capta.  Nam  ceteri  habilatores,  qui 
anna  ferre  poterant,  aberant,  in  expeditione  alio  profeeli. 
Hic  tamen  mox  reversi,  et  Saracenos  insecuti,  eos  ad  insulas 
Buccinarias  haud  procul  a  litoribus  Sardiniae  adepti  in  eos 
victos  omnem  efferatorum  aniuiorum  rabiem  effuderunt,  omni- 
bus  praeter  perpaucos,  qui  manus  victorum  sublerfugerunt 
veluti  pecudum  more  trucidatis:  tum  naves  hostiles  captas 
secum  trahentes  cum  captivis  recuperatis  in  patriam  reverte- 
runt,  Uberto  Folieta  referente.  Saiaceni  tamen  non  destite- 
rimt  classibus  suis  llaliam  infestam  tenere,  et  cum  Pisanis  et 
Genuensibus  bellum  constanter  in  Sardinia  et  Corsica  gerere, 
ut  mox  dicemus. 

MUSACTUS     SARACENUS    -   PISANI    -    GENUENSES. 

A  Saracenis,  eorumque  Rege  Musacto,  Pisani  et  Genuenses 
Sardiniam  et  Corsicam  eripuere. 

Anno  1005  ,  cum  a  Johanne  Papa  XVHI.  edictum  fuisset , 
ut  cuilibet  Christianorum  liceret  insulas  Sardiniae  et  Corsicae 
possidere,  modo  eas  a  Saracenis  libcrarent,  Pisani  hanc  ex- 
peditionem  suscipientes  Sardiniam  invaserunt,  et  Musactum 
Regem,  qui  eam  tunc  detinendo/  non  modo  Romam,  verum 
et  totam  mediterranei  oram,  infeslabat,  insula  delurbare  ten- 
larunt.  Irritus  tamen  fuit  eorum  conatus.  Nam  quum  ipsi , 
et  totum  juventutis  robur,  domoabsunt,  Lucenses,  qui  veteres 
siiiiultates  cum  ipsis  fovebant,  occasione  allecti ,  Pisanum  a- 
grum  invadunt,  et  oppidum  Valdiserchium  capiunt:  atque  ila 
Pisanos  ab  incocpta  in  Saracenos  expeditione  desistere,  pa- 
triamque  remeare  coegerunt,  ut  referunl  Sigonius  et  Volaterranus. 

Pisani  statim  post  reditum  usque  a  Ripam-francam  Lucenses 
fugarunt;  nec  multo  post  Rhegium  Calabriae  urbem  a  Sara- 
cenis  occupatam    invadunt. 

Nactus  hanc  occasionem  Mnsactus ,  acceptae  injuriae  me- 
mor,  anno  1006  munita  classe  Pisas  se  contulit;  atque  inermi 
multitudine  ad  vicinos  eolles  refugiente,  repenle  captas  incen-* 
dit.  Quo  nuncio  acccpto,  Pisani,  Rhcgii  obsidione  soluta,  do- 


87 
miun  contenderunt,  atque  patria  in  cTrt!  festo  s.  Xisti  reclipe- 
rata  aediheia  confestim  rcstitucrc  curarunt,  tesiibus  iisdem 
Sigonio,  et  Volaterrano :  ac  postea  excurrente  sexennio,  anno 
videlicel  1012  doiore  et  ira  illatae  a  Musaeto  injurie  accensi 
Pisani  Sardiuiam  repetunt,  et  Musaclo  inde  ejecto,  insula  po- 
tiuntur.  Musactus  tauien  non  multo  post  reversus  Sarcliniam 
recuperavit,  ut  refert  Folieta. 

Ea  re  commotus  Benedictus  Papa  VIII.  Cardinalem  Episco- 
pum  Oslieusem  misit,  qui  Sardiniae  et  Corsicae  iusulas,  a 
Saracenis  occupatas,  amplissimis  tabulis  donaret  Pisanis  ,  eis- 
que  vexillum  rubrum,  a!ba  cruce  intextum,   traderet.   Ergo 

Anno  1018  Lamberto  praesule  Pisano,  et  ipso  Cardiuali 
Ostiensi ,  impellenlibus,  Pisani  classe  instrucla ,  Sardiniam  re- 
petentes  victoria  sunt  potiti ,  et  insula  capta ,  atque  iiberala, 
Musactoque  fugalo,  illius  possessionem  sunt  adepli.  Verum 
post  triennium  scilicet 

Anno  1021  Rex  Musactus  ex  Africa  cum  ingenti  Saraceno- 
rum  copia  ex  improviso  in  Sardiniam  irrupit,  et  Pisanos  inde 
cum  omnibus  Christianis  turpiter  ejecit ,  insulamque  in  ditio- 
nem  suam  redegit,  ut  tradunt  Chrislophorus,  Laudinus,  Sigo- 
nius,  et  Volaterrauus.  Cum  deinde  Musactus  Pisanorum  et  Ge- 
nuensium  litora  quotidianis  incursionibus  depraedari  non  desi- 
steret;  hinc  sequenti 

Anno  1022  contracta  invicem  societate,  commuuibus  opi- 
bus,  bello  Saracenos  aggressi  sunt,  atque  illos  tandem  ex 
Sardinia  vi  ejecerunt.  Praeda,  ex  paclo  invicem  inito ,  Ge- 
nuensibus,  Sardinia  Pisanis  cessit,  ut  Cyprianus  Maneuti,  Ja- 
cobus  Mainoldus,  Carolus  Sigonius,  aliique  referiuit. 

His  aliisque  rebus,  annis  sequentibus,  prospere  contra  Sa- 
raeenos  a  Pisanis  gestis,  exaratum  fuit  Pisis,  et  in  fronle  tem- 
pli  maximi  posilum  anno   1054  ,  hoc  epigramma : 

HIS  .  MAJORA  .  TIBI  .  POST  .  H^5C  .  URBS  .  CLARA  .  DEDISTl 
VIBIBLS    .    EXIMHS    .    CUM    .    SUPKBATA    .    TLIS 
GENS      .      SABACENOBLM      .      PEBIIT      .      SINK       .      LALDE      .      SLOBUM 
HINC  .  TIBI  .  SABDINIA  .  DEBITA      SEMPEB      EUIT 

A.    D.    M.XXXIll. 


88 

Aimo  1055  Musaetus  Rex,  imprudentibus,  aut  frustra  repu- 
gnantibus  Pisatus,  antiquam  Sardiniae  possessionem  recupera- 
vil ,  alque  iusulam  mullis  castellis  et  aedificiis  ornavit,  Voia- 
terrano    referente. 

Anno  1051  Pisani  a  Leone  Papa  IX.  impulsi  classem  in- 
structam  in  Sardiniam  inluierunt,  ac  tempestate  iri  Corsicam 
delati  primum  partem  insulae  Genuensibus  ademerunt ,  deinde 
ad  Sardiniam  sedata  tempeslale  appulsi  tantum  Musaclo  ter- 
roris  incusserunt ,  ut  bonis,  quae  asportare  non  poierat  in- 
flammatis  excesserit.  Ea  res  primas  inter  Genuenses  el  Pisanos 
simultates  excivit,  quae  postea  in  apertas  et  perniciosas.  bel- 
Jorum  contentiones  exarserunt,  ut  iisdem  verbis  narrat  Caro- 
lus  Sigonius  L.  VIII.  ad  ann.  1051  et  consentit  Volat.  L.  V. 
JRes  Pisanorum. 

Anno  1052  Regis  Navarrae  filia  e  palerna  domo  rapta  ,  et 
tempestata  in  Sardiniam  acta  ,  sedes  suas  cum  sociis  colloca- 
vit  in  regione  Agugliastri,  ubi  s.  Mariae  Navarresae  inde 
dictae  templum  ab  ea  conditum  adhuc  cernitur.  Has  sedes 
poslea  ob  malignilatem  loci  mutare  coacta  in  Arborensem  re- 
gionem  marilimam  Ineontratae  s.  Marci  de  Sinnis  dictae,  sec- 
cessit,   ul  oppidum  a  Saracenis  desertum  hieoluit. 

Alii  etiam  Chrisliani  fere  undique,  hac  tempestate,  Sardiniam 
commigrantes  brevi  eam  populosam  reddiderunt:  et  Pisani  in 
qualuor  partes  divisam,  neque  Turriianum,  Galluritanum , 
Caralitanum  et  Arborensem,  singulas  singulis  judicibus  com- 
mendarunt,  uti  suo  loco,  ubi  de  Sardiniae  judicibus  erit 
sermo,  dicemus. 

Praefata  Corsicae  invasio  a  Pisanis,  anno  1051  facta  belli 
caussa  fuit.  Nam  Genuenses  injuriae  a  Pisanis  illatae  memores 
Sardiniam  et  Pisarum  maria  perlustrantes  infesta  reddidere 
armis  hostiSibus,  et  terras  ipsas  complevere  ruinis,  quibusdam 
occupatis  locis,  praesertim  ab  Auriensibus,  qui  ut  Hispani  re- 
ferunt  auctores  Algarium  et  Castrum  Genuense  aedificarunt 
anno  1102,  et  muniere. 

Anno  1110  Genuenses  impulsi  a  Mariano,  qui  Judicatu  Ca- 
rnlitano  a  Pisanis  fuerat  spoliatus,  viginti  duarum  triremiuni 
classe  Caralitanam  provinciam  invadentes  urbem  Caralis  expu- 
gnaverunt,  et  Marianum  in  pristinum  statuui  restituerunt :  qui 


89 
pro  hujusmodi  beneficio  lihram  unnm  auri  quolannis  pendeiv 
<\si  pollicilus;  el  nt  tmo  a  Pisunorum  armis  irt  Judieatu  vivc- 
ivi ,  Genuensibua  hMclitutis  jusjurandmu  praesiitit,  ut  Augusti- 
nus  Jnsiinianus,  Hieronymus  Znriia,  et  alii  Hispani  auciores 
referunt. 

Anno  11 12  marchiones  Malaspina  classe  inslructa  Sardiniam 
appulerdui,  et  urbem  Bosain-novam,  ul  referuut  Hispani  au- 
clores  condiderunt. 

Anno  1113  Genuenses  octodecim  triremium  classe  Sardi- 
niam,   populabundi,   leste  Interiano,   invasere. 

Anno  1119  mense  majo,   iterum  Genuenses;    sexdecim    tri- 
remium    classe    magnum    Pisanorum    numerum,    cum    ingenii  ' 
auri  vi ,  ex  Gallura  Sardiniae  provincia    Genuam    asportarunt, 
ut  refert  Folieta. 

Anno  1120  ibidem  Genuenses  bellum  prosequentes  contra 
Pisanos  octoginta  triremium  classe,  et  eorbitarum  quatuor  , 
aliorumque  minutiorum  navigiorum,  quam  conscenderunt  so- 
ciorum  navalium  et  bellatorum  viginti  duo  millia,  terrorem 
maximum  incusserunt  hostibus,  eosque  ad  pacem  adegerunt, 
Corsica  et  captivis  Genuensi  reip.  restitulis,  simnl  cum  jure 
inaugurandorum  in  ea  insula  episcoporum,  ut  tradit  idem  Fo- 
lieta. 

Anno  1122  Pisani  post  has  iniquas  pacis  conditiones,  diu 
illis  ferendis  aequo  animo  impares,  fidem  fregeruiH,  novum- 
que  bellum  pararunt.  Quare  Genuenscs  eorum  fines  ingressi 
ciadibus  et  ruinis  omnia  compleverunt. 

Anno  1124  Genuenses,  qui  septem  triremibus  maria  perlu- 
strabant,  quasdam  Pisanorum  naves  ouerarias,  sardoarum  mer- 
cium  et  annonae  onustas ,  triremiumque  praesidio  deslitutas  , 
ceperunt,  et  arcem  s.  Angeli,  quam  Pisani  adhuc  in  Corsica 
retinebant ,  vi  expugnarunt. 

Anno  1125  Pisani  instruela  numerosa  triremlum  classc  ar- 
cem  s.  Angeli  recuperarunt,  et  plura  Corsicae  oppida  acqui- 
siverunt,  lotius  ferme  insulae  potentes  faeti.  Ouare  Genuenses 
sequenti  trirmnio,  emissis  classibus  infestam  reddiderunt  ipsam 
Pisarum  urbem,  litoraque  Eihruriae,  Corsicae,  et  Sardiuiae; 
et  anno  1129  praefatam  arceui  s.  Angeli  iterum  expugnarunt, 
ut  ex  Volaterrano  ei   Folieia  eonstat. 

13 


m 

Anno  1150  tnnocentius  Papa  II.,  cui  graves  adinodum  e- 
rant  diseorJiae  Pisanos  inier  el  GMiueuses,  ad  indueias  paci- 
scendas  prius  ulroKjue  induxil,  nijxque  finna  pace  couciliavjt. 

Anno  1131  Cdraila  Judex  Arborensis  armis  Pisanorum  op- 
pressus  ad  Genuenses  confugit,  eorumque  patrocinium  sibi 
firmavit  sacerdotio  s.  Petri  de  Claro  Genuensi  Ecclesiae  s. 
Laurentii  attributo,  et  dimidia  parte  montium,  ubi  sunt  ar- 
genti  fodinae,   dono  data^   ut  referunt  Justinianus  et  Folieta. 

Anno  1132  Gimiienses  arma  intulcrunt  comitibus  Lavaniae 
in  Cof.sica  non  saiis  obedienter  pop  ilum  Genuensem  eolenti- 
bus,  areemque  Riparoii,  quae  eoruin  cervicibus  immineret , 
aedificarunt:  ac  anno  sequenti  eorumdem  comitum  arees  ever- 
terunt,  ipsosque  ad  praestandum  Hdeutatis  juramentum,  et  ad 
obsequium  abstrinxerunt,  eodem  Folieta  referenle. 

Anno  1144  Lucius  Papa  II.  remisit  Genuensibus  vectigal 
anniversarium  iibrae  unius  auri,  ob  Corsicae  datum  ipsis  a 
Pontince  imperium  ,  pendi   solitum. 

Verum  Fridericus  I  Imperaror,  Barbavossa  vulgo  dictus, 
Vectigal  Sardiniae  et  Corsicae  imperio  tantum  deberi  assere- 
bat:  nam  donaliones  ab  Impp.  Ronianae  Ecclesiae,  et  a  Ro- 
manis  Pontificibus  factas  populo  Pisano  et  Genueusi,  ratas  no- 
luit  hahere.  Propterea 

Anno  115$  Dimisso  conventu,  quem  ad  Roncalias  edixerat, 
evocatis  utrjusque  regni  principibus,  Imper.  Fridericus  nun- 
cios  Conradum  Episcopum  Eistatensem,  et  comitem  Emicho- 
nem  in  Sardiniam  et  Corsicam  ad  eas  constituendas  insulas 
misit,  eosque  Pisanis  et  Genuensibus  commendavit*  Verum  , 
Pisanis  et  Genuensibus  insularutn  retinere  possessionem  volen- 
libus  ,  legali  non  trasmiserunt.  Qua  re  iralus  Imperator  pro- 
pius  Genuensium  finibus  movit,  ac  Poscum  progressus,  cognito 
Genuenses  novo  metu  exterritos  in  urbis  munitione  persistere, 
legatos  eorum  ad  se  mitti  postulavit,  et  cum  eis  pacem  pe- 
pigit,  ut  iisdem  verbis  refert  Carolus  Sigonius. 

Vnnis  sequentibus  Pisani  piraticam  exercentes  plures  Ge- 
huensium  naves  ceperunt.  Quare  anno  1161  Ubertus  Spinula 
oras  Sardiniae  et  Corsicae  quinque  triremibus  perlustravit, 
atqie  illa  maria  tuta  navigantibus  reididit,  ut  refert  Augu- 
iliuus  Jiistiniauus. 


ftt 
Anno  1165  mercatnrcs  Gemienses  Constantmopoli  de^enies 
■  Pioanis  invadnntur,  et  eortim  aliquoi  iuicrttciuutur.  Qua  re 
oomperta,  Gonsuiet  Gcuiicnsium  duodccim  iriremibus  in  porr 
lum  Pisanuui  invectis,  lurrim  iu  conspcciu  oivium  evcrtuni  , 
nonnullasquc  eorum  naves  inceiidunt.  Eodemque  temporequa- 
tuop  Genuensium  tvirenies  vi  tempestaUs  ad  litora  Gorsicae  <'t 
Sardiniae  eompulsae  compiurcs  Pismorum  naves  ceperunt;  iti 
quibus  triremis  fuit,  quae  Bonacursium  unum  ex  Pisanis  con? 
sulibus  veltebat;  qui  Genuam  missus  cum  nonnulhs  aliis  Pisa- 
nis ,  qui  caedi  superfueruui,  carcere  inclusus  est,  cum  multi 
eorum  in  captis  navibus  ab  Otlione  Ruff  >  jugulaU  fuissen;  re* 
centi  dolore  filii  Gonstaniinopoli  necati  ad  ejus  mor:em  ulci- 
scendam  palernum  animum  slimulante.  Pisanum  eonsulem  paullo 
post  dimiserunt  Genuenses  a  maximo  Caesaris  scriba  exorali  , 
quo  eliam  se  inlerponente  ulerque  pop ulus  per  nonuullos  dies 
a  se  uiuluo  iaedendo  abstinuit.  Nec  tamen  diu  conquieveruut 
Pisani;  triginta  sex  triremibus  ac  nonnullis  aliis  navigiis  arma- 
tis  per  caussam  ut  praesidio  essent  navibus  el  negouaioribns 
suis  ullro  citraque  commeantibus,  a  quibus  duae  onerariae 
Genuenses  captae  suni.  Cujus  rei  nuncio  ad  Lriremes  Genuec- 
ses,  quae  in  portu  Lunensi  substilerant,  perlato,  hoslilem  clasr 
sem  duces  conBsi  navium  ceicritate  invadere  non  dubiunmt. 
Sed  Pisanis  pugnam  delrectantibus  Gcnuenses  in  ins ulam  Pla- 
nasiam  ditionis  Pisanae  iter  avertunt,  qua  eversa  in  Corsicam 
et  Sardiniam  contendunt,  magnaque  per  circuuijecta  maria 
liominum  et  rerum  Pisanorum  praeda  facta  in  portum  Lunen- 
sem  se  recipiunt.  At  Genuae  captarum  navium  nuncio  aceepto 
classis  in  Pisanos  decreta  est,  qnae  dum  comparatur  et  in- 
struitur,  magnus  Caesaris  scriba  ejus  jussu  Geiuiam  ivit,  cujus 
auctoritate  apparatu  bellico  ob  utroquc  populo  intermisso ,  u> 
trique  Augustam  Taurinorum,  ubi  tum  Imperalor  constiterat  , 
evocati  sunt,  qui  de  jure  suo,  Caesare  ipso  disceptatore ,  dis- 
sererent.  fta  eiisdem  ferme  verbis  Uberlus  Folieta. 

Anno  1164  Genuenses  qui  omnes  Sardiniae  populos  devotos 
subditosque  sibi  reddere,  et  Pisanorum  imperium  in  insula 
laiius  patens,  quam  suuni ,  perimere  cupiebant,  qualuor  rnarca- 
rum  millibus  datis,  Barisonem  judicem  Arborensem  eorum 
amicum  toiius  Sardiniae  Regem  constitui   a   Friderieo  hnpera- 


92 
tore,  Pisanis  frustra  renitentibus,  obtinuerunt;  regemque  ipsum 
postmodum  in  cuslodia  quousque  peeuniam  persolveret,  Genuae 
delinuerunt,  ut  inferius  in  Judicum   historia  copiosius  dicemus. 

Anno  1165  Pisani  violatis  induciis,  quae  fuerant  conslitulae , 
navim  Genuensium  ejectam  ad  Asinariam  insulam  compilarunt, 
alque  apud  Frideficum  id  factum  excusarunt,  quod  Genuen- 
ses  injuste  in  custodia  Barisonem  lenerent.  Cum  autem  pax 
per  Conradum  sacerdotem  Frideriei  in  Portu-Veneris  iraelata 
convenire  non  potuisset,  res  in  apertum  bellum  evasit;  atque 
in  Sardinia,  aliisque  pluribus  in  locis  certamina,  praedalio- 
nes,  caedesque  odio  inexpiabili  promiscue  utrinque  commissa 
sunt,  ut  refert  bisce  verbis  Carolus  Sigonius,  et  alii.  Ad  boc 
Ubertus  Folieta  scriptum  reliquit  tres  triremes  a  Genuensibus 
in  Sardiniam  missas,  e  quibus  ad  locum  Turrim  appeliatum 
in  terram  egressi  complura  aedificia  Pisanorum  incenderunl , 
letamque  circumjectam  regionem  direptionibus,,  ruinis,  omui- 
que   belli  clade   pervasiarunt. 

Hisee  diebus  Pisani  et  Turritani  viri  aberant,  qui  IV.  id. 
maii  cum  omni  exercitu  contra  Arhorcnses  urbe  egressi,  di- 
miearunt,  et  apud  O.tanam  de  illis  vieloriam  reportarunt,  uti 
in  anliquis  monumentis  inveni. 

Anno  1166  Recalalus  Genuensium  Consul ,  quum  coram 
Caesare  de  jure  Sardiniae  esset  inter  Genuenses  et  Pisanos  di- 
sceptandum ,  ul  ostenderet  Genuenses  in  pacifica  possessione 
medietalis  regni  Sardiniae  esse  ,  tribus  triremibus  instructis  in 
Sardiniam  venit,  cui  incolae  praefecturae  Arborensis,  et  inter 
hos  primarii  regionis  hcmines,  qui  Liberi  appellabantur,  non 
quod  dominatu  judicis  essent  soluti,  sed  quod  ab  omni  onere 
et  collecta  ex  judicis  privilegio  liberi  ,  immunes  ,  et  exempli 
essent ,  honorifice  excepto  ad  obedieniiam  et  debitam  fideli- 
tatem  significandum,  seplingentas  libras  tributi  nomine  pepen- 
derunt.  In  officio  quoque  fuit  Caralitanus  Judex  Petrns ,  qui 
consule  reverenter  salulato ,  atque  hospitio  comiler  exccplo 
ju.vjurandum  fidelitatis  in  publieo  conventu  civitati  Genuensi  , 
et  archiepiscopo  palam  delulit  ,  deeem  librarum  millibus  qua- 
drima  die  solvi  promissis  ,  atque  anniversario  tribulo  centum 
iibrarum  rcip.  Genuensi ,  ac  librae  unius  argetiti  puri  archie- 
piscopo  constituto,  utFoiicta,  Justinianus,  et  lnleriauus  referunt. 


93 

Fodem  «mno  Pisani  |ns  Sardiniae  terdccim  librarum  millihus 
al>  hmperatore  Friderico ,  intercedenie  Episcopo  Moguntino , 
redemerunt.  Quare  Cenuenses  legati  ,  quorum  princeps  Uber- 
lus  Spinula  ,  coram  Impcralorc  de  jure  Sar<luiiac  cuni  Pisa- 
nis  cerlarunt,  assercnlcs  icl  in  fraiidem  Genuensium  fieri  non 
posse  ,  cum  jam  imle  ab  insula  e  manibus  chrisiiaui  nominis 
liostium  ercpta,  ac  Musacto  Kege  caplo  ,  alque  ad  Cacsarem 
a  Genuensibus  adducto  ,  satis  quidem  de  eorum  Gcnucnsiuui 
jure  in  rebus  Sardmiae  constaret.  Hoc  ipsum  docere  ajebant 
exempla  eiiam  et  leslimonia  tum  ab  exleris ,  quam  a  Sardis 
ipsis  snmmi  imperii  omnibus  temporibus  Genuensibus  data,  quae 
protulit ,  in  quibus  duo  illa  commemorarimt  ,  vectigal  scuti 
pane  omisti  ,  ac  duorum  vasorum  piperis  pienorum  ,  duorimi 
vini  cadorum  a  regni  neapolitani  mercatoribus  et  negoliatori- 
bus,  Sardiniain  commerciorum  causa  adeuntibus,  velustissimo 
ac  pcrpetuo  usnrpato  more  offerri  Genuensibus;  recusanlesqne 
a  magistralibus  Sardiniae  cogi  ;  et  tributum  casei  ,  quantum 
plaustruin  boum  trahit  ,  a  Sardis  ipsis  quotanni»  die  resurre- 
ctionis  festo  Genuensibus  pensum  ;  quae  res  certissima  essent 
signa  summi  ac  vetusti  Genuensium  in  Sardinia  juris  et  donu- 
nauis.  His  audilis  Imperator  causam  ex  integro  cognosci  mau- 
davit ,  et  duos  antistites ,  nempe  Moguntinum  el  Kainaldum 
Archiepiscopum  legatos  ,  hunc  Genuam  ,  illum  Pisas  mitlil  , 
qui  in  re  praesenti  pro  communibus  amicis  ac  disceptatoribus 
res  componere  studeant. 

Anno  sequcnti  1167  Caesaris  Iegati  pacem  inter  Pisanos  et 
Genuenses  conciliare  conati  pluries  sunt,  sed  frustra:  nam  uter- 
que  populus  Hberam  sibi  Sardiniam  relinqui  pelebat,  et  ad  se 
spectare  contendebat.  Hinc  faclum  est  ut  Genuensium  consul, 
mense  octobris  in  Sardiniam  profectus  ,  in  Judicatu  Caraiis  et 
Arboreae,  veinli  dominus  ,  usque  ad  mensem  februarii  ,  ste- 
teril ,  cura  magno  populorum  assensu  ut  tradunt  Folieta  ,  lu- 
terianus  ,  Justinianus  ,  et  Sigonius. 

Anno  1169  Ugo  Torneilus  in  Sardiniam  cum  duabus  trire- 
mibus  venit  ad  res  populi  Genuensis  firmandas. 

Anno  1171  Bariso  Kex  Sardiniae  cum  octo  annos  Gcnuae 
tamquam  in  custodia  fuisset  ,  t.mdem  a  quatuor  Genuensium 
triiemihus,  quibus  praefuit  Olho  Callarus  unus  ex  eonsulihus 
m  Sardiniam  trajectus  est. 


94 

Anno  1172  Christianus  Archiepiscopus  Moguntinus  Gcrmaniae 
eancellarius,  Caesaris  legatus  pertotum  lialiam,  Genurnsium  et 
Pisanorum  legatos  Senas  accivit,  et  ad  concordiam  eorumdem 
aniinos  reducere  sluduil.  Licet  Genuenses  se  in  illius  arbilrio , 
injurias,  a  Pisanis  illatas ,  litesque  remissuros  sponderent;  Pisa- 
ni  tamen  in  pristina  pertinaeia  persliterunt;  atque  inde,  tam- 
quam  communis  tranquillitatis  hostes  ,  a  Caesareo  legato  pro- 
scripti  ,  privilegio  regni  Sardiniae  ,  ceterisque  beneficiis  impe- 
riabilibus  ,  spoliati  fuere  ,  ut  docent  Sigonius  ,  Justinianus  , 
lnterianus ,  et  Folieta.  Multae  parvae  expeditiones  eo  anno 
a  Genuensibus  factae  ad  Pisanorum  res  multifariam  carpendas. 
Ex  memorabilioribus  una  fuit  septem  triremium  ,  quam  Corsus 
Sigismundus  unus  ex  consulibus  induxit  in  Arnum,  circumjectam 
regionem  ferro  atque  igne  late  vastans;  altera  sex  triremium, 
Rubaldo  Bisaccia  profecto  adversus  tres  Pisanorum  triremes  , 
quae  nonnullas  Genuensium  onerarias  magni  pretii  mercibus, 
onustas  ceperunt;  quas  noctu  ad  litora  Sardiniae  nihil  tale 
opinantes  adeptas  sine  ullo  certamine  Genuam  ovantes  tra.\e- 
runt.  fta   Folieta. 

Anno  1173  Genuenses  rebus  terrestribus  constitulis  in-  ma- 
ritimas  verterunt  curas,  atque  classe  octo  triremium  Lanfrancum 
Albericum  n.iserunt  Sardiniam  ,  qui  suas  res  ibi  iirmaret  ,  ac 
Judices  in  officio  et  fide  erga  populum  Genuensem  contineret. 

Annus  1175  Laetus  civitati  Genuensium  fuit,  re  saepe  fru- 
stra  tentata  tandem  ad  effectum  perducta  ,  ac  perhonorifica 
nomini  Genuensi  pace  tandem  inter  Genuenses  ,  Pisanos,  F!o- 
renlinos ,  Lucenses ,  Friderici  Caesaris  auctoritate  ,  ipsoque 
disceptatore,  Papiae  composita,  cum  legatos  eorum  populorum 
ad  se  in  eam  urbem  vocasset.  In  conditionibus  enim  pacis  , 
dimidia  Sardiniae  pars,  quae  res  utrique  populo  arma  induerat 
Genuensibus  accessit;  quam  etiam  Caesar  pro  jure  summi  imperii 
ilhs  ratam  fecit ;  atque  ita  finis  molesto  bello  impositus;  quod 
duo  hi  populi  latrociniis  magis ,  quam  justi  belli  more  per 
mtiitos  annos  exercuerunl,  mutuis  ac  parvis  damnis  sese  con- 
tinenter  carpentes  ,  quum  numquam  totis  viribus  signisque 
conlatis  concursum  sit,  neque  universae  pugnae  fortuna  tentata. 
Ita   Folieta. 

Anno  1187  Pisani  in  Sardinia  violata  pace  ac  jurejurando,  Ge- 


D3 
tiUenses  mcrealores  ex  .fiidicatti  Caralitano  excfterunt ,  eosque 
Bnoliarunl  suis  rebus.  Ne  tantam  injuriam  tautamquc  pcrlidiam 
inultam  sincrenl  Genuenses ,  kflagnis  terrestribus  et  pedestri- 
bus  copiis  coaciis  Pisas  petuiit.  itfaritima  elassis  Falcone  Ca- 
stellio  Praefecto  circumiens  non  exigua  deirimenta  Pisanis  in- 
tulil  ,  ac  in  Corsica  arcem  Bonifacii  a  Pisanis  aedificatum 
expugnavit ,  ac  solo  aequavit  ,  ut  tradit  Foliela  ,  et  consentit 
Sigohius,   Inlerianus  ,   Justinianus. 

Hoc  anno ,  qui  falalis  fuit  nomini  Christiano  ,  Christianis 
principibus  in  Syria  mgenti  praeliu  a  Saladino  victis  ,  Grego* 
rius  Pontifex  hujus  nominis  VIII.  ul  Pisanos  cum  Genuensibus 
reconciliaret  Pisas  ire  intendit  ratus  hos  populos  maximum  ad 
beliuru  Orientis  momentum  afferre  posse.  Verum  ubi  eo  acces- 
sit,  morbo  et  ipse  intempcstive  oppressus  est :  et  XVII.  kal. 
januarius  obiit.  Ita  Sigonius. 

Anno  1188  Clemens  III.  qui  in  apostolica  sede  Gregorio 
successerat ,  exemplo  Gregorii  Genueuses  et  Pisanos  ad  com- 
promissum  in  se  faciendum  adduxit  ,  alque  auctoritate  sua 
omuem  dissidii  materiam  suslulit ,  ac  protinus  legatis  ad  di- 
versas  terrarum  partes  dimissis  rursus  Crucem  indixit  ,  eodem 
Sigonio  referente  ad  dictum  ann. 

Anno  1189  Stepiunus  Sigismundus,  nobilis  Pisanus  ,  Carae 
filius  ,  a  quo  postea  fuit  Carafa  dictus ,  Sardiniae  partem  oc- 
cupavit,  eamque  paullo  post  amisit.  Nam  aJudicibus,  aliisque 
primoribus  Sardis  ,  qui  ejus  nimis  acerbo  imperio  premeban- 
tur  armis  ex  insula  fuit  deturbatus.  Inde  Neapolim  profectus 
nobilissimae  Carafae  famiiiae  originem  dedit  ,  ex  qua  Paulus 
Papa  IV.,  octo  Cardinaies,  et  nonnulli  principes,  duces,  mar- 
chiones  ,  comitesque  insignes-  processere  ,  quos  refert  Petrus 
Recordati. 

Aunis  l$90-9i-92  inter  Genuenses  el  Pisanos  nihil  memo- 
rabile  gestum  tradilur  ,  qui  in  pace  vixisse  creduntur.  Unde 
anno  1191  plures  insignes  Genuensis  reip.  viros  pro  ejusdcm 
Reip.  componendis  in  Sardinia  rebus,  in  eam  insulam  commi- 
grasse,  testis  est  Augustinus  Jnstiuiauus. 

Anno  1193  Wilhclmus  marchio  Judicatum  Caralitanum  ■iu- 
\asit ,  et  Petifum  tegitimum  judicem  abdicare  coe^it  ,  ut  infe- 
rius  dicemus.  Ea  res   Pisanos  inter  et  Genuenses  discordiac  et 


96 
beijj  reiutegratio  fuit.  Nam  Pisani  partes  Willielmi  marchionis 
contra  Geuuenses  lenebant ;   et 

Anno  1194  eo  slimulantc  odio  ,  Genuenses  et  Pisani  gravi 
eontentione  inler  utrosque  exorta  pci  niciosissime  classibus 
Messanae  pugnarunt  ,  quod  bellum  staiim  per  inducias  fuit 
compositum  Marcoaldo  in  speciem  pro  communi  amico  se  in- 
terponenle. 

Anno  1195  ad  invidiam  pacti  jurisjurandi  violati  a  publico 
consilio  amovendam  ,  nonnullos  cives  suos  piraticam  facientes 
Pisani  submiserunt ,  qui  in  colle  Bonifacii  iterum  occupato 
oppidum  condiderunt,  et  ex  eo  latronum  receptaculo  Genuen- 
sem  ditionem  ac  circumjecta  maria  et  commercia  infesta  Ge- 
nuensibus  fecerunt  praeter  verborum  contumelias:  quibus  inju- 
riis  irritati  Genuenses  non  solum  laudatum  caslrum,  sed  mul- 
tasHe.liam  naves  a  Pisanis  eripuerunt ,  ut  referunl  Sigonius,  et 
Folieta. 

Anno  1196  quum  Pisani  occulte  misissent ,  qui  Bonifacii 
castrum  occuparent,  Marcellinus  Drudus  Mediolanensis  Genuen- 
sium  praetor  triremes  aliquot  adversus  eos  eduxit.  lliis  autem 
inde  profectis  copias  ad  Caralim  exposuit,  et  cum  marchione 
Wilhelmo  ,  qui  caralitanum  Judicatum  occupaverat ,  alque  ut 
liberiore  uteretur  dominatu  a  Genuensibus  ad  Pisanos  defeceiat  , 
bello  decertavit,  et  complura  praelia  semper  Genuensibus  se- 
cunda  fecit,  quamvis  marchio  magnum  Sardorum  et  Calhalauo- 
rum  numerum  coegisset.  Tandem  quum  Genua  praevaiida  co- 
piarum  supplementa  ad  praetorem  venissent,  marehio  quo^ue 
Pisanorum  subsidiis  auctus  esset  ad  universum  dimicationem 
deventum  est ;  in  qua  Genuensis  victor  copiis  marchionis 
profligatis  oppidum  et  castrum  S.  Igiae  expugnavit ,  et  spolia 
multa ,  et  res  pretiosas ,  quae  ampiissimae  in  palatio  mar- 
chionis  et  oppido  reperta  fuerunt  _,  Genuam  adsportavit ,  ca- 
stro  magna  ex  parte  exscJsso  ,  ut  Sigonius  ,  Justinianus  ,  In- 
terianus  et  Folieta  referunt. 

Anno  1197  Pisani  cognito  discessu  Genuensium,  cum  muni- 
tissima  arx  Bonifacii  Sardiniae  cervicibus  imminens  quiescere 
illos  non  sineret,  piratis  nationis  suae  undique  corrogatis  ile- 
rum  Bonifacium  obsidione  cingunt,  varioque  telorum  ac  bel- 
licarum  machinariim  genere    magno    impetu    adoriunlur.    Ge- 


97 
nncnses  re  audita,  lum  ipsi  interea  secnmparant,  expcditam 
navim  bellicis  apparatibus  referlam  Montarionc  Auria  praefeeio 
Bonifacianis  subsidio  miitunt,  qui  paullo  incautius  navitjans  ab 
hosie  exceptus  csl.  Paullo  posi  consecuta  cst  Gcnuensium  clas- 
sis  decem  et  seplem  triremmm,  quam  duxit  Ansaldus  Guara- 
cus.  Qni  cum  Ronifacium  incolumis  appulissct,  ejus  adventu 
perculsi  i 'isaui  tabernaculis  properc  deiensis ,  machinisque 
quas  vexerant  praedae  reliclis,  trepido  discessu  scse  in  Sardi- 
niam  recipiunl;  deeemque  et  novem  triremibus  raptim  coaelis 
reversi,  Genuensibus  non  Jclrecianiibus  eoneursum  est :  isque 
exilus  praelii  magno  certamine  aceensi  fuifc,  ut  Geoncnscs  tres, 
Pisani  unam  tantummodo  triremem  amiserint.   E\  Folieta. 

Anno  1199  Genuenses  armarunt  ocio  trirernes  ad  tulelam 
commerciorum  ,  quibus  praefuit  Uberlus  Marocellus,  qui  in- 
gentem  Pisanorum  navim  onerariam  Buccatiigram  dictam  in 
pOrtu  Caraliiano  cepit. 

Anno  1205  Genuenses  aliam  Pisanorum  navim  Rosam  di- 
ctam   in  Sardlnia  adoriuntur  ,  et  depilant. 

Anno  1207  cum  andissent  Gcnuenses  Pisanorum  classem , 
quae  erat  octo  trircmium  ac  decem  navium  in  Sardiniam  ap- 
pulsam  ad  res  in  insula  novandas,  e  vesligio  missus  esl  Nieo- 
laus  Auria  cum  pari  corbitarum  numero  ac  totidem  trircmibus. 
Re  cognita  Pisani  haud  sanum  consilium  rati  cum  hostili  ct&sse 
numero  superiore  fortunam  pugnae  tentarc,  sese  in  Caralita- 
num  portum,  quae  urbs  in  ipsorum  partibus  lum  erat,  reci- 
piunl,  vailoque  ostium  obstruunt.  Quae  res  irritos  Auriae  conaius 
fecit,  quurn  modo  vallum  perrumpere,  modo  ignem  classi  inji- 
cere  tentasset.  At  Pisani  suis,  qui  erant  in  Sardinia,  timentes 
septemdecim  triremes  extemplo  laborantibus  submittunt. 

Idem  faciunt  Genuenses  novo  motu  Pisanorum  cognito,  sup- 
plemento  tmatuordecim  triremium,  quas  Falco  Casteliius  unus 
ex  consulibus  duxit,  misso.  Ceterum,  quum  Pisanorum  subsi- 
dium  celerius,  quam  Genuensium  fuisset,  Nicolaus  Auria,  me- 
tuens  ne  medius  circumsisleretur,  hoste  appropinquante,  illico 
incoepto  omisso  discessit,  quem  atrox  remp:sias  adoria  classem 
disjecit;  duaequc  naves  a  elasse  separatae  in  bostes  J  qui  ve- 
niebant ,  incidentes  a  Pisanis  eaplae  sunt.  Ita  Folieta*  cum 
quo  consentit  Juslinianus,   et  Interianus, 

14 


98 

Anuo  1208  consllia  de  pacc  componenda  inita  sunt  abba 
tibus  Tilieli  et  Gorgonii  sese  intcrponcntihus.  Quae,  ut  niagni 
mohminis  et  diuturnioris  temporis  res  ,  qutuflQ  subito  componi 
non  possel,  omnc  arbilrium  et  judicium  ad  venerabiles  viros 
de  utriusque  populi  vohmtate  rejeclum  est,  induciis  interea 
intcr  utrumque  pactis.  Ex  Folieta. 

Anno  1210  Abbates,  quos  nominavimus,  causis  discordiarum 
et  controversiis  diligenler  cognilis,  judicium  tandem  tulerunt , 
legatisque  utriusque  populi  Ericem  convocatis  pacem  compo- 
sueruut  ab  ulrisque  haud  retractanler  acceplam.  Cujus  fides 
apud  Pisanos  fluxa  ac  parum  SLabilis  fuit  per  usitatum  pirata- 
rum  ariificium  infracta,  quorum  quinque  triremes  tolidemque 
eorbitae  nonnullas  Genuensium  naves  privatae  negoliationis 
caussa  naviganles,  nihil  tale  suspicantes,  ceperunt.  Quapropter 
Genuenses  consules  eadem  arte  hostes  ludificandos  censentcs 
*H  uuclores  fuerunt  quibusdam  naves  armandi,  qui  eadem  specie 

piraticam  facientium  Pisana  commercia  ipsi  quoque  quantis 
plurimis  possent  damnis  coniinenler  carperent.  Interposuit 
auctoritatem  suam  in  res  pacandas  Otho  Cesar,  atque  utrum- 
que  populum  ad  biennales  inducias  adegit,  compluribus  ulrius- 
que  populi  captivis  in  cuslodiam  tamquam  obsidibus  datis.  Ex 
eodem  Folieta   et  aliis. 

Hic  Iinperator  nunquam  voluit  habere  ratas  donationes  Sar- 
diniae  et  Corsicae  Romanis  Pontificibus  ab  Imperatoribus,  at- 
que  a  Pontificibus  factas  Pisanis  ac  Genuensibus;  propterea 
pkira  Ecclesiae  loca  infesta  rcddidit.  Quare  anno  1210  ab 
Innocentio  Papa  III.  fuit  excommunicatus,  imperioque  priva- 
tus.  Ejus  in  locum  suffectus  est  Fridericus  II.  qui  anno  1215 
eidem  Innocentio  Sardiniae  et  Coisicae  donationes  confirmavit, 
teste  Zurita  L.  V.  Annalium  ad  annum  M.CCC.III. 

Annus  1217  insignis  est  pace  inter  Pisanos  et  Genuenses 
tandem  composita,  Honorio  Rom.  Pontifice  auctore;  conditio- 
n'bus  pacis  in  ipsius  Pontif.  arbitrium  rejectis,  cujus  omnes 
cuvae  in  sacrum  bellum  versae  erant;  qui  ea  dc  caussa  U^o- 
linum  Episcop.  Ostien.  ad  utrumque  populum  legavit,  quo  hor- 
tante  mille  utriusque  civitatis  primores  cives  in  pacem  jura- 
rum,  Raymundo  a  Volla  el  Nicolao  Barbavaro  oratoribus  Pisas 
nnssis  ad  jusjuranduin  eA^endum,    cum  ad  eamdem  rem    duo 


99 
Peanorum  le^ah  Gonuam  venissont,  Soorzn  Lupus,  et  Alexander 
Snavicus,  missique  acl  Pontitictmi  suul  hini  Oraloros,  qfciibtM 
Pontifox  re  plane  eofjnfta  eondiiiones  praeseripsit ,  paeenjque, 
gravi  poenn  pro  jnro  sncrosnuclac  poies  alis  in  violatores  pro- 
nunciata,  saiscivii;   ul  ex   Folieta,   et  Justininno. 

Hisce  paeis  conJiiionibus  Corsicam  fuisse  ab  Honorio  Papn 
III     Gefmensifetis  eoncessnni  auctor  e\   Petrus  Reeordati. 

Anno  1222  in  Syria  ingentes  turbae  inter  Pisanos  et  Ge- 
nueises  cxcitaiae  sunt,  acri  praclio  in  urbe  Ptolemaide,  qnam 
recentiores   Aeonem  appellaruut,   inter  eos  commisso. 

Annis  sequentibus  Gregorius  Papa  IX.  ira  el  iudignatioue 
oxe.rsit  contra  Fridcricum  II.  Imperatorem  ,  qui,  spretis  pro- 
nnssis  et  reverenlia  sedi  apostoiieae  debita,  jns  Sardiniae  et 
illms  vecligalia  sibi  usurpare  conabatur,  Encioque  filio  suo 
naturali  Sardiniae  Rege  creato ,  infestas  reddebat  pontiHcias 
urbes.  Quare  anno  1240  concilium  generale ,  ut  eum  ab  im- 
periali  throno  deponeret,  indixit  Romae.  Sed  Fridericus  prae- 
cipua  Pisanorum  opera  usus,  illud  impedire  curavit,  itinera 
omnia  Episeopis  terra  marique  praeclu-lendo,  et  contra  quos- 
dam  Cardinales  atque  antistites  ex  Gallis  accersitos,  qui  Gc- 
nuensium  classe  Romam  adnavigabant ,  Encium  Snrdiniac  Regem 
misit  Qui  apud  Meoram  scopulum  ad  portum  Pisanum  Ge- 
nuensem  classem  invasit,  eaque  subacta,  Cardinales  et  Epi- 
scopos  cepit,  qui  Apuliam  ab  Imperatore  missi  sunt,  atque 
in  carcerem  conjecti.  Hac  injuria  con.motus  Gregorius  Papa 
IX.  Encium  et  Pisanos  sacris  inlerdixit,  regnumque  Sardiniae 
et  privilegia  ab  apostolica  sede  jampridem  Pisanis  impertita 
abrogavit,  ut  ex  Nauclero,  Sabellico,  Villanio,  et  Volaterrauo 
constat. 

Pisani  tamen  in  ea  insulae  possessione,  in  qua  prius  erant  , 
perstiterunt,  et  pro  ea  bellum  cum  Genuensibus,  aliisque 
gesserunt. 

Anno  1256  Novae  inimicitiarum  ac  bellorum  caussae  m 
vetera  dissidia  inter  Genuenses  et  Pisanos  additae  sunt.  Qua- 
rum  origo  fuit  Chianus  marchio  et  Judex  Caralifanus.  Is  quum 
ferre  non  posset  Judicis  Arborensis  opes  Pisnnorum  soeietatc 
innixas  in  Sardinin  supra  snas  excelloro;  u(  pjrri  potcntia  se 
muniret,  Genueusium  amiciliam  beneiicio  suo  provocatam  sibi 


100 
adjunxit,  Castelli  Castri  oppido  i.o  Judicatus  Caralitani  fini- 
bus  illis  (Joualo  ,  quod  oppidum  iradilum  acceperunt  Ogerius 
Scottus  el  Jphaooes  Pausanus,  ea  de  causa  cum  duabus  tri- 
remibus  in  Sardiniani  uiissi ;  quarum  praefectus  ex  famijiaribus 
praetoris  erat,  cui  in  consilio  additi  trcs  Genuenses  cives 
Pesehettus  Mallonius,  Dielisalvus  Dielisalvius,  et  Petrus  Advoca- 
tus.quaecum  octo  Pisanis  congressae  haud  incruento  certamine 
victas  eas  capiunt_,  captasque  Genuam  ducunt.  Quibus  successibus 
Genuenses  confirmati,  ut  nullum  locum  Pisanos  urgendi  relin- 
querent,  quatuor  et  viginti  triremes  de  iutegro  deducunt, 
quas  omnibus  rebus  abunde  inslructas  Simone  Guercio  et  Ni- 
colao  Cicada  praefectis  Pisas  mittimt.  Quae  portum  Pisanum 
ingressae  tribus  oneiariis,  ac  oonnuUis  minulioribus  navigiis 
captis,  iter  in  Sardiniam  dirigunt.  Eo  appuJsae  res  tristes  of- 
fendunl,  inorte  Chiani  marchionis  ab  inimicis  suis  interfecti. 
Huic  Gulielmus  Cepolla  avunculus  successil,  qui  societate  ac 
foedere  cum  Genuensibus  renovato,  Genuam  venit,  subiloque 
morbo  correptus,  republica  Genuensi  haerede  nomioata  ,  dects- 
sit.    Quae  iisdem  verbis  testatur  Folicta. 

Anno  1257  Pisaoi  Comitem  Ugolinum  cum  classe  in  Sar- 
dioiam  miserunt  ,  qui  expositis  io  terram  copiis,  oppidum 
s.  Igiae,  presidio  Genuensium  salis  manitum,  obsedit,  et  cum 
Sardis  a  Mariano  Judice  Arborensi  Pisaooruoi  faulore  missis 
dictum  oppidum  XI.  kal.  aug.  expugnat,  capit ,  igneque  ac 
ferro  foedal ,  et  desolatum  relinquit.  Cujus  accolae  io  Villae- 
ecclcsiarum  oppidum  confugerunt,  quod  mox  Ugolinus  invasit, 
cepit ,  et  in  suam  ditionem  redactum  moenibus  cinxit ,  atque 
nmnivit. 

Interea  Marianus  Judex  Arborensis  cum  Castellum  Castrum 
Genuensium  copiis  munitum  vi  expugnare  non  posset,  mililum 
corona  circumdedit.  Quare  Genuenses  Nicolao  Vento  et  Jacobo 
Nigro,  ambobus  ex  nobilium  corpore  sexdecim  triremium  prae- 
feetis  adversus  Pisanos  missis  suppetias  obsessis  ferre  studue- 
ruut.  Duces  autem  isti  in  insequendis  septem  Pisanorum  trire- 
oiibus  tantum  temporis  insumpsere  ,  ut  Genuenses  mililes  qui 
eranl  inpraesidio  oppidi  Caslri  extrema  fame  vieti  Judiei 
Arborensi^itemlionom  fecerint.  Jllae  autem  triremes  Pisanorum 
in  Sardiniam  eonfiujientes  ,  praesidium  cujusdam  turris  et  Sar- 


10 1 
dorum  opeta  tulac  c  Genuensium  manibus  evascre,  ut  ex  Folieta  , 
Justiniano  ,  Interiano  ,  et  antiquis  nionumentis  eonstat. 

Genuenses  accepto  nuncio  deditionis  supradielae,  raarehionis 
avuneulo  suadentc,  qui  ea  de  eausa  protinus  Gcnuam  se  eon- 
tuierat,  spemque  feeerat,  si  auxiiiis  Gcnuensium  adjuveretnr, 
sesc  ex  Faoo  Giliao  pppidum  et  cetera  amissa  loca  reeupera- 
turum  ,  haud  gravate  dclcctain  alam  centum  et  quinquagiuia 
cataphraetorum  equitum  ilii  decreverunt,  quam  Jaehino  Calde- 
rario  ducciidam  dcderunt.  Hanc  Piiilippus  Calderarius  classis 
hujus  praefectus  crealus  ,  in  Sardiniam  trajiciens  ,  in  itinere 
navim  Pisanum  magnam  argcmi  vim  vehentem  cepit.  Ge- 
nuenses  Fanum  Giiiac  introducti  occultis  consiiiis  nonnullorum 
civium  oppidi  Pisanis  tradendi  deteclis  ,  auctores  proditionis 
cotnprehensos   horribili   ignis  supplieio  necarunt.  ita  Folieta. 

Anno  1258  Egregium  Luccnsium  amicitia  ac  fidei  erfja 
Genuenses  extitit  officium  duobus  millibus  inarearum  argenti 
douo  missis  ad  diiiicultates  piiblicas  subievandas,  tot  impendiis 
in  res  syriacas  et  sardas  factis ,  totque  detrimentis  acceptis. 
Ex  Folieta. 

Anno  1282  Petrus  Ara^oniae  Rex,  Pisanorum,  ut  inquit  Zu- 
rita  ,  a.nicus,  ex  Africa  iil  Sardiniam  cum  mugna  classe  venit, 
et  in  ea  nuncios  defectionis  Siculorum  expectavit.  ibi  Joannis 
Prochytae  impuisu  conjuratum  est  in  Gallos  ,  omnibus  hujus 
nominis  per  armatos  insuianos  trucidatis.  Quae  vis  erupit  ves- 
perarum  hora ,  et  ad  campani  aeris  sonitum  datum  signuni 
diseurreniibus  adcaedem,  unde  adagium  illud  Siculae  vespcrae 
ad  subitam  cacdem  in  multos  editam  significandam.  Acceptis 
nunciis  rex  Aragonius  non  muitum  in  Sardinia  desedit;  nam  a 
Siculis  accersebatur,  Panormumque  appiicuit  iucolumi  classe,  et 
ex  tota  insula  magoo  hominum  numero  ad  eum  confluente  , 
eorum  magno  favore  Kex  salutatur.  Ita  Sabellicus,  Piatina  , 
et  Aeneas  Sylvius. 

Eodem  anno  Pisani  contra  Genuenses  longe  alias  res  ageu- 
tes  Corsorum  animos  tentarunt  gentis  ingenio  inquietae  ac  no- 
vandarum  rcrum  perpetuo  cupidae  ,  oniuique  lcvi  aura  spei 
ad  defectionem  paratae.  Facile  igitur  fuit  Judieem.a  Ginciea 
virum  magnae  in  ea  insula  potentiae  ,  magnarumque  elicnlc- 
laruiii ,  ac  compiurium  oppidorum  dominatu  fultum,  ingentibus 


102 
piojsiiH.sis  oneratum,  ac  spe  majorum  opum  latiusquc  proferendi 
domiiiaiiiiii  inductmn,  ad  deficiendmn  a  veteribus  dominis  im- 
pelicre  Hoc  viro  iti  suas  parles  lr;i  lucto ,  cujus  auetorilatem 
lviiqunm  Corsicam  sequuturini  sperarent,  Pisani  non  jam 
euneiandum  rati  bellum  orsi  susit  ,  idquo  a  parvis  initiis.  INam 
triremern  Gulielmi  a  Mari  Genuensis  captam  in  Bajnnis  litori- 
bus  a  diiobus  Pisanorum  navi(}iis  Pisas  cum  praefento  duxe- 
runt.  Eodemque  tempore  Judex  a  Gincrca  defecit,  compluri- 
busque  eorrogatis  atque  armatis  hominibus  Gcnuenses  Bonifacii 
incolas  vexare  cepit,  in  quorum  finibus  arcem  communivit 
latronum  receplaculum ,  ex  qua  incursionibus  ac  latrociniis 
totam   circumjectam  regionem  infestam  fecit. 

Monitus  fuit  Ginercae  Judex  a  Geuuc  ns%os ,  ut  injuriis  ti- 
nem  faceret ,  a  defectione  desisteret,  et  de  illatis  damnis  sa- 
tisfaceret.  Qumque  nollet  adquiescere,  Genuae  confestim  qua- 
tuor  triremes  armatae  sunt,  quae  ducentos  equites,  ac  quingentos 
pedites_,  quorum  trecenti  hastati  eranl,  ducenti  scorpionibus 
armati,  vehcrent ,  quibus  tam  navalibus,  quam  terresiribus  co- 
piis  praefecti  sunt  Franciscus  Camiila  ,  et  Nicolaus  Petratius. 
Qui  in  terram  egressi,  Bonifacianis  sibi  adjunctis,  primo  ad- 
ventu  munimentum  a  Ginercio  excitatum  expugnant,  ipsumque 
congredi  ausum  fundunt  ac  fugant.  llle  Aleriam  se  recipit  , 
inde  Pisas  confert,  atque  in  Pisanorum  fidem  et  ditionem  tra- 
dit,  in  illorumque  imperia  jurat,  Palmerio  Mignardo  J.  C. 
ea  de  causa  a  Genuensibus  Pisas  misso  nequidquam  reclamante, 
Deum  alque  homines  testante  jus  aperte  violari  in  Ginercio 
veteri  Genuensium  imperio  subjuncto.  Cujus  oratione  Pisani 
spreta,  in  fidem  Ginercium  acceptum  pedestribus  et  eque- 
stribus  copiis  armant,  cum  interea  Gamilla  et  Petratius  in 
Corsica  Tallam,  Istriam  Ornanum,  Roccam  vallis,  Contendu- 
lum  castella  expugnassent ,  totamque  Ginercii  ditionem  octo 
et  triginta  dierum  spatio  in  potestatem  redegissent.  Post  quae 
copiae  in  Corsicam  missae  peracto  stipendio,  locisque  captis 
praesidio  firmatis,  domum  reversae  sunt.  Quare  fuit  facile  Gi- 
nercio  in  Corsicam  reverso  cum  centum  ac  viginti  equilibns 
ac  ducentis  peditibus  a  Pisanis  acceptis,  atque  ab  illorum 
navibus  vectis,  loca  a  Genuensibus  paullo  ante  capta  recupe- 
rare.  Pisani  neminem  sibi  obstaturum  rati    remigio    et    copiis 


103 
a  Gonncnsibus  dlmissis,  rnm  vijjinli  duabus  trireniihus,  uua 
riiin  ,.r.w  lcclus  hiil  Giuiccllus  S^isnnuidus  Ciir.su  pi opero  Poi- 
lum-Yciici  is  oonlcndunt,  exsccnsinneque  facta  iusulam  vaslant 
ci :id  ne  sacrae  quidom  acdi  parccrent,  ex  qua  tintinnabulum 
abslideiunl.  Iloc  fuit  inilium  bcili  quod  atrooissimum  fuit 
omnium,  (juae  inter  hos  duos  populos  praepotenles  ^esta  sunl. 
H..cc  cx   Folicia. 

Genuenses  niajore  mole  et  majore,  quarn  in  reliquis,  con- 
sdio  sibi  lioc  bcllum  capcssendum  statue.  tes,  ma^islratum 
(piinueeimviralem  creanl,  eui  a  cousiJio  civitatis  et  a  capiia- 
ncls  amphssima  omnium  rerum  poiestas  mandata  est.  Atque 
ul  omnia  rite  Hcrent  Matlhaeus  Canis  cum  tiiremi  in  Corsicam 
et  Sarduuam  mittitur,  qui  bellum  cum  Pisanis  commissum 
tota  ulraque  insula   pronunciet.  Ita   ex  Folieta. 

Anni  H83  initio,  Genuenses  ut  par  Pisanis  referrent,  Sar- 
dorumque  arma  in  iilos  verterent,  compluribus  ejus  insuiac 
primoribus  spe  praemiorum,  et  veteris  imperii  taedio  in  suas 
partes  traduetis,  classem  unius  et  viginti  triremium  bellatori- 
bus  refertam,  in  quibus  fuit  Emmanuel  Malaspina  ab  ipsis  in 
gratiam  aeceptus  atque  honorifico  stipendio  conductus,  quem  cum 
quinquaginia  equitibus  e  ditione  sua  adductis  in  Sardnnam 
nnserunt  sub  Petro  Arcanto ,  et  Cacoiauimo  a  Volta  praefectis 
ad  res  in  ea  insula  seditionibus  et  tumultibus  miscendas.  Quae 
ciassis  maxima  detrimenta  Sardis,  qui  in  partibus  Pisanorum 
erant,  terra  et  mari  intulit.  /  ^^^^  ^^wU^^ 

Ex  altera  parte  Pisani  non  minus  impigre    bellum   gerentes  ^^^X^irt  /a/.4«rf*~'»v» 
per  eadem  tempora  classem  sexdecim  triremium  ,   Roscio    Bu-  c<rrf,'c*.  *  ^^^'",!'*rt*\ 
zacharino  praefecto  ,  in  Corsicam    mittunt ;    quae    -exscensione  4.^*4*^W*'/^*wA'^T 
in  terram  facta  ,  copiis  Ginercii    sibi    adjunctis    circumjectam  f^*j~f  !  ^  J^^~  *lf£«* 
regionem  Sanctae  Mansae  vocatam  hiud  exiguis  cladibus  va-  ^^^/w*t*t 
slarunt.  Sed  longe   pluris  Genuae  aestimata  est  decoris    jactu-  ^**** 
ra  ,    cum  Idesius  Mallonius  et  Montanarus  Squarciaficus  noveni 
triremium  praefecti  adversus  totidem  Pisanas  missi  ,    quae  de- 
lectain  bellatorum  manum   in  Corsicam  adversus  Genuenses  ve- 
xerant ,  mandatis  nou  observatis  ac  re  malegesla,  iguouiiniae 
pleni   Genuam    revertissent.    Quare    Genucnses    danmoriim    et  ^4^  '  T^"/f 
)!;nominiae  dolore   incensi   e   vestigio  olassem    quaUior    et     U;ij        ^.  JT      ^^  «  '  *$$.     . 
gmla  triremium  ,   quarum  sex  tantummodo  stipcudio  merehant  ,£^7^  /^  ^,^.^*^ 

/*-*.  **j*lS+rtr%^.   *'i'Lr{*~  h*  k *'**+*&*.  ^m^c^U    e~#t*~Ut>  «V^/A^t  W4««rK     m^h    £*~<**^-m+j60F+   ^J*  *t*f, 
A«ft     *     4*+n*Xm*£  «•    Wf"««»iK  &**p*    Urf    *r*»"»  -n«***i.Crw ^f»  '  j^yftrvj***' t  <C  ->U**rrf<k,9t%»  st/4*  JenJ-ty^  j^ 
St+v    7.  ***>**  c^ttUk.  /f  *yi-m+**    -O  *>&*+.   >  <rvifc*  ,  4K+-  ++^<~K  /<>.t,i.»wV»^>  */£*#>^«<  .^**t>  *~i*%nf,  c*^ 


104 
reliquae  volunfariae    fucrunt  ,    omnibus    rebus    necessariis    in- 
Structam,    alque    haud   exigua   armalorum  manu   aetate  et    vi- 
ribus  florenie  tirmatam  e   portu    emittfmt,    praefeoto    Tlioma 
Spinula,  qui  quum  celeri   navigatioue  Pianasiam  ditiouis  Pisa- 
nae  insulam  tenuisset :   primo  adventu  suburbia  occupat ,    tur- 
rimque  demolilur ,    ac    centum    quinquaginta    mortales    capit. 
Quibus  rebus  coufectis  cum  Sardiniam  petere  decrevisset ,    ut 
expeditius  navigaret  captivos  ,  ac  saucios  Genuenses    cum  tre- 
decim  triremibus  Genuam  remittil.  Qua  re  cognita  Pisani  con- 
tinuo  ipsi  quoque  praevalidam  classem  quatuor  et  quinquagmta 
4^^^  *~  <*«  $Aiyt'«"  triremium  omnibus  rebus  instructam,  Andreotto  Saraceno  prae- 
T^jJk  ltri'»1rJJiAj»-  fecto  ,  adversus  Genuenses  mittunt ;  quae  classe  Genuensi    ad 
t*  <  f'dC4  4^'J,*±f''*<^~  Planasiam  non  inventa  in  Sardiniam  cursum  dirigit ,    Genuen- 
rrW^  ju*.  Uty.  )xL^^  sique  classi  nusquam  obvia  facta  ,  ne    frustra    omnino    m    ea 
tys  ,.„  f<w~f  /cJMcA^j^  ioca  venisse  videretur ,  cum  insulam  tenuisset ,    copiis  in  ter- 
4,'jUu^^^  /^'/PT^r&m  expositis  Algarium  castellum  privati  dominatus  gcntis  Au- 
tt^'*^'^f^*rtfh,'T\AQ  aggreditur;   quod  aliquot  dierum  obsidione  in  dcditioncm 
W^>*r^p,^       '/-^accipiunt  certis  paetis  ,  quorum  fides  observata  non  esl.  lute- 
\U^^ki  '^r^^fea  Spinula  agmen   Pisanarum  triremium  atque  navium  onera- 
^^  ^af^/t      *pJJ  riarum  opulentis  mercibus  plenarum  non  incruenta  victoria  ce- 
U'U      'jucjZ^^^V^^  un(ie  Gcnua  habuit  praeler    capiivos    viginti    octo    imlli 
\tvJZ^*.lX^''s^  marcarum  argenti ;  ex  quibus  decem    millia    inehoalae    pos 
\lZZZw~ujJZ*WJ*h<-  aedificationi  decreta  sunt.fceterum  ne  Pisanorum  animi    in 
\p«.  $*jK~~  #2>U  m*r*y»»~  renlur,  quod,  Genuensibul  opem   ferre  non  audentibus,  opp 
(***''»'"  *j~  fo  i*X"**  *~  dum  Algarium  expugnassent,   Genuenses  totidem,  quot  Pisaui , 
**~~  *  f'^^A^^triremes  armant,  quibus  praefectus  est  Conradus  Auria  Uberti 
-^^^.A^7^fiiius  (    qiu-   mmcio  aceepto  classem   Pisanorum  e    Sardmia  re- 
ZZtr\Jl^tZJ'^^T^m  in  portum,  qui  vulgo  Feiesi    diciiur  ,    ad    Plumbinum 
CL  i  JZlI^JJZJ  se  recepisse ,  eo  contendit ,  et  portu    ingentibus    mohbus    ob- 
l^^JT^W^^  structo,  obsedit.  In    qua    obsidione    quatuor    cepit    naves    ex 
%*,  T7JLh''f*,*~*'*~t'   quindecim,  quae   in  clade  paucis  ante  diebus  a  Spinula  acce- 
V*  *„»*>  ^~*c*«*~pf    pta  fuga  se  in  portum  Caralitanum  subtraxerant ,   reliquis  un- 
y^X  /<  *y*'+ '*#<&*  j/**»~uiec'im  in  terram  ejectis  non  sine  magna  jactura.    Ita    ex    Fo- 
^>wJ^^/<^«**«,*-  lieta  consentientibus  Justiniano  et  Interiano. 
^lfi*  rft  f*.  TT^t      Eodem  anno  Petrus  Remenatus  Sassaritanus    Genuensium  a- 
ifiJ&U  ifa'«*>  t*if+>  V«micug  a  Sassarensibus   Pisanorum  studiosis  ,  urbe    propria    eli- 
^JFjfrJTl**'  minatus  fuiL  Quare  Genuenses  illum  in  patriam  restituere  eu- 
£■£  tph'***  «~rJ&ni™>  m»Uis  triremibus  et;°Piis  in  Sardinianiuansimseiunt, 

■^tt,  TpZfr'  >JfXv~~~  I   ^O— A  *~  »    «***     *~~£~*    **   \r0ytf~~,    I**-*         ^ 

&irfrl„.  (j,--*tS-f~t,  U^py^  crU*.  W^A.  (<%o**~%   ^  y^  ^  fa~? 

vJLA     c~4~  fro'tr~   CL^rJL*    jLlf    <L***~-   J~*>  t~f    Y^   M*y  <f    ~J"~t"   "^' 


rtus 

lla- 

i- 


— 


I***4'  **'**•*'  >V*****  *****   <U«^'  •**/»'/•  /a4i*h  ^,  !(A*v«Mn«  ^^0^f'm>UTvxri'i4Uf',i(  C^Ul    t'j0*»'f~Jt>  Uto-yh 
r+Aoj**,  yVyfjJ+r,  <$p  4_U*n:    ur-**^***    'y*  <\*fo°  7ouccJ  y^  «#**,**  KffU  .   flr*'tt  t Y~~+fr'  yy^- 
h*~r~*  *_-  IfJytMrt    {^"'kc^TVt*"  ^rn.  fy  <_HV',  <  A  *^*t'J~j*.  U.  **r~Jru .  ,U  L.iy*  4*  XM*~  *Jm     __p~*4 
f* **•—*&' r,    'pJieAfcr+  f+<*  1$  t  ?*'(+*"  fifci  C*  fitr~'fJSut    A*   uj^w%t'%rr  S~J r\'J  rt </>'U*~i .  v&rr%< , 

P&Ll**ri  t*t  )-**•  h'M<*~~  *  /^v*r  ___._/<**  **~~**_A-  c~  l^*~<^  >__$<__  t*X  ,*»*- ■**__«.-  __~ 

quae  S.ssaronsium    agros    cladibus    complevere  ,    ut    rrfrrunt  Jm  r  tTj*l   *x  tft 

Jnsf iniaiius  et  lnterianus.  &_♦_*♦  4+**2++»  t V efy* 

Amio  1284  Pisani    quatuor  et  triginia  triremibus  deductis  ,   VJ?4k£jJ£ ?!***£ 

quarum  praefectus  fuit  Johanues  Cavalca,    Corsicam    pelunt  ,    f^^//*^.^***^.**4.4^ 

arcequc  Calvi  irrito    incoepto    lenlala   discedunt,    certioresque  "****£  W*7"^T/ 

facti  classem,  quae  a  portu  Genuensi  cxicrat,   praefecto    Hen-  ''%   ^ 

rico  a  Mari,  decem  navibus    dimissis    ad    quatuor    et    viffinli     j     7*1  t 

i  •      •  j    •       i  o      i-   •       <__sL_4_--~  ~$utwtJ**+f*^*+- 

redactam,   instituunt   quaercrc,    atque    ad    lnsulam    bardiniae  •v.  /g  !• 

...         _    .„  .  V  , l    ,  *  ■  .,~~  -•:     -^,/^ 

adepli   sunt.  Lmmvero  benuenscs  hoslem  in  se  venientem  con-  .     ;  ts  /* 

spicati,   navi    V  encta    risanorum    mercibus  onusta,    quam    aa  ^    ^^      'jrfljrl*   C****% 

htvu^j  Talariam  insulam  ceperant,   incensa  ne  impedimento    pugnan-  ^aL. 

tibus  esset,  certarnen  non  detrectantes    ad    pugnam    se    expe-    ^J^^Jfi  ^**<^M^»  &/~+*A 

diunt,  classesque  proximae  faclae  magno  impctu  ,  ingcntibusque  **'  PV  /^»  '&■;&•■****  nfr 

utrinque  animis    sese   mutuo  invadnnt:    pugnalum    est    din    et  f^w/').  i-^  .*W'^  A»  />i 

acriter.  Tandem  sub  vesperum  Pisani  aversi  sunt  novem  navi-  y***' P*j'  ^f^^^^f^T^ 

bus  amissis,  quarum   una  a  Genuensibus    victoribus    demersa  ,  ^*^.7^2*l 4  b?17~~ 

reliquae  oclo  captae  sunt.  Ut  ex  Folieta  Consenlientibus  Justfc fTL2*T$\L*^  _. 

niano  et  Interiano.  ^SSS^StZ^ 

Eodem  anno  Genuenses  trimnta  triremes  sine  stipendio  mi-^T  _  77?/     ?•  J 

litanles  raptim  deduclas ,  et  armatas,  penedtcto  Zacana  prae-  l?  ' 

tecto  m  hostes  emittunt,  qui  in  darduuam  cursum  dingit  eo 
consilio,  ut  copiis,  quas  Genuenses  in  ea  insula  habebant  ,  ** 
sibi  adjunctis,  omni  ope  urbem  Turritanam,  quam  Sassarim 
nunc  vocarnus,  oppuflmaret.  Cathalanorum  navi  in  sinu  Cara- 
litano  capta  in  Tizanem  portum  insulae  Corsicae  se  recepit , 
ibique  quae  ad  destinatam  oppugnationem  pertinerent  sedulo  ^- •■■■ 
instruere  coepit. 

At  Pisani  rati  Genuam  ,   ex  se  tanta  parte  virium  a    classe    vy~~-  •  ~**"^*  ^L-Jj^*- 
abstracta,  defensoribus  exinanitam  offensuros,  ac  propterea  si ^.X!^^^w/>*^*  > **»»*  \ 
eo  omnibus  civitatis  suae  integris  viribus  accessissent  occasio-2^^^ /fo^.^^*^-  j 
nem  magnae  alicujus  rei  haud  desperandam,  omnibus  viribus/'V'."  Hf^f$*r*fl*''*Y€~*'t ' 
connisi  classem  ingentem  septuaginia  duarum  triremium  parant;#"  '  \"*^7* 
quam  omni  bellico  apparatu  ac  nautico  armamento  instructam  ^w^^^  e  ^^yfn- u^t> 7 
omnique  lelorum  et  machinarum  genere  refertam ,  onmi  etiam/^fe^/^j^ '/^w^.^  i 
opulentia  insignium   armorum  ac  vestium  ornarunt,   magna    vj ^SJ^^L^^j^c^t^^    \ 
argentearum  sagittarum   ac    giobomm  purpnrea    fascia    veIato->««^^^^«i^jJU*^./VK^ 
rum   ia    na^es   imposita.    Classem    conscencU  runt    Mauroceniis^/^f^^^-^^yWr»^.^-!^**- 
ipse  praelor,  Lottus  Gherardcscus  Ugolini  filius,  omnisque  fere  "^j^* ,  k«W^v«  ^r^*-  } 


*>/•♦  fy^fj  lu^rH^a*.  rf  JeL~c  ,  3<*&/^/*<~  '™yfv.tJir*Ju<^  ef*'**  >»  /jfc 

^   Vrryt^   i PH*.  *fi*JLf    A^  ^'cJLJyt^  ttft*.  *~-w'~_*  /^^    c^^X 


*A 


*&*<  *»*V»h*     +rrtp*h>      tcUt+nx    AA4**rC    /tt-i*»*   f*wf<~   «,  jjfUl  '*4t*^    tfWZ+rr**  .  ??U/  v*fm  ,  f*mX>fth  0^y*T*~K  ^ 


&»+*+*& *ft Vy^y  hobilitntis  ae  juventulis    flos,  et     quidquid    roboris    "m     finibus 
tXc  fVIS^Wwdr         Pisania  repertum  est,  tunquam  di  nicatione  uhima  de 


summa 


#£*-,  'iVi  4»*^'2**>*%  rtP'  deuret.iri.   Cognito  apparatu  Genuenses  Zacariam  revoeant. 

A/  MtyJUf'  lyfr&n   Qui   mandaio  accepto  consilium   Sassaris  petendae  omittere    in 

^^.^^S^.fc^Z^S^pt-aesenti   coaclus,   itineri   eoufesum   se  dat ,   ac    Genuam    per- 

*'( -*JL*^  J*m*&  f*<>^  ***&»   poslquain   Pisani ,  qii  seorpionibus  et  aliis   machinis  al- 

fV^i*Vvr^'lat's  sagittas  et  globos  q  ios  diximas  contorserant ,    et    probra 

lp+6' *,   ■tfvv    /t*S±$t>   H*ulta   ingesserant  arrogantibus  clamaribus,  abierant.   Kes  mira 

yi-r    '      ^*#M*^c.^TaD  annalibus  tradiiur  ab  hora  teriia  ad  vesperum  novam  clas- 

^l,Jy*^*»*/^in  octo  et  «Juinqnaginta    riremiu  n  deductam.  Tantam  classem 

/  eVU*»  Ubertus  Auria,  aiter    ex  Capitaneis  ducendam  sumpsit,    Zaca- 

*j^***"-fy'  "rianis  navibus  cum   ipso  duce  sibi  adjunctis.    Praefectus   hosti- 

A-  <)'X}1*  S*<u*f^  ******  iej|j   c|assem    porquiribundus    moao    ad    dexteram,     modo    ad 

Yvjfo^  ktoiT  £'c*yrP*  *>** laevam  fleclens  Corsicam  tenuit.   Ibi   cerlior  factus    Pisanos    in 

4*lr--«r  h J/<fJ ***(y*^sua   se  recepisse,   nihil   cunctalus  in  iilos  intendit,  et    secunda 

;f*u+Jt%  P  Q£*£f  *  **iavigatione  usus  M  ioriam  tenuit,  quae   insula    est    e    regione 

U^  U* *»*&#• '  V^w^ortus-Pisani  M.   P.   lH.   prooul  a  litore.  Pisani    recenti    gloria 

(       ^+Jr-Ttrn,  X-w*,  Portus  Geriuensis ,  quem   insederant,   inflati,  arma   repente  ar- 

*4*i4/0  #k>>*  /;»,ripuerunt,  ei  e    faucibus    Arni    erumpentes    aciem    instruunt, 

\u  J*r,A,  i4    "toiue  propinquum  hostem,   qui  »e   in  ipsos  concitabat,  invase- 

.    i-unt»  Mi^mis   in.ie,  et   veteri  odio  ardeniibus  animis    utrinque 

i^l*J^  mJ+*m.*v+  ^concupPjlur>   alq  :e   missiiibus  prius,   iuox  gladiis  et  hastis  con- 

X  f<**+- V^yf  «£j     **serle   pugnatur.  lnceria   tiiu  st^tit   vicioria,   quousque  praetoria 

^*^  Pisana  a   praetoria   Genuensi    ca;»ta,    vexilloque,    quod    altera 

'^f '^l^/i      nav{s  gest-abat,  dejecto,    Pisanae    naves    quacumque    facultas 

fr\f.{A%*'HJk  ^^^-vdata  est,  eilusam   fugam   can-unt,   perpaucacque    pestem    vita- 

m~  ±t  LoLt-*  ttjL+M*^  i-unt  portu   se   includentes.   Maxima    pars  depressa   est,    viginii 

' ^***.*  beto  a  Genuensibus  captaa.   Desiderata    fuisse    sexdecim    Pisa- 

/&^^%w*^^,^^,orum    trkillia  9    partim    captos,    partim    caesos,    paullo    plus , 

»ZwiX/AU^«  **««•  Villanius  tradit.   Qia  tanta  oiade  factum,  ut  Pisani  in  posterum 

U  *  K*^j»A**fc£t*  ^<*y>hunquam  amplius  caput  ad  pristinam  fortunam  erigere  potue- 

h^w '  Ww-^i  <y^*,rint,  ut  ex  Foliela,  Sabellico,  Volaterrano^  Corio  constat. 

v~**J*«w ! ,\^.+m<*mf9***     \nno  1287   Pisani   et  Genuenses  jam   bello    diuturno    fessi  , 

,  ^,^t>  rwi*^  o^A»  de  pace  agere  coeperunt,  quae  anno  seq.    1288    tandem    ad 

h' p*~^^'f*fhdr4*+*  eliect  im  XVI.  kah   maii ,  perdicla  est,  iu  haec  utroque  populo 

A-c£M^#X.'^S«^'MO.|^'Consentie-iite,   i°  Ut  Pisani  intra  certum  tempus  Castellum  Ca- 

tfftim^ifi&JLm^tfr^***.^,?^  et  quaedam  alia   S>rdiniae  oppid;>,  Genuensibus  restitue- 

HLA.^JwW|^.t,1ii.  2°  Ut  C;rsic\ui  re  inquerent.    3/    Ut    Genuense*    bello 

hc«^  5«* ***** y*6* ,  t'£J$&i>ioi  Pisaubs  resliiuerenU  v 

■Sl  T       -         


t* 


n*Vm 


jhU**i»4  «rmjy^ l^  <A'*jL^  ftsUUCU  /,^Wj  |i  ^u.   1/uJ  t~^l*a~y  /m~X*  ^rr  <t>\'<~r*fft 
UrUUO  yih    IhUOl.  *vV*.  *£*(  r»l*~u*  c  c-dt^rfn^^+rf" '****&+.  .^A'A>»w  «gj*  f»*J»?-C^U^. '  ' 
?'T+~4r'fJ /f  flv  Mpt***   Pf^^r^ynm^ti^^/tVfi*^'^^^**^  *»m  U  ryt-yi  '■&****+.  *  r*«*** 
,*ri*lir*"   ***<  *v+<U-'/f+<*<-  ***■  jjrrs^-  i4k   fVft£**mb   ivffv-r*  jyj  mU  fU* f^^'*fi++r    <"  * 

'    Hisce  lcgibus  pax  convenit ,    JTgolmo    Comitc,    el    GalluiMc 
Judice,   qui   tuin   in   summo  uKjgi.  iratu   loeati   rerum  poiieban-  ^ 
tur,  aegiv  iem  ferentihus.  Vci-cbautui-  enim  ne,  eivitate  tantae /"**  * M&*j*i '#** 

mnltitndinis  redilu  rorroboraia,  ipsorum  polenlia  et  domiuatus  r  **^  *}4* /*u- 4"'*i 

iufringeretur,   eujus   impolenier  exeroiti  lacuiuin  et  0(iium  jam,  ^25k- **•<%»♦      *JtfcA*'<*>***h 
cives  eapere   eocperal.   Comes   ilaquc   cl  Jndex,   ut  rem  distur-     Ijfkjfc*  *  /J*.^*  ,vG&4J  * 
barenl,   eum  Pisanis  piralis,  qui  lum  erant  inSardinia,  oocul-j,>  ^lk  fAh-rt"^  -  *J~£*- 
te    egerunt,    ut    res    Genuenses    vexarenl;    quod    illi    unpigre '"T-fl,rfiftt^Mffe"  *****+' 
exscqui  inslituerunt  eircumjecto  mari  excurrentes ,  ac    praedaa  y^^^^^i^t^ ,Y^^t 
navium  et  rerum  Genuensium  agentes.  Turbavit  ea  res  animog  ^  ('&+j&e>ft' \**Jt+4+**  *\ 
Genuensium,   missnsqne  esl  ea  de  causa   Pisas  Niculaus  Petra^  ^-L^yC^  *q*&* '  <-"fu'***i 
tius  fidem  pacis  violaiain  conquesium ,  damnumque  refici  peii-    &'***■&  fcrrwPm  4*  (f***- 
tum.   Piiftcforofl  Pisaium  culpam  a  consilio  publico  avertere,  et £* hJLJj'  *s t  f/*rf'*//r~t 
rem  comibus  verbis  extraxerext^eterum  eadem    res    longe    a-  ^rr^f^J^  **V  '*  tftH^m". 
criora   odia  Pisanorum    in    Ugrdinum    aceendit.    Conspiralione  jC^J^  £rW**  »'  i**bjrtf'' 
igilur  principum  adversae  factionis,  cujus  auctor  et  caput  fuit     *^v**>r  <Vr*7  * 
Rugerius    Ubaldinus    Archiepiscopus  Pisanus,  captus  esl   Ugo-  Jf.j»  ^»^yi  ■iL*f£ **&<  *'** 
linus.  Qua  in  re  Pisani   immanis  et  execrandae  saevitiae  faci-vM^^  fai>fL /»r***  JSflf*-  ■ 
nus  ediderunt,  parvulis  ejus  filiis  cum  palre  in    turri    inelusis  g^^A  4^'»J*v**+*2A+1'* 
absque  alimentis.    Ita    ex    Foiieta,    cui    consentiunt    Villanus,  /«^^^^V '^  •^*7'<M,/r : 
Justinianus,   Platina,   et  Sabellicus.  il/fe^^H*^**^   ^0*   \ 

Anno   1^589  Luchettus   \uria  cum  classe  qualuor    trircuii.jm  ^'^..('m^mJ   (p  ovt 
myoparonis,  septem  taridarum  ,    ac    nonnnilorum    minuiionuii  f^4r*Uv'tJi4u  ******  *'f 
navigiorum  cum  pedestribus  et  equestribus    eopns     miss  i>    ai^   ^J^wi^», *9"f***  * 
ad  recuperanda  loca  a  Judice  Ginercac  per  tempus  belli,  euru  Cufe  J&W '''"**'  '***'       - 
Pisanis  gesti  illis  auctoribus  ,  occupata.   Pacta  pecunia  ea    de   hyJ.  ^^^v*^f^y'.t^f^' « 
caussa  a  Pisanis  exaeta;   cedenieque  Judice  cum  nonnihii   ini-  ■i^i^fh^-*^'*y/t^*fr '\\ 
tio  restitisset,   nonnullisque   locis,  que   retinere  non  poterat  ah  a&&C€&h'6^fcS".^M*' 
illo  incensis,   Luchettus  ioca  amissa  deinde  recuperavit,    quae   iJt-iA+iftfaCTi***  •'**'?'' 
fuerunt  arx  Lulmetum,   Roccavallis  ,   Ginerca,  Islria,   quam   fi-  i\4i*  %*++  *+Zr»~**  '< 
«luciariam  jussu  publico    Nicoiino    Petratio  dedil,    exercituque  4^r*.  $*/*+**'  ***  fy1' 
paullum   refeeto   \leriam  contenlit;   m  quam    urbom    inductus  ^,*^»'A*^e^,  v 
est  a   familia  Coriingorum,  eujus   princcps  erai.  Episcopus  ipse  iU****  ***4*'(''0'>  ** ^f^^^f 
Aleriensis,   quae  ^ens  in  fidc   crga  popuium    Genuensem    per-  f*#*  tp*****' *> ******  *>+{"** <t 
peluo  manserat.  Deindc  Peirnm-laiam  pctiit,   ubi  Uguceius    ge-  *. '/?< lOf^i*  **'*'+"**  ^ 
ner   Judicis  oppugnalioucm   expectavit,  nec  haud  diu  susjinuiu  /*^*-%  ^t*> •/**■*'***>«*/    j 
Postea   Luchettns   arnia    eircumfercns  domino.s   Bagnacae,   Maiv  -*4h<""  C*4fn  ** 
chione.ii  Viridis,   Joanncilum    Loretum     Episcopum    Marianenr  *~fK  /  y******  '/^f"'*! 

M^*    Unfu~  A*t'l*    OU.A:   /^ftor*  .^^^  ,*un  «*+,'**  »W^*»  *** fP***  * 
^tJLL  f*f>/rr  tv^f^JL  %<U  C^U \***~**~<rl  *A+~'W*  ****£»*  *  r*+r.y  *4<^  ^ 

fcym*.  i*4&t„  €  fJL4'H  *«U<jr~l<:  L*^ 

W^*  *€4U.  (U&K  p£*~U~    f*+*4^    <_  fr~  JO   «^rrv  'Hyrtimu.  K ' <CfvUU~r*  f  J ^t    tytS**'  «***'  ^  r~»'/f  r*- 

f**+U?)  c4U*-U    W„-~JL^IU  +L~L  ^  ?+"?* "t  *i»'t*VM4  >  y^JU   #y*L,  ^aJ^/*'^^  i»# 

V/.  ',-»»y,    .      t    *   / ...  .,.,*-&*'      _z_*    'J*    +L    .,jA-    traSc  *4'i*rCb    1~~<M*  t*r~rU    io^v    f~c4-rv<       ! 


*f*~£ 


=?*  Wr*  IrfA  orfc  t<  '*'  tjp*%»+  t+J!4*~*rM  ItAtfitrt  *>YX*'*>*  h  +*}*  U*>**"'  *+&•  cjh,  */«^'^ 
~US  rUt*.  (UJLk  fJZrU  f-^UL.  %_  fr~yO  '**#*>  'U<hc4>~  r\ '  tf+XU+r*  jjM  ti;1%Mi«*t»*r~~~Jt*+ 
«+UtJ  C4UJ±  W^~J~*'U  J~rJ  ^  ?"¥?*  «*»'+«#**  >  ^rM  &yM~  Sf^fi^yr"  * 
^V^Wr    rM%A*<**f<  ^W^M    ^    ^*r\   "'"f  f~~<rf>  ~~+rr    U  ^    /W^* 


ftu^U^  ,YCc**£t  (fr^**^V  6**Tl&(*~  <*'#**  '*  /^^m.  .    A(>L~l'+''<>*xa'*<J>  ^*  **i'*u~<  *'(  **»+y 


^y^Jp&r&t?  sem  ,  qm  omnes    contra    remp.    arma    tulerant ,  m  antiquam 
diliouem  et  obedieiitiam   redegit.    Quibus    rebus   confeclis  ,  in- 
"*  sulaque  pacata,  Luchetlus  se   Bouifacium  subduxit,   ibique    e- 
*$***  ^^  A  xercitum  dimisit.  Qua  re  cognita  Judex  novis  motibus  excita- 


4 


■  '**"*■ *j?" ^ *f*>v5S    ^*-18'  omni  °Pe  contendil  se   in  giatiam  restitui.  Repudiatus  est; 

.'/~cum  bominis  postulata  minus  aequa  visa  fuissent.    Ex  Folieta. 

:,f^*&       Interea  in  Sardinia  Genuenses  Castellum  Castri,  et  alia  op- 

***pida  a  Pisanis  promissa  ex  conditione  pacis,  hucusque  habere 

nequiverant,    et    aequissima   Pisanorum  poslulata  reique  publi- 

^u^JstV^ ''t#**—*K / fA^cae  utilia  et  perhonoriiica  repudiarunt,    cum    de    illis    ingens 

wJU*W*#>  *x/+»4*++*iL   in  consilio  fuisset  certamen.    Petierant    enim    Pisani,    ut    dies 

¥(' C*r,ui.  p*~y? 4»*ft*  *    arcis  Caralitanae,  qui  appetebat,  ex  conditionibus    pacis    tra- 

jh^r^'ft'u^* /tt^i^f^^  dendae  in  annum  prorogaretur;  cavebantque  reip.    traditione 

h(  iffttrU  ; #^A^>*i£':nonnuIlarum  arcium  in   ipsa  insula  Sardiniae  ,  ac  turris  Portus- 

*****\ *- f*  jfcl***  t*'"**-  pisani ,  arcis  Gorgonae,  ac  quinquaginta  obsidum;   ad  hoc  re- 

y~t«Jh*ft>*  v?  Uy**+>  /f*>    liquam  pecuniam  debitam  numerabant.  Postulabant  hoc  Pisani , 

nv*^***  /h  ^*»'<tfpvr»»c  *  ***v  quia  dux  arcis  Caralitanae  illam  Genuensibus  die    praescripto 

m»*\»***V  **'<*/••/  «n^**».tradere  non  poterat.  Impediebatur  enim  a  Pisanis,  qui  in  Sar- 

■Wt»  a.  JL^rfr^ &*«**+■  dinia  Gherardeschis  favebant.  Guelfus  enim  Litiae  comes  Ugo- 

/tv  u^mulJiVi  |4 ' ^  lini  fihus,  audita  patris  ac  fratrum  nece,  a  rep.  deficiens  munivit 

$*/Z$*ffi  $fr\*  0PP'da   Villae  ecclesiarum  ac  etiam   Domus-novae   cum  caslns 

?<  u&<*'m    C>  tLi-  ^aratu'' i»  Gioiosaeguardiae,   et  Aquaefridae,  et  proximis  subur- 

»  i ;'-    fT^  biis.  Interea  Comes  Lottus,  alius  miseri  Ugolini  fihus,  condu- 

*  ._     ctis  ex  Italia  militibus  fratri   auxilianus,  ac  paternae  injuriae 

A*y        S^^/f  ul101*  sua  ju,a  armis  tuebatur. 

^*  /!**?  rt'*       ''  f^t4f*   Hisce  incommodis  ut  mederetur,  Comes  Nero  a  Pisanis    in 

^^^^^♦^/^^•^j^Sardiniam  missus  fuit,  qui  cum    Mariano    Judice    Arborensi  , 

«^w»WiJj&x  W^r  Pisanorum  fautore,  armis  conjunctis  obsidet  in    primis    oppi- 

% ' ^putiM^t-  Afr><nr4rv^lim  Domus-novae,  cujus  arx  statim  capta  fuit  a  Lupo    Lam- 

berlino,  et  centum  sagittariis  Caralitanis  tradita,  qui  eam  te- 

nerent.  Sed  iis  ad  unum  mox  trucidatis,    Domus-noviani   cum 

ceteris    quotidie    velitantes  animis  crevere  praesertim  in   sub- 

sidium  adveniente  ex  Villa  ecclesiarum  Comite   Guelfo,    cum 

multis  copiis.  Ei  vero  obviam  facti  Judex  Marianus  et  Comes 

Nero  ad  praelium   adigunt,    fortiterque    pugnantes    superant , 

fundunt,   et  capiunt.  Quod  ubi   Lottus  novit,    deditione  Villac 

ecclesiarum,  et  alioium  locorum   fratrem  praestantissimae  pie- 

tatis  exemplo  redemit;  quem  poslea  apud  Seplem-fontes  gra- 

•->-   ^. 


109 
vi  fehri  correptum  amisit.  Nec  diu  ipse  Loltus  tot  adversis 
supcrslcs  fnit.  Quare  Judex  Marianus,  et  Pisaui  oppida  Villae 
ecclesiarum  et  Domus-novac  moeniis  nudant,  et  exercitum  di- 
mitlunt,  hrmatis  antea  praesidio  castellis,  et  oppidulis,  ut  re- 
feriuit  antiquus  codex  MS  ,  et  Hispani    auctores. 

Anno  1290  quiuu  Pisani  promissa  non  facerent ,  neque  ar- 
cem  Caralitanam  ex  pacis  conditionibus  traderent  novo  bello 
a  Genuensibus  petiti  sunt. 

Anno  1297  Ninus  Gallurae  Judex  Ugolini  saepius  memorati 
nepos  a  Pisanis  exulare  coactus    in    Sardiniam    cum    exercitu    tA^,    11«'$   f~  ^—^ 
venit,  et  foedere  inito    cum    Sassarensibus,    cum    Marchione    ^^/a<-  *ui««w-  ytUt*~* 
Malaspina ,  et  Branca  de  Auria,  bellum  parat  in  Judicem  Ar-    ^,^^^*'^ 
borensem,  et   citra    pontem    fluminis    Thyrsi    non    procul    ab    fes^^  +*  ^y  *£~r"1 
Oristagno  castrametatus  hostilibus    incursionibus    omnia    incen-  1  'ry*K*n* 

diis    et    rapinis    vastat.   Deinde  solus  oppidum   Marae  Arbarei  *^y  cAu*&a<y,  ***  T*~/- 
invadens ,   capit  et  vicina  loca    populatur;    praedaque    onustus  "*  &<   4**  o**^c  >»**-*- 
in  Galluram  metu  praevalidioris  inimici  jam  adventantis  regre-  1^**^~  i^+^^ty^f^ 
ditur,  iisdem  auctoribus  referentibus.  ^t^f^  iT^JZ^ 

Anno   1299  quo  Genuenses    a    bello    Veneto ,    inita    pace ,    ^^^^^^Ta^f       **-- 
quievere ,  veriti  Pisani  ne  illi  molesto    negotio    liberati    arma  '^"l  ^"IJ  ~T-/&^U~ 
in   ipsos  verterent,  ob  non    servatas    pacis    conditiones,    cum   ^/4T**r  ^'/XH 

impares  se  sentirent,  compulsi  sunt    inducias    a     Geuuensibus  *^ 

in  viginti  septem  annos  redimere,  urbe  Sassaris  Genuensibus,;  t      ■**++-' fj+^" 
et  omnibus,  quae  in  Corsica  tenebant,  relictis;   ad   hoc    cen-  ' 

tum  triginta  quinque  millibus  librarum   Genuensium    pro    im-/,w  ^T*^  *rtA 

pensis  in  belium  factis,  persolutis,   ut    ex  Folieta,  Justiniano,>       ^^f^^S^J^Htr**. 
et  Villanio  constat.  y^K»mJ^r  '  "  " 

Ceterum  Sassaris  urbem  nonnisi  pactis,    et    concessis    prius   ^*  a^jJiLCJ 
quibusdam  privilegiis,  datisque  immunitatibus,    habere    potue-  **uJr*t*^fy 
runt  Genuenses,  novaque  statuta  condita  fuerunt,  quibus  inter»  *~"~ViJ7    4^ 
cetera  sancitum  fuit,  ne  ullus  Pisanus  in  urbem  admitteretur,         J^  *  2h'<~ /v*  7^Uf 
nullumque  subsidium  Terranovanis  darelur:  urbem  autem  ipsam 
Potestas    moenibus    et    fossa  circumeingere    teneretur,    ut    ex 
ipsius  civitatis  Sassaritanae    monumentis    in    archivio    conditis 
constat. 


110 

Ees    Ecclesiasticae. 


His  temporibus,  quibus  Genuenses  de  jure  Sardiniae  el  Cor- 
sieae  cum  Pisanis  certarunt,  lis  orta  fuit  de  jure  episeo- 
porum  inaugurandorum.  Nam  anno  1119  ulerque  populus  Cor- 
sieae  Episeopos  apud  se  conseerari  voiebant,  Sigonio,  Fofieia, 
el  Interiano  referenlibus.  Quare  anno  H20  Callistus  11.  e  Pan- 
nonia  Rotnam  iter  agens  eos  voluit  Pisis  componere;  nec 
inoduui  inveniens  rem  in  aliud  tempus  distulit;  et  Pisanis  ,  a 
quibus  receptus  liberali  hospilio  fuerai,  donationem  Sardiniae 
ampiissnnis  tabulis  confirmavit,  et,  ut  inquit  Voiaterranus , 
insulam  illam  de  novo  concessit.  Anno  deiude  1125  idem 
Callistus  q:mm  concilium  universae  Ecclesiae  Romae  haberet 
(  q  lod  est  Lateranense  l.  )  orutonbus  utriusque  populi ,  ac 
Corsorum  in  urbem  evocatis ,  caussa  cognita,  judicium  de 
inauguratiooe  Episcoporum  de  concilii  assensu  tulil;  quo  ab- 
rogatis  omnibus  iis,  quae  secundum  Pisanos  antea  decreveral, 
jus  onane  Episeoporum  inaugurandorum  utrinque  populo  abju- 
dicatum  ad  Pontifices  Romanos  in  posterum  revocavit.  Quod 
Pisani  aegre  ferentes,  ne  commeatu  quidem  petito,  indignabun  li 
ac  frementes  Roma  excesserunt,  et  ballum  contra  Genuenses 
instaurarunt  anno  sequenti,  ut  ex  Folieta ,  Interiano,  et  Si- 
gonio  constat. 

Anno  1152  Innocentius  II.  finem  hujus  discordiae  imponere 
voluitj  et  ut  inter  Pisanos  ac  Gen  icnscs  tirmior  atque  perpe- 
tua  pax  esset,  in  primis  Episcopum  G^nuensem  ab  obedientia 
Archiepiscopi  Mediolanen.  exemit,  et  Archiepiscopi  titulo  deco- 
ravit,  eique  dimidiam  Episcoporum  Corsieae  partem  subjecit; 
qua  dignitate  primus  usus  est  Syrus:  postea  Pisanam  Ecclesiani 
fecit  metropolitanam,  et  alteram  partem  Episcoporum  Corsi- 
cae,  ac  etiam  Populonien.  in  Italia,  et  Civitaten.  et  Galtellinen. 
in  Sardinia  Episcopos  illi  subposuit,  ut  ex  Sigonio,  Sabellico, 
/Enea  Sylvio,  Blondo,  Villanio,  Zurita ,  et  epistola  lnnocentii 
Papae  III.  constat. 

Anno  1155  Hadrianus  IV.  amplissimo  chirographo  ea  omnia 
firmavit,  et  Pisano  Arehiepiscopo  primatun  Turritanae  pro- 
vinciae  concessit.  Idque  postea  auctoritate  aposlolica   infrascri- 


111 

pli  Pontitivs  ndprohnmnl ,  nempe  ann.  1160  Alcxaiider  1(1. 
anno  1188  Clemens  111.  anno  1  19c2  Celcstinus  Hl.  auuo  1199 
Inuoeenlius   1(1. 

Ilic  lnnoeeuiius  priuiatum  Ecclesiae  Caralitanen.  el  Arboren. 
II  h  \\i\o  Lanfraneo  Archiepiscopo  Pisano  ,  ejusque  suecessori- 
bus  eoneessu. 

Le^alio.n  m  quoque  Sardiniae  ,  qua  prius  usus  fuit  anuo 
1074  Papilionen.  Episcopus  ,  coucessit  eidem  Praesuli  Pisano, 
auno  cireilcr  109«').  Urbanus  U  ,  eaniq  ic  ititrascripli  Ponliti- 
res  eouhi  iuarunt,  nempe  ann.  1132  Innoeentius  II;  ann.  1 1 15 
Eligerritls  111  ;  ann.  1:255  Vnasiasius  IV  ;  ann.  J 1 9 1  Caelestinus 
III;  ann.  1198  (nnoceinius  111  ,  qui  Ubaldo  Piisano  Archiepi- 
scopo  in  hunc  modum  scripsit. 

I  N  N  0  C  E  N  T  I  U  S    EPISCOPUS 

Seivus  Seivonun  Dci 

Venerabili   fralri   Ubaldo    Plsano    Arcbiep.    ejusque    suceessoribus    canonice 
substituendis  in   perpeluum. 

«   Si  Siia   cuique  jura  illibata  servamus,  et  eos,    qui   iti  Ec- 

w  clesia  Dei   pro   iijjuncto  sibi  officio  el  devotione  sincera  plus 

«  aliis  elaboranl,  digna  retributionis  vicissitudine  diligenlius  a<5 

«  spccialius  bonoramus,  quod   nostrum  est  juxta  commune  de- 

«  biium  sicut  debemus  exequimur  ,    et    Apostolicae  Sedis  ho- 

«  norem  inlcgre  cuslodimus.  Proinde  quum  fel.    mem.    Prae- 

«  decessor  Noster  lnnocentius  Papa  de    discordia    et   guerra  , 

«  quae  inler  Pisanam  ,  et  Januensem    civitates  extitit  ,  multas 

«  hominum  elaJes  et  Christianorum  captivitates  inumeras  pro- 

«  venisse  considerans  utriusque  partis  saluti  tam  spiritualiter , 

«  quam  temporaliler  paterna  sollicitudine  studuerit  providere , 

«  atque  pro  bono  pacis  et  recompensatione  episcop  ituum ,  quos 

«  utique  a  praedecessoribus  nostris  Rom.  Pont.  Eeelesiae  Pisauae 

«  in  insula  Corsieae  concessos,  a  praedecessore  tuo  bon.  mem. 

«  Archiepiscopo   Huberto   accepit,   in  Galhtriensi  Judicatu   duos 

«  episcopalus  G  iltellinen    videlicet  et  Civitaten.  et  Populomeit. 

«  episcopatum  sibi  ct  suis  successoribus,  ct  per  eos  Ecclcsiac  Pi- 


1T2  .        .  .    . 

«   sanae  concessit  ,  et  metroplitano  jure  snbjecit  ,  Nos  qui    m 
i   Sedis  Apostoiicae  adminislrationem  disponente    Dommo    sibi 
«   successimus,  eamdem  concessionem  nostrorum    bon.    mem. 
«    Adriani  ,   Alexandri ,  Clementis  ,    et    Gaelestini    PP.  vestigus 
k    inhaerentes,  auctoritate  Apostolica  confirmamus ,    et    ralam 
«   manere  censemus.  Praedecessorum  quoque  nostrorum  vestigns 
«   inhaerentes  vobis  primatus  honorem    Turritanae    provmc.ae 
«   confirmamus.  Ad  majorem  etiam  honoris  cumulum    Pisanae 
«   civitatis,  ut  Pisana  Ecclesia  cum  universo  ejusdem  civitatis 
«   populo  in  fidelitate  atque  devotione  sanctae  Rom.  Ecclesiae 
«   jugiter  perseveret,  et  in  ipsa  quotidie  augmentetur.  Pro  de- 
«   voiione  quoque  et  honestate  tua,  frater  Hubalde  Pisane  Ar- 
«   chiepiscope,  personam  tuam,  et  per  Te  Pisanam  Ecclesiam 
«   ampliore  munere  volumus  decorare.  Tibi  ergo,  tuisque  suc- 
«   cessoribus  primatum  super  Caralitanam  et  Arborensem  pro- 
«   vincias  datum  concedimus ,  et  auctorilate  Sedis  Apostolicae 
«   confirmamus,  ita  quidem  ut  eos  ad  concihum  vocandi,  ex- 
«   cessus  eorum  corrigendi  ,  et  in  doctrina    Apostolica    conhr- 
«  mandi,atque  cetera  omnia,  quae  ad  jus  pnmatus  pertineni , 
«   in  eos  exercendi  habeatis  liberam  facultatem.  Verum  tamen 
«   supradictarum  duarum  provinciarum   Archiep.scopos  ad  con- 
«   cilium  non  vocabitis  Pisas   sine    scientia  Poiitihcis  Homam  : 
«  super  Turritanam  vero  provinciam  disrnitatem  pnmatus,  sicut 
«   a  praedecessoribus  nostris  Ecclesiae   Pisanae  concessum  est, 
«   habeatis.  Legationem  quoque  Sardiniae  a  praedecessore  no- 
«  stro  Papa  Urbano  praedecessoribus  tuis  concessam  ,    et   tel. 
«   mem.  Innocentii ,  et  sanctae  recordationis  Eugenu,  Anasta- 
«   sii,  et  Caelestini  Romanorum  Pontificum  pnvilegns  in  per- 
petuum  roboratam,  Tibi,  tuisque  successoribus  ,  praesentis 
scripti  pagina  confirmamus,  et  confirmationem  ipsamratam, 
«  et  inconvulsam  perpetuis  temporibus  decernimus  permanere. 
Denique  ut  Pisana  civitas,  quae  favore  caelestis  numinis  de 
inimicis  christiani  nominis  victoriam  frequenter  obtiniut,  et 
«  eorum  urbes  plurimas  subjugavit,  amplius  honoretur,  equo 
«   albo  cum  navo  albo  in  processionibus  utendi  ,   et    crucem , 
«  vexillum  scilicet  Dominicum ,  per  subjectas  vobis  provmcias 
«   portandi ,  et  per  spatium  illud  Volaterranensis    episcopatus  , 
«  quo  de  Pisano  Archiepiscopatu   ad  Populon.  transilur,    l»hi 


113 
vt  ei  tuis  successoribus  licentiam  damus.  Pallii  quoque  usum 
«  fraternilali  tuae  concedimus,  ut  videlieet  secundum  consue- 
«  tudinem  Pisanae  Eeclesiae  perfruaris ,  et  in  consecratione 
«  trium  episcoporum  in  Corsica ,  Aleriensis  videlicet,  Adja- 
«  eensis  ,  ct  Sagonensis  ,  ac  praediclorum  duorum  in  Sardi- 
«  nia ,  et  Populonicnsis  cpiscopi ,  quorum  melropoSitanus 
«  exisiis.  Si  qua  igitiir  in  futurum  eeclesiasliea  ,  secularisque 
«  persona  hane  noslrae  eonslltulionis  paginam  sciens  conlra 
«  eam  temere  venire  tenlaverit  ,...».  Dalum  Lateraui  per 
manum  Rainaldi  Dom.  Papae  cancellarii  vicem  agentis  ind.  1 
Incarnat.   Domin.  anno  1198   pont.  nosfri  an.  prim. 

Ab  eo  lempore  praesules  Pisani  Sardiniae  primatum  et  le- 
gationem  babuere  usque  ad  annum  1240 ,  quo  S.  P.  Gregorius 
IX.  regnum  Sardiniae  a  Pisanis  ob  sacrilegium  contra  Cardi- 
nales  et  Rpiscopos  ad  conciiium  ,  nt  superius  diximus,  euntes 
ab  eis  perpetratum  ,  ademit ,  ut  Volaterranus ,  Sabellicus  ,  et 
Vilianius  referunt.  Oua  lempestate  bosee  bonores  amisisse  cre- 
duntur  Arcbiep.  Pisani  ;  quod  eam  legationem  Arcbiep.  Tur- 
ritanum  postea  habuisse  Iegimus  in  aniiquo  MS.  Codice  ,  in 
Ecclesia  Usellensi  recondito,  in  quo  apparet  Prosperum  insi- 
gnem  Arebiepiseopum  Turrilannm  ea  usum  fuisse.  Hic  enim  , 
anno  1255  omnes  Sr.diniae  praesules  aceersivit  in  oppidum 
Bonarcadi  ,  ubi  synodum  celebravit ,  atque  unam  supra  tri- 
ginta  constituliones  sancivit.  In  quo  consilio  imrascripli  anti- 
stiles  euitere  ,  nempe  Arebiepp.  Turrilanus  ,  Caraiiianus  ,  et 
Arborensis  ,  et  epp.  Terralbensis  ,  Suellensis  ,  Sulcitanus  ,  Ci- 
vitatensis  ,  Usellensis  ,  S.  Justae ,  Plovacensis  ,  Doliensis  ,  Ot- 
tanensis ,  Sorrensis ,  et  abbas  s.  Mariae  de  Saccargia  Ord. 
Camaklulensis. 

Anno  1265  Arcbiepis.  Turritanus  fuit  legatus  Apostolicus 
Sardiniae ,  ut  in  annalibus  Genuensibus  refert  Justinianus  ,  et 
Inlerianus. 

Anno  1305  Raymundus  Episcopus  Valentinus  fuit  Iegatus 
Sardiuiae  et  Corsicae. 

Anno  1504 ,  VI.  id.  jun.  Benedictus  Papa  XI.  eam  legatio- 
nem,  el  per  triennium  deeimarum  pereeplionem  ex  suis  regnis 
concessit  Jaeobo  II.  Aragoniae  Regi  ,  quem  prius  Sardiniae  et 
Corsicae  regein  ereaverai  ,  ut   tradit  Zuvita  libr.    V.    eap.   65, 

/6 


114 

Anno  1526  Johannes  Ursinus  fuit  legatus  Sardiniae  et  Cor« 
sicae  ,   teste  Villanio. 

Post  haec  nuiium  aiium  legi  habuisse  primalum  vel  legatio- 
tiem  Sarcliniae  et  Corsioae ;  sed  ejus  loco  institutum  fuisse 
0;ficium  Judicis  gravaminum  et  appellationum  ,  de  quo  infe- 
rius  ,  suo  loco ,   dicemus. 

Hac  tempestate  ,  qua  Pisani  dominatum  in  Sardiniae  tene- 
bailt ,  anno  nempe  1088  pretiosa  corpora  ss.  rnm.  Ephysi  et 
Potiti ,  quae  in  Nora  Sardiniae  urbe  intra  provinciam  Carali- 
tanum  diu  conquieverant ,  subtracta  fuere ,  et  Pisas  magno 
Sardorum  moerore  translati,  ac  in  Basilica  s.  Mariae  decenter 
collocata  III.  kal.  scpt.  ut  in  eorum  vitis  el  translationibus 
in   archivio  Pisanae  Eeelesiae  condiiis  constat. 

x^nno  1227  corpora  beatorum  Trani  et  Nicolai  anachorita- 
rum  ,  monitu  B.  M.  Virginis  >  fuerunt  in  Loco-Sancto  Gallu- 
rensis  provinciae  reperta  ,  eoqne  in  loco  tria  ternpla  a  Sardis 
constructa  ,  quorum  unum  B.  Mariae  ,  alterum  B.  Trano  ,  et 
tertium  B.  Nicolao,  dicata  fuere,  multisque  bonis  locupletata, 
et  indulgentiis  a  Johanne  ,  Cardinale  Avenionensi  ,  Papae  Ho- 
horii  II.  legalo  ,  decorata  sunt ,  ut  in  dictarum  ecclesiarum 
MS.  Codice,  a  Ludovico  Episcopo  Euiporien.  et  Civitaten.  ad- 
probato ,  conslal. 

Ea  etiam  tempestate  s.  Dominicus  Calaguritanus  in  Corsicam 
veniens  oratorium  in  ecclesia  sanctae  Pacis  condidit  anno 
circiter  1220  ut  refert  Cyprianus  Manenti.  Quare  etiam  ia 
Sardiniam  propinquam  insulam  commigrasse  ,  et  conventum 
ordinis  Praedicaloru.n  ,  a  se  recens  instituti,  construxisse  cre- 
ditur.  Fuerunt  enim  in  Sardinia  non  multis  post  annis  celebres 
Conventus  frairum  Praedicatorum,  et  fratrum  Minorum  s.  Fran- 
cisci  ,  ut  ex  multis  monumentis  constat. 

Praeterea  Genuensium  et  Pisanorum  temporibus  insignes  in 
ecclesiarum  regimine  fuerunt  infraseripti  Archiep. 

In  Provincia  Turritana  —  Ecclesia  Turrit. 

Anno  1065  Simon  .....  Archiep.  Turritanus. 
1075  Conslanlinus  de   Castra   Arcliiep.    Turrit.    a    Gregorio 
Papa  VII.  Capua  consecraUis  ejusque  Iegatus  in  Sardinia. 


1090  Christophorus Archiep.  Turrit. 

1117   Viialis  Tola  Archiep.  Turrit. 

1156    IVIanfridus   Archiep.   Turrit. 

11^)5  Atho  Arohiep.  Turrit. 

1155   Petrus  de  Canneto  Arcliiep.  Turrit. 

1 1  i 6  Albertus  Monachus  Montis  Cassiui  Ord.  s.  Benedicti 
Arch.  Turrit. 

1230  Opizzo  Genuensis  Archiep.  Turrit. 

125^  Prosper  Archiep.  Turril.  Sardin.  et  Corsicae  legatns , 
qui  praefuit  Conciiio  Bouarcadensi,  in  quo  praeler  alia  con- 
sfitutum  est,  de  sanctis  non  canonizatis,  et  de  reiiqois  tollendis 
inconsulto  Pontif.  expositis,  et  de  demolitione  ecclesiarum  ipsis 
erectarum  ;  quod  decretum  dicitur  a  Pontifice  confirmatum  et 
exeeutioni  demandatum.  Hic  primus  fuit  qui  coepit  Sassari 
morari. 

1278  Torgotorius  Archiep.  Turritanus.  Hic  Archiepiscopus 
VIII.  kal.  octobres  quatuor  parochiales  ecclesias ,  nempe  s. 
Catharinae  ,  s.  Xisti,  s.  Donati,  et  s.  Apoilinaris  in  urbe  Sas- 
saris  erexit ,  consentiente  Petro  Fara  plebano  s.  Nicolai  in 
in  eadem  urbe. 

1295  Theodosius  de  Pisis  Archiep.  Turritan.  Hic  condi* 
dit  sacellum  quod  est  in  aedibus  Archiepiseopalibus,  ut  ffoset 
lapis  ad  fores  positus  Annn  Domini  1313  tempnr?.  Dom.^ 
Bonifacii  Papae  VIII,  Pater  et  Dominus  Theodosius  Ar- 
chiepiscopus  Turritanus  ,  natione  Pisanus  ,  fecii  jieri  istam 
ecclesiam  ad  honorem  B.  Andreae  Apostoli 

Ecclesia   Plovacensis. 

1090  Jacentinus  Episcopus  Plovacensis. 
1156  Constantinus  Persicu  Epis.  Plovacen. 
1187  Conslantinus  De  L»lla  Epis.  Plovacen. 

Ecclesia  Bisarch iensis. 

1102  Constantinus  Madrone  Episcopus  Bisarehiensig, 
ll^o  Marianus  Thelle  Episc.  Bisar.chicn. 
1174  Johannes  Thelle  Epis.  BisarcVien, 


Ecc lcsia   Emporicns is. 

1165  Comita  Dc   Martis  Episcopus  Emporiensis. 
1187  Petrus  De  Martis  Eps.  Emporien. 

Ecclcsia  Sorrcnsis. 
1153  Johannes  De  Sarga  Eps.  Sorrensis. 


vZL  t^^J+^.tff***    In  Provincia  Arborcnsi  — Ecclcsia  Arborcn. 

'?##»«  ^r  4  A'  kfpm'*U      iMffi  Theodinus  Archiep.  Arborensis. 

1182  Comita  De  Mare,    dictus    etiam    Comita   De    Lacone 

t,r**+*   >»*  »•#<**    ottT*  t0**     a       .  .  »     ■ 

'  &  ******  4**  !u*     Archieps.  Arbor. 

*y    T?      ,         j!  %J,         1193  Justus  nalione  Genuensis  Archieps.  Hic  varis  crimini- 
^  *      r*r»*  \yU$  accusatus,  ejusque  causa  ab  lnnocentio  III.  Archiep.    Ca- 
u  ralitano,  Archiep.  Turritauo  electo,  et  Episcopo  Sorrensi  com- 
^/^Vm  missa     r^.rj^ 

*ff*+ti+fu'  ,U*U~»,^«»«*  1^28  Torgotonus  De  Muru,  Archiep.  Arbor.  Hic  templum 
^^^/'^^^^^t^^^maximum  metropolitauae  Ecclesiae,  auxilium  praestante  Judice 
****»  fuStdU  W*  hyJf.  Mariano  ,  construxit. 

'nt4*U*<'+Arrtsrft'nXc  iJf*+~ 


I 


Ecclcsia    Usellcnsis. 


***   1193  Comita  Baie  Episcopus  Usellensis 


r 


u  \*JL»sd%  t&fJt. 


1234  Johannes  Marras  Eps.  Usellen. 

Ecclesia  S.  Justae. 


1185  Ugo  Episcopus  s.  Justae,  qui  a  Judice  Arborensi 
missus  est  ad  Imperatorem  Fridericum  Barbarossam,  ut  Bari- 
sonem  Regem  Sardiniae  crearet. 

1196  Slephanus  Eps.  s.  Justae. 

122#  Pelrus  De  Martis  Eps.  s.  Justae. 


117 
Ecclcsia    Tcrralbcnsis. 

1  l  \\  Mariaiius  Episcopus  Terralbensis.  Hic  insignem  s.  Peiri 
Tcrralbensis  Ecolesiam  Cathedraiem  iabricandam  euravit  ,  uti 
c\  inscriptione ,  quac  super  ejusdem  jauua  visitur,  fit  mauifc- 
sium.  yfimi  Domini  cum  millc  et  ceiiium  quadra^inta  qua- 
tuor  currerent,  maii  die  dccima,  Episcopus  Marianus  liaec 
posuit  Liniina. 

1195  Marianus  II.   De  Zorrachi  Eps.  Tewalben. 

1254  Gontinus  ( Conslantinus  )   De  Sueigo  fips.  Terralben. 

In  Provincia  Caralitana  —  Ecclcsia  Caralit. 

1150  Petrus  Archiepiscopus  Caralitanus,  qui  ab  Honorio  11. 
R.  P.  concessa  habuit  Pallium,  et  Clcricorum  decedentium 
spolia;  et  restauravit  ornaviiq.ie  Ecclesiam  s.  Anliochi  de  Sul- 
cis,  ut  docet  haec  inscriptio,  quae  in  eadem  Ecclesia  legitur. 

AULA  .  MICAT  .  UBI  .  COKPUS  .  BEATI  .  SCI 
ANTIOCHI  .  QUIEBIT  .  IN  .  GLORIA 
YTRTUTIS  .  OPUS  .  REPARANTE  .  MINTSTRO 
PONTIFICIS  .  CHRISTI  .  SIC  .  DECET  .  ESSE  .  DOMUM 
QUAM  .  PETRUS  .  ANTISTES  .  CULTUS  .  SPLEJSDO 
BE  .  NOBABITQUIS  .  MARMORIBUS  .  TITULIS 
NOBILITATE    .  FIDEI  .  DICATU  .  D.  XIII.  KAL.  FEBR. 

1163  Bonitus  Archiep.  Caralitanus. 

1185  Ricus  Archiep.  Caralitanus,  qui  ab  Innocentio  III.  R. 
P.  ad  multa  dissidia  in  Sardinia  orta  eomponenda  electus  est, 
et  caussa   Archiep.   Arbor.  Jusii  commissa  est. 

1259  Leonardus  Romanus  Archiep.   Carai. 

1296  Jacobus  De  Abbate  Archiep.  Caral. 


m 

Ecclesia  Doliensis. 

1069  Vigilius  Episeopus  Doliensis. 

1112  Benedictus  Monachus  Coenobii   s.  Victoris  Massiliensis 
Ord.   s.   Benerlicti   Eps.   Dolicn. 
1165  Roclulphiis  Eps.  Dolien. 

Ecclesia  Suellensis ,  seu  Barbariensis. 

.   .    .   s.  Gregorius  Episcopus  Suellensis 
1112  Johannes  Eps.  Barbariensis. 
1163  Petrus  Eps.  Barbarien. 

1220  N.  N.  Eps.  Suellen.  a  Canonicis  Caralitanis  hoc  anno 
m  Archiepiscopum  electus. 

Ecclesia  Sulcitana. 

1083  Raymundus  Episcopus  Sulcitanus. 
1112   Arnaldus   Eps.   Sulcitanus. 
1165  Aymo  Eps.  SulciCanus. 
1206  Bandinus  Eps.  Sulcitanus. 

Judices  Sardiniae. 

Judex  Sardiniae  unus  tantum  fuit  olim,  qui  regio  more 
insulae  dominabatur,  a  Romanis  Pontificibus  constitutus;  quod 
ex  Leonis  Papae  IV.  epistolis,  superius  recitatis ,  liquido  con- 
stat.  Anno  tamen  1050,  quo  Pisani,  Saracenis  devictis  insulam 
occuparunt,  omnem  terram  in  quatuor  partes  divisere,  Turri- 
tanam  videlicet,  quae  Logudorus  etiam  est  dicta,  Caralitanam, 
Arborensem,  et  Gallurensem,  singulisque  partibus  singulos 
judices  ex  primoribus  civitatis  suae  familiis  praefecerunt ,  ut 
ex  Christophoro  Landino ,  Sigonio,  et  Volaterrano  constat. 

Hi  quatuor  Judices  paullatim  temporum  progressu  reges 
facti  sunt,  et  eorum  primi  fuere  Judices  Logudori  et  Caralis, 
qui  regium  nomen  sumpsere,  ut  inquit  Maynoldus.  Nam  Leo 
Cardinalis  Osiiensis,  sedente  Alexandro  II.  circa  annum  1060 


m 

nommat  duoa  Reges  Sardiniae,  nempe  fiarisonem,  et  Torqui- 
tomun,  quorum  quidem  unum  Logudori,  altcrum  Carahs  e- 
gem  fuissc  IVIaynoldus  docet,  cum  Barison  Arborea?,  et  H;  n- 
ricus,  seu  Heneius  Gallurae  primi  Reges,  longe  postea  fuerint, 
ut  suo  quidem   loco  dieemus. 

Ab  his  omnibus  Sardiuiae  regni  titulus  usurpabatur,  quam- 
vis  eorum  quisque  nonnisi  unius  quadrantis  dominus  essel.  Quis- 
que  modo  cuin  Pisanis,  modo  cum  Genuensibus  foedus  habe- 
bat.  censumque  sive  islis,  sive  illis,  omnes  pendebant,  ut  e* 
Justiniano,  et  anliquis  MSS.  codicibus,  vulgo  Condaghes  di» 
ctis,  constat.  Practerea  osnnes  hi  Judices  obedientiam  et  fide- 
litatem  per  jusjuranduro  Rom.  Pontificibus  praeslabant.  Cumque 
sucetssu  temporis,  illud  praestare  omisissent,  Gregorius  VII- 
anoo  eirciler  1075  Constantinum  de  Castra  Arehiep.  Turrit. 
ad  eos  legatum  misit,  cum  suis  literis  dat.  Capuae  idib.  oct. 
in  huuc  modum. 

GREGORIUS    EPISCOPUS 
Seivas  Servorum  Dei 

Mariano  Turrensi ,  Honroco  Arborensi,  Honroco  Caralitano,   et   Constantino 
Gallurensi  Judicibus  Sardiniae  salutem  et    Apostolicam    benedictionem. 

«  Vobis  et  omnibus  qui  Christum  venerantur,  cognitum  est 
«  quod  Rom.  Ecclesia  universalis  sit  mater  omnium  christia- 
«  norum,  quae  licet  ex  consideratione  oflicii  omnium  gentium 
m  saluti  debeat  invigilare,  specialiter  tamen  et  quodammodo 
«  privatim,  vobis  soilicitudinem  oportet  eam  impendere.  Ve- 
*  rum  quia  negligentia  antecessorum  vestrorum  charitas  illa 
«  friguit,  quae  antiquis  temporibus,  inter  Romanam  Ecclesiam 
«  et  genlem  veslram  fuit,  in  tantum  ut  a  nobis,  plusquam 
«  gentes,  quae  sunt  in  fine  mundi,  vos  extraneos  fecistis, 
«  quo  Christiana  religio  inter  vos  ad  maximum  detrimeiHum 
«  devenerit;  unde  multuin  vobis  necessarium  est,  ut  de  salute 
«  animarnm  vestrarum  studiosius  admodum  cogitetis,  et  ma- 
«  trem  vestram  Romanam  Eeelesiam ,  sieut  legitimi  filii.  re- 
«   cognoscalis;  et    eam    devotionem,    quam    antiqui    parentes 


120 
«  vestri  impenderunt ,  vos  qnoque  impendatis.  Nostri  autem 
«  desidcrii  est  non  solum  de  liberatione  animarum  veslrarum 
«  ciifam  velle  babere,  sed  etiam  de  salvatione  patriae  vesirae, 
«  soliieitius  invigiiare;  unde  si  verba  nostra  sicut,  decet,  de- 
«  voti  receperitis.,  gloriam  el  honorem  in  praesenti  et  in  fu- 
«  tura  vita  obtinebitis.  Quod  si  aliter,  quod  non  speramus  , 
«  feceritis,  el  ad  sonum  exhortationis  ,  nostrae  aurem  debilae 
«  obedientiae  non  inelinaveritis,  non  noslrae  incuriae,  sed 
«  veslrae  poteritis  culpae  imputare ,  si  quid  periculi  patriae 
«  veslrae  coniigerit.  Cetera,  quae  de  sdute  et  honore  vestro 
«  tractamus,  magna  ex  parte  confratri  nostro  Constantino 
«  Turrensi  A.rchiep.  vobis  referenda  commisimus.  At  cum  le- 
«  gatus  Noster,  quern,  Deo  annuente ,  in  proximo  miltere 
«  disponimus,  ad  vos  venerit,  voluntatem  nostram  pleniter 
«  vobis  signincabit,  et  quod  gloriae  et  honori  vestro  conde- 
«    cet,  apertius  enarrabit   ». 

Lectis  his  litteris,  et  auditis,  quae  a  Constanlino  Archiepi- 
scopo  relata  fuere,  Judices  nihil  certi  statuerunt.  Sed  Honrocus 
Judex  Caralitanus  Romam  ire  decrevit,  atque  ita  plunes  com- 
meatum  a  Gregorio  efflagitavit ;  qui  Pontifex  XVII.  kal.  iebr. 
in  hunc  modum  ei  rescripsit. 

«  Litteras  tuas  accepimus,  in  quibus  te  ad  Nos  velle  ve- 
«  nire  continebatur.  Nobis  ltaque  placet,  ut  venias,  et  cum 
«  omni  securitate  postquam  ad  lilus  nostrum  veneris  eundo 
«  et  redeundo  per  fines  terrae  Nostrae ,  te  migi  are  posse 
«  nullatenus  tibi  dubitandum  esse  scias.  Praeterea  admone- 
«  mus  prudentiam  tuam,  ut  de  caussa,  quam  per  Archiepi- 
«  scopum  Constantinum  Turrensem,  hoc  in  anno  a  nobis 
«  Capuae  consecratum  ,  tibi  mandavimus,  cum  ceteris  Sardi- 
«  niae  Judicibus  loquaris,  et  firmiter  inter  vos  communicato 
«  consilio,  quidquid  vobis  inde  cordi  et  animo  sit,  celeri 
«  Nobis  responsione  notificate;  scientes  quod,  nisi  hoc  anno, 
«  certa  nobis,  super  hac  re,  ratione  respondebitis,  nec  am- 
«  piius  vestra  responsa  quaeremus,  nec  ulterius  jus  et  honorem 
«  s.  Petri  Urequisitum  relinquemus  ».  Haec  in  Regesto  ejus- 
dem,  in  Bibliotheca   Vaticana  recondito,  adparet  epistola. 

Anno  sequenti  1074  ad  haec  misit  idem  Gregorius  Papa 
Populonienscm  Episcopum,  cui  debitus  honor,  et  jus  fuit    ab 


I2J 
Honroco  Jiulice  Caralitano  pcrsolutum ,  ut   patet    ex    ejusdem 
Gregorii  Papae  epistola,  quae  in  dicto  Regesto  legitur  iri  hunc 
niodum  : 

«  Gratias  omnipotcnti  Dco  rcfcrimus,  quia  tua  sublimitas 
«  R.  Pctrum  rceognoscens  debitum  bonorem  et  reverentiam 
«  legato  Nostro  Populoniensi  Episcopo  exbibuit:  ac  proinde 
«  ila  devolionem  tuam  in  illo  suscipimus,  quasi  Nobis,  sicut 
«  B.  Petro,  pracstileris,  dicente  Domino:  Qai  vos  recipit , 
«  me  recipit.  Dileclionem  ergo  tuam  monemus,  ut  ea  ,  quae 
«  a  praefato  legato  Nostro,  atque  Haronnc  prudenti  viro , 
«  audiisti,  alta  memoria  semper  retineas,  si  et  tui  memoriam 
«  ante  Dominum  jugiter  esse  desideras.  Nos  enim  memorati 
«  Episcopi  bortatu,  et  precibus,  qui  se  a  te  reverenter  susce- 
«  ptum,  honorificeque  tractatum  testatur,  apud  illum  ,  cujus 
«  vices,  licet  indigni ,  fungimur,  te  in  mente  specialiter  dein- 
«  ceps  babere  optamus  ».  Et  infra:  «  Nolumus  scientiam  tuam 
«  latere  Nobis  terram  vestram  a  mullis  gentibus  esse  petitam; 
«  maxima  servitia,  si  eam  permiserimus  invadi,  fuisse  pro- 
«  missa;  ita  ut  medietalem  totius  terrae  nostro  usui  vellent 
«  relinquere,  partemque  allcram  ad  fidelitatem  nostram  sibi 
«  habere.  Cumque  boc  non  solum  a  Romanis,  Tbuscis,  ct 
«  Longobardis,  sed  etiam  a  quibusdam  ultramontanis,  crebro 
«  a  Nobis  esset  postulatum,  nemini  in  ea  re  ucquam  assen- 
«  sum  dare  decrevimus,  donec  ad  vos  legatum  Nostrum  mit- 
«  tentes,  animum  vestrum  deprebenderemus.  Ideo  autem  quia 
«  devotionem  te  habere  in  Legalo  Nostro  monstrasti;  si  cam 
«  sicut  oportet,  scrvare  semper  volueris,  non  solum  pcr  Nos, 
«  nulli  ingrediendi  terram  vestram  Iicentia  dabitur;  sed  etiam 
«  qui  attentaverit^,  et  saeculariter  et  spiritualiter  prohibebitur 
«  a  Nobis,  ac  repulsabitur.  Auxilium  denique  B.  Pctri,  si  ih 
«  ipsius  fidelitate  perseveraveritis ,  procul  dubio,  quod  non 
«   deerit  vobis,  et  hic  et  in  futurum  promittimus   ». 

Hoc  jus  Sardiniae,  Romanis  Pontificibus  debiium,  usurparc 
coepit ,  ut  diximus  ,  lmperator  Fridericus  Barbarossa ,  atque 
ita  Sardiniae  et  Corsicae  tributa  exegit.  Cnjus  rei  indignitafe 
motus  Hadrianus  IV.  anno  clrciter  1158  quafuor  Cardinales, 
Octavianum  nempe,  Hcnricum,  Wilelmum  ,  et  Vidonem  Cre- 
monensem  ad  Fridericum  destinavit,  qui  iHurii  apud  Bononiam 


conteriientes  ,  inler  alia  postularunt,  ut  Sanliniae  et  Corsicae 
trihuta  restituerei,  quemadmocluni  referl  Carolus  Sigonius  L.  XI I. 
Praeterea  anno  circiter  1202  Pisanus  Archiep.  exegit  ab 
Judice  Caralitano  jurauieniuoj  ficlelitatis  praestari  solitum  Ro- 
tnanis  Pontificibus ,  et  eorutn  nomine  Archiepiscopo  Turritano. 
Quod  Innocentius  Papa  111.  moleste  tulit,  atque  Pisano  Arcbiep. 
has  dedit  literas  ,  *  Si  diligertti  penses  animo  ,  quid  illa  la- 
«  bernaculi  arca  significet ,  in  qua  cum  tabulis  virga  simul  et 
«  manna  sunt,  jubente  domino,  nequaquam  Nos  tibi  scripsisse 
m  dure  et  aspere  repulares,  cum  in  pectore  Romani  Pontificis  , 
«  qui  universis  ecclesiarum  praelatis  praeesse,  Deo  auctore ,  di- 
c  gnoscitur  ,  el  virga  correptionis  et  manna  debeat  esse  dulce- 
c  dinis  ,  ut  altera  foveat  humiles  et  devotos,  el  reliqua  rebelles 
c  feriat  et  puniat  delinquentes.  Hinc  est,  quod  illius  vulneribus 
c  sanandis  ,  quem  Satnaritanus  duxit  in  stabulum,  vinuni  adibe- 
c  tur  et  oleum  ,  ut  nisi  commonitionis  et  exhortationis  oleo  de- 
linquentiam  vulnera  foveantur,  vinum  ecclesiasticae  severitatis 
subsequatur.  Licet  igitur  ex  iis  ,  quae  praemissimus  ,  contem- 
ptis  monitis  Nostris,et  mandatis,  quibus  nisi  fuimus  fraterni- 
tatem  tuam  frequenter  inducere,  ut  dilectum  filium  noslrum 
c  \V.  marchionem  Missae  Judicem  Caralitanum  a  juranienlo 
c  fidelilatis  absolveres,  quod  exhiberi  tibi  et  ecclesiae  Pisanae 
c  fecisti,  ut  eo  non  obstante  Nobis  et  Ecclesiae  Romane  jura- 
c  ret;  quod  incunctanier  dcbuisses  exequi,  et  renuisti  tamen , 
c  hon  solum  asperilale  verboru.n,  sed  exequutione  forsitan  po- 
«  tuisserntts  in  te  procedere  ecclesiasticae  disciplinae ;  ciim 
c  jara  dictus  Judicatus  ad  jus  et  proprietatem  B.  Petri  perti- 
«  neat  f  sicutt  tota  Sardinia  ad  nullum  alium  pertinet ,  nec 
€  ex  medietate  ,  parte;  nec  sit  quidq.iam  rationabiliter  adlega- 
«  tum,  quare  tibi  licuerit  pro  te,  vel  ecclesia  tua  a  praedicto 
«  Narchione  Massae  Judice  Caralitano  fidelitatis  exigere  jura- 
«  mentum  .  .  .  ».  Sequitur  paullo  post  «  Super  alio  vero  arli- 
«  Culo  taliter  respondisti ,  quod  ab  eo  tempore ,  quo  fuistt 
c  Assumplus  ad  Praesulalus  oifieium  ,  juranoentuui  tidelitatis  , 
»  pro  Sede  Apostolica,  ab  ipsis  Judicibus  recepisti.  Scias 
c  tamen  per  Archiepiscopum  Villanum  praedecessorem  tuu.n 
c  virum  magnae  a  clorilalis  el  honestatis  ,  qui  longo  tempoie 
#  iii  cttria  roiiiana  exlriil,  ac  postea  creatus  Cardinalis  plenius 


?23 

f  quoqne  novit  consuetudines  ,  et  statuta  ;  scias  per  onmes 
«  anteeesgores'  tuos,  qui  fuerunt  viri  magnae  auctoritatis  secus 
«  faeium  fuisse  ,  secusque  de  antiqua  consueludine  tenuisse  , 
«  cum  mlii!  ipsis  hactenus  ab  Apostolica  Sede  fuerit  objectmn. 
«  Nos  igitur  iis  et  aliis,  quae  dilectus  frater  magister  Bandinus. 
«  nuucius  tuus  proponere  voluit  ,  plenius  circu.nspectis  ,  non, 
«  iuieiiexinius  te  vel  ecclesiam  tuam  super  hoc  aliquo  jure, 
«  subnixam  ,  quo  valeas  a  mandati  Nostri  exequutione  ra^io- 
«  nabiliter  excusari,  quum  auctoritatem  Sedis  Aposlolicae  non 
«  ostendas ,  per  quam  a  praedictis  Judicibus  Caralitanis  tu 
«  et  antecessores  tui  fidelitatis  exegeritis  juramenta;  nec  prae- 
«  scriptione  aliqua  muniaris  ,  quum  ,  secundum  confessionein. 
«  tuam,  nec  tu  nec  ecclesia  Pisana  fueritis  in  quasi  possessione» 
«  juris  exigendi  hujusmodi  juramentum ,  quod  per  sedem,, 
«  Apostolicam  ab  ipsis  Judicibus  receptum  fuisse  fateris;  per 
«  quod  constat  Ecclesiam  Romanam  semper  in  quasi  possessio- 
«  ne  fuisse  ,  quum  pro  ea ,  ministerio  tuo  et  antecessorum 
«  tuorum  exactum  fuerit ,  et  praestitum  juramenlum  ;  ab  eo 
«  namque  possideri  quid  dicitur,  cujus  nomine  possidetur ; 
«  si  vero  dicatur,  quod  nomine  tuo,-  et  antecessorum  luorum  , 
«  et  non  nomine  Nostro  ,  et  Ecclesia  Romanae  saepe  nomina- 
«  tum  juramentum  fuerit  exactum  ,  potest  inferri  quod  jura- 
«  mentum  praestitum  de  conservando  jure  et  honore  sedis  Apo- 
«  stolicae  fuerit  violatum.  Unde  liquet  retineri  non  posse  quod 
«  contra  juramentum  hujusmodi  fuerit  scienter  obtentum:  quia, 
«  etiam  secundum  hoc,  locum  praescriptio  habere  non  potest, 
«  quum  in  praescriptione  rerum  ecclesiasticarum  bona  fides 
«  et  justus  titujus  exigantur ;  et  si  locum  habere  potnisset 
«  praescriptio  ,  adhuc ,  praescriptio  isthaec  centenaria  non  esf 
«   (  quae  sola  currit  contra  Romanam  Ecclesiam  )  etc.  ». 

Has  literas  ex  decretal.  Antonii  Contii  ,  Johannis  Guintini, 
et  Antonii  Augus,  in  cap.  Si  diligenli  de  praescript.  habuimus. 

Alias  etiam  literas  Willelmo  Judici  Caralitano  idem  Inno* 
centius  Papa  his  verbis  scripsit. 

«  Ea  te  credimus  discreiione  vigere  ,  ut  inteMigas  per  t$ 
«  ipsum  ,  quod  onus  non  remiitilur,  sed  augeiur^  quum  cuh- 
«  quam  improvide  solvitur  ,  quod  alii  ex  dehito  est  praeslan? 
«   dum.  Sane  quum   ven.    fr.    NosL.   Arejuep.    Turritauus ,   ppr 


124 
«  «uas  nobis  literas  intimavit,  q'iod  quum  a  te  noniinc  Noslro 
«  jtiramentum  fidelitalis  ,  sicnli  a  Nohis  iu  mandalis  accepe- 
«  ral,  exegisset,  iilud  exhibere  iri  <ejus  manihus  distulisti ,  ad- 
«  serens  quod  ven.  fratr.  Nostro  Pisano  Archiep.  salvo  Apo- 
«  stolicae  sedis  honore ,  hujusmodi  praestiteras  juramentum. 
«  Quum  igitur  Nobis  et  Ecclesiae  Romanae  fidelitatem  jurare 
«  tenearis ,  sicut  tua  etiam  prudenlia  recognoscit  ,  si  praesti- 
«  tum  non  est,  quod  a  te  Nobis,  tamquam  debitum,/esl  prae- 
«  standum  juramentum,  illud  repules  illicitum,  et  novum  ,  quod 
«  a  Nobis  tamquam  debitum  petitur  ,  licite  exhibebis,  illicito 
«  illo  prius  praestito  juramenlo  non  obstante.  .  .  Monemus  ergo 
«  nobililatem  tuam  et  exhortamur  attentius  ,  ut  per  A.  S.  M. 
«  atque  P.  quod  omni  excusatione  et  occasione  eessante  in 
«  manibus  ejusdem  Arehiep.  Turritani,  fidelitatis  Nobis  et  Ec- 
«   clesiae  Romanae  exhibeas  juramentum  ». 

Haec  habentur  in  Anton.  Conlii  ,  Augustini ,  et  Gratiani 
decret.  cap.  Ea  te  de  Jurejur. 

Judices  itaque  Sardiniae  fidelitatis  jusjurandum  et  tributa 
Romanis  Pontificibus  exsolvebant ;  illaque  Judicibus  postea 
ejectis ,  ab  Aragonensium*  regibus ,  quibus  Sardinia  fuit  con- 
cessa  ,  deinde  praeslabantur  ,   ul  infei  ius  dicemus. 

Ceterum  quid  fuerit  ab  his  Judicibus  gestum,  quaeve  illorura 
series  et  successio  certe  a  scriptoribus  traditum  non  invenio  _, 
sed  in  parvo  Judicum  Turritanorum  MS.  libello  ab  incerto 
auctore  condito  prisca  lingua  Sardoa,  et  in  quibusdam  Eccle- 
siarum  Sardiniae  MSS.  codicibus,  quos  Condaghes  dixi  vocatos  , 
atque  paucis  aliis  monumentis,  infrascriptorum  Judicum  memo- 
riam  saepe  ineerto  tempore,  et  serie  intercisa ,  reperi,  quam 
praeterire  nolui.    Uaque  fuere. 

Judices    Turritani 

Gunnarius  ,  seu  Gonarius,  dictus  Comita,  fuit  primus  Turri- 
tanus  Judex  ,  Codice  s.  Mariae  de  Cerigo  referente.  Fuit  Co- 
mita  utriusquc  loci  Judex,  Turritani  scilicet  et  Arborensis.  Hic 
miraculose  lepra  mundatus  amplissimam  ss.  mm.  Gavini,  Proti, 
et  Januarii  ecclesiam  ,  summa  impensa  ,  conslruxit ,  magnifice 


125 
Qrnavit ,  donis  multis  ditavit,  ct  ad  eam  sanclorum  praedieto- 
rum  corpora  transtulit ;  in  qua  deindc  obiens  scpultus  fuit , 
ut  iu  ejusdem  ecclesiae  antiquo  oodice  lcgitur.  Habnit  tres 
sorores  Helenam  nempc ,  Pretiosam ,  et  Georgiam  ,  quarum 
ullima  eeelesiam  sauctae  Mariae  in  Ardarae  oppido  ,  illiusque 
castrum  et  curiaiu  etleeit,  alque  Baldum  Gallureusem  Judicem 
bello  vicil ,  et  cepit ,  ut  idein  codex  refert. 

TorqukoriUSj  alias  Dorgotorius  ,  vel  Orgotorius  Gunale  , 
Judex  ulriusque  loci ,  Turritani  scilicet  et  Arborcnsis  ,  Comi- 
lae  Patri  successit ,  et  Mariam  De-Serra  uxorem  duxit.  Hic  s. 
Antiochi  eeclesiam  in  Bisarchio  aedifieavit ,  pluresquC  Sardi- 
ni;ie  eeelesias  ditavit ,  et  anno  1065  amplissima  dona  Cassina- 
tium  monasterio  contulit,  ut  ex  Jacobo  Maynoldo,  et  antiquis 
MSS.  Codicibus  constat. 

Marianus  1.  fuit  Judex  Turritanus,  ad  quem  Gregorius  VII. 
literas  dedit  anno  circiter  1074,  ut  ex  ejus  Regeslo  in  Biblio- 
theca  Vaticana  constat. 

Pelrus  Gunale  fuit  Judex  Turritanus ,  qui  uxorem  habuit 
Georgiam  ,  et  ea  mortua ,  Annam  De-Zori ,  ut  ex  antiquo 
MS.  codice  constat. 

Andreas  Tanca  fuit  Judex  Turritanus  ,  qui  sepultus  fuit  in 
ccclesia  s.  Maria  de  Ardara,  ut  in  Jibello  Judicum  Turritano- 
rum  traditur. 

Marianus  II.  in  Judicatu  Turritano  Andreae  patri  successit , 
et  Susannam  Gunale  ,  seu  De-Zori  uxorem  duxit.  Hic  s^  Ma- 
riae  ecclesiam  in  oppido  Castrae,  et  monasterium  s.  Michaeiis 
ili  oppido  Salvenori ,  ejus  mater  monasterium  Monialium  s. 
Petri  de  Sirchis;  ejus  frater  monasterium  s.  Mariae  de  Cerigo, 
hoc  tempore  construxerunt ,  ut  in   praefato    libello   traditur. 

Constantinus  De-Lacono  Mariano  patri  iri  Judicatu  Turritano 
successit.  Is  anno  circiter  1117  ecclesiam  et  monasterium  SS. 
Trinitatis  de  Saccargia  Ord.  Camaklulensium  s.  Benedieti  a 
fundamentis  extruxit ,  et  ecclesias  s.  Mariae  de  Cerigo ,  s. 
Mariae  de  Ardara  in  ampliorem  formam  redegit ,  donisque 
ditavil.  Obiit  in  urbe  Turrium  ;  at  in  dicla  ecclesia  SS.  Tri- 
nitatis  fuit  sepultus  ,  ut  in  Judicum  libeilo  ,  et  antiquis  codi- 
cibus  MSS.  le^itur.  'Ejus  nxor  Marcusa  Gunale  De-Arborea  in 
Siciiiam  peregere  profccta  hospilalc  s.  Johannis  in.urbe  Mes- 


*  *fe*  •*  * 


m 

aana  aedificare  fecit  ,  mujtis  reditibus  ditavit ,  et  in  eo  obiit, 
vit  in  tisdem  codicibus  Irgitur. 

Gunnarius  II.  ,  vtilgo  Gonarius  de  Laoono,  Constantino  pa- 
tri  in  Judicatu  successit  pner  septem  asmorum,  et  Pisis  educa- 
tus  Mariam  Ebriandi  nobilis  viri  Pisani  filiam  uxorein  duxit, 
diuque  regnavit  Jlie  castrum  montis  Gociani  condidit,  et 
(  ecclesiam  s.  Mariae  de  Cerigo  maguifice  ornavit,  atque  eos  de 
ji  Arzenis  et  Arend(|s,  qnos  inimicos  infensosque  habuit,  omnes 
obsidione  cinxit  et  occidit;  amicos  vero  et  necessarios  suos 
permultis  praemiis  donavit.  Ingraveseente  aetale  regnum  filiis 
suis  divisit,  atque  Judicalum  Turritanum  Barisoni  primogenito, 
regionem  Nurcarae  Petro,  regionem  Fripiae  Itocaro ,  regiones 
Ojani  et  Anglonae  Comitae  dedit,  et  Hierosolymas  pctiit.  lnde 
reversus  centum  quinquaginta  monachos,  quos  a  s.  Bernardo 
Claravallensi  Abbate ,  in  Apulia  tum  versante,  habuit,  in  Sar- 
diniam  duxit,  et  monasterium  s.  Mariae  Capitis-Aquarum  non 
longe  a  Sindiae  oppido  construxit,  et  discordes  filios  suo  ad- 
yentu  cqucordes  reddidit;  post  quae  obiit ,  ut  in  eodem  Judi- 
cum  libello,  et  MSS.  codicibus  est  videre.  Gunnarius  iste 
Gummarus  etiam,  et  sanctus  dictus  est. 

Barison  de  Lacono,  defuncto  patre  Gunnario  gubernacula 
Judicatus  suscepit  et  Pretiosam  De  Arrubu  uxorem  duxit, 
atque  optime  regnum  administravit ,  donaqne  multa  ecclesiis 
contulit  anno  circiter  1180,  et  obiit  in  Sicilia,  sepuitusque  fuit 
Messanae  in  Ecclesia  bospitalis  s.  Johannis  a  Marcusa  Gunale, 
ejus  ex  patre  avia,  condita.  Fuit  iili  Susanna  filia,  quae 
Andreae  Auriae  nobili  Genuensi  nupsit,  et  ex  eo  peperit  Da- 
nielem  ,  a  quo  Barison  ,  Gavinus  ,  Nicolaus ,  et  Petrinus  Au- 
riae  domini   regionis  Nurrae  processerunt. 

Ho<5  tempore  Itocarus  Judicis  Barisonis  frater  Castrum  Mon- 
tis-ferri  condidit,  ul  ex  eodem  Judicum  libello  constat.  Cla- 
ruerunt  etiam  Antonius  Fara  armamentarii  Turritani  praeses  , 
Constantinus  Fara  lictorum  mandator ,  et  Stephanus  Fara  , 
qui  post  obitum,  dona  multa  contulit  Abbatiae  s.  Juliae  Qui- 
terpnis,  ut  ex  codiee  ejusdem  Abbatiae  et  Ecclesiae  Plova- 
censis  constat. 

Constantinus  II ,  vulgo  Gantinus  de  Lacono,  Barisonis  filitis, 
defuncto  paire  Judicatum  habuit,  ut  ex  Cathalonia  prius  Dru- 


W 

dam;  mox,  ea  mortiia,  Pruivsmdam  uxorem  duxit.  Bffc  hcllunet 
cum  Willelmo  inarchione  Massae  ei  Judice  Caralilano  gessit , 
atque  ab  eo  viclus  Castrum  Gociaiii ,  et  Prunisindam  uxoreiu 
amisit,  nuiloque  superstite  haerede,  obiit  multis  crhninibus 
focdatus,  et  anathematis  vinculo  innodatus,  ut  ex  libello  Ju- 
dicum  cbnstat. 

Comita  II.  Barisonis  quartus  filius,  ab  Episcopis  et  primori- 
bus  provinciae  Turritanae  Judex  creatus,  in  locum  Conslanti- 
ni  II.  su  eitur.  Hic  Spellam  Arborensem  uxorem  duxit,  ex 
qua  Marianum  filium,  filiasque  Mariam  et  Pretiosam.,  procrea- 
vit,  pacem  eum  Willelmo  Jud.  Caral.  feoit,  optime  rexit  Ju- 
dicatum,  et  obiit  vicesimo  anno  sui  regni,  ut  ejusdem  libelli 
auclor  referl. 

Marianus  III.  Comitae  patri  successit,  et  Agnetem  Willelmi 
Jii'l.  Caral.  filiam  uxorem  duxit,  ex  qua  Barisonem  filium  , 
Beniuliclam  et  Alasiam  filias  habuit;  quarum  primam  Comili 
Emporiensi,  aliam  Baldo  Judici  Gallurensi  uxores  detht,  ac 
postea   obiil,  ut  ejusdem  libelli  auctor  narrat. 

Ba rison  II.  Mariano  patri  successit,  et  nulla  superslite  prolc 
ab  humanis  decedens  sepultus  fuit  in  Ecclesia  s.  Pantaleonis 
oppidi  Suisae,  ut  ex  eodem  libello  constat. 

Baklus  hujus  nominis  secundus  Galhirae  Judex,  et  uxor  ejus 
Alasia  Mariani  III.  Turritani  Judicis  filia,  mortuo  Barisone 
fratre,  ab  Episcopis  et  obtimatibus  regni  Turritani  vocati  Ju- 
dices  creantur,  illisque  Petrus  Pinna  castrum  Gociani  tradit. 
Post  aliquot  annos,  quibus  in  utroque  Judieatu  simul  regna- 
runt  Baldus  e  vivis  discessit,  et  in  Ecclesia  oppidi  de  Silico 
regionis  Meiloci  sepulius  fuit,  ut  ex  eodem  libello  habemus. 
Alasia  vero  aliquot  annos  vidua  regnum  gubernavit,  ac  postea 
Manuele,  Friderico,  et  Principale  gentis  Auriensis  suadenti- 
bus,  Henrico  Friderici  II.  lmperatoris  filio  notho,  Hencio  vulgo 
appellato,  nupsit,  eique  utriusque  loci  Judicatum  in  dotem 
deiit,  et  nulla  superslite  prole  moriens  regnum  Turritanum 
Gregorio  Papae  bujus  nominis  IX.  ejusque  in  Sede  Apostoliea 
suceessoribus  reliquit,   ut  in  eodein  libello   traditum. 

Anno  circiter  1255  Henricus,  sive  Hencius,  ex  dote  Ala- 
siae,  Judicatum  Turritanum  et  Gallurensem  adeplus,  el  ab 
eji  s  patre    Fridenco    Kex    Sardiniae    coronatus    privilegia    et 


128 
constitutiones  regni  servare  juravit,  ut  ex  MS.  codice  synO- 
dalium  conslitutionum  in  Archivio  Usellensis  Ecclesiae  recon- 
dito,  ut  ex  Christophoro  Landino.  Jacobo  Maynoldi,  Gabiiele 
Paieotto,  et  Hieronymo  Zurita  conslal.  It.que  Gregorius  gra- 
viter  coaqueritur  Friclericum  et  Hencium  terram  Sardiniae,  ad 
Sedem  Apostolicam  spectantem,  occupatam  sub  sua  ditione 
retinere;  Henciumque  sacris  interdictum,  regnoque  Sardiniae 
privatum  declaravit,  quia  Dux  praefectusque  paterni  exercilus 
Pontificem  ipsum,  ceterosque  Ecclesiasticos  diutino  bello  in 
Italia  est  persecutus,  et  Cardinales  ad  Concilium  generale  Ro- 
mam  vocatos  invasit  cepitque,  et  in  carcerem  conjecit ,  ut  ex 
ejusdem  Gregorii  Papae  IX.  epistola,  quae  incipit:  Ascendit 
de  mari  bestia,  et  ex  Nauclero,  Sabellico,  et  Volaterrano 
constat. 

Anno  deinde  1249  orto  inter  Bononienses  et  Mutinenses 
bello,  Hencius,  qui  paterno  exercitu  Mutinensibus  suppetias 
ferebat,  inito  certamine,  apud  D.  Ambrosii  pontem,  a  Bouo- 
niensibus  captus,  nuila  re  ut  dimitteretur,  impetravit;  sed 
custodia  detentus,  publicis  Bononiensium  impensis,  duo  et  vi- 
ginti  annos,  regia  pompa  alitur;  et  mortuus  ac  rriagnifieeniis- 
sime  funeratus  in  ecclesia  s.  Dominici  marmoreo  sepulchro 
tumulatur,  anno  1272  II.  id.  martii,  ut  in  epilaphio  legilur, 
et  constat  ex  Villano,  Nauclero,  Justiniano,  Landino,  Rigato, 
et  Corio,  qui  duo  ulfimi  tradunt  Hencium  condidisse  testa- 
mentum,  et  regnum  Sardiniae  fratribus  Ordinis  Praedicatorum 
s.  Dominici  reliquisse.  Ceterum  Johannes  Laurentius  ab  Ana— 
nia  refert  Jacobum  II.  Aragoniae  Regem  fuisse  ab  Hencio 
regni  Sardiniae  haeredem  institutum.  Nec  etiam  verum  esl  ex 
hoc  Hencio  Bentivogliorum  familiam  ,  quae  in  Bononia  domi- 
nabatur,  originem  duxisse,  ut  referunt  Baptista  Pigna,  et 
Petrus  Recordati  ;  nam  D.  Antonius  Florentinus  antisles,  Nau- 
clerus,  et  alii  tradunt  Friderici  Imper.  progeniem  in  Hencio 
finem  hal^uisse.  Reliquit  tamen  io  Judicatu  Turritano  matrem 
superstitem.  quae  ut  inquit  Petrus  Recordati  Blanca  dicebatur, 
et  Montis-^errati  marchionissa  erat;  quae  postea  animo  aegra, 
saevoque 'amore  saucia,  Michaeh  Zanche  architrichlino  suo 
nupsit,  teste  Landino,  et  ad  regimen  Judicalus  extulit,  unde 
Dantes  Alighierius  de   eodem    cecinit  «   Usa  con  esso  donno 


129 
fttichcl  Zanche  —  Di  Logndom  »  Hic  Znnches  filiam  ex 
Blanca  genitam  Rranohae  Auriae  uxorem  dedit,  qui  magnam 
parteoa  Judicatus  Turriiani  babebat,  ut  inquiunt  Landinus , 
Jusliriianus,  Interianus,  et  alii.  Nam  morluo  Hencio  Turritani 
Judices  desierunt,  et  Aurienses,  Spinulae,  marchiones  Massae, 
raarchiones  Malasphiae,  communitas  Genuae,  et  communitas 
Pisarum  omnem  fere  Judicatum  occuparunt. 

Genuenses  urbem  Sassaris  in  amicitiam,  et  ditionem  suam 
redegeruntj  et  cuni  ea  regiones  Romandiae,  Fluminariae  , 
partem  regionis  Nurrae,  villasque  Geriti,  Octavae,  ct  AristoSae  , 
quae  sub  dominatu  Sassaris  crant,  nt  ex  ipsius  urbis  statutis, 
atque  Zurita,  Justiniano,  et  Interiano  constat. 

llluslris  Anriae  familia  habuit  Algarium,  Caslrum-Genuense, 
et  Castrum  Montis  Javae,  quae  fuerunt  ab  iisdem  Auriensibus, 
u t  quidam  volunt,  condita,  et  Castrum ,  cui  Auriae  nomen 
dedcrunt,  atque  Castrum  Montis  Leonis,  et  Rupis-fortis,  om- 
nesque  regiones  Curatoriae  Anglonae  cum  Ardara  et  Bisarchio, 
curatoriae  Meiloci,  Capitis-Aquarum,  et  Nurcarae  cum  majori 
parte  Nurrae.  In  hac  familia  insignes  eo  lempore  fuere  Bran- 
caleo,  ejusque  filii  Brancaleo,  Manfredus,  et  Matthaeus  Auriae: 
Barnabas  insuper  frater  Brancaleonis  I.  ejusquc  filii  Cassianus, 
Damianus,  et  Fabianus;  Nicolaus  etiam  filius  Cassiani,  el  Ga-~ 
leottus  cum  Nicoloso  Antonio,  filii  Nicolai ,  atque  plures  infra 
memorandi,  ut  ex  Zurita  et    antiquis    monumentis  constat. 

Marchiones  etiam  Malaspinae  dominio,  et  rebus  gestis  prae- 
clari  in  Turritano  Judicatu  fuere.  Nam  urbem  Bosam  novam 
ab  eis,  ut  quidam  ferunt,  conditam,  ac  etiam  Castrum  BuScis, 
et  Castrum  Osuli ,  cum  illorum  snburbiis,  et  Regioncs  Coeinae, 
Figulinae,  Corosi ,  et  Montis  obtinuere.  Insigniores  hujus  fami- 
liae  viri  eo  tempore  fuerunt,  Opizo,  ejusqne  filii  Azo,  Fride- 
ricus,  et  Johannes:  Franciscus  Opizonis  fraler,  et  ejus  filii 
Francischinus,  Johannes,  et  Moruellus ,  nec  non  Manfredus 
cum  duobus  filiis  Francisco  et  Mareello,  ut  ex  eodem  Zariia, 
Annibale  Nesolino,  et  MSS.   monumentis  habemus. 

Spinulae  insuper  gens,  auliquilale  et  rebus  ^estis  clara  in 
eodem  Judicatu  Turritano  dominatum,  leste  Zurita  ,  adqnisi- 
vit.  Hnjus  familiae  ceiebriores  ea  tcmpestate  faere  Chrislia- 
nus,  Galeottus,  et  Manfredus  Spinulae. 

ia 


130 

Pisani  quoque,  ct  marchiones  Massae,  oppida  et  arces  ,  eo- 
dem  Zurita  refcrenle,  in  Judicatu  Turrilauo  habuere;  unde 
Gaslro  Piaano,  et  Monli-Massae,  nomen  huc   itsque    reliquere. 

Gallurae   Judices. 

Anno  1050  Manfredus  Pisanus  fuit  primus  Gallurae  Jndex, 
qui   Gaili    gallinacei  irtsigne  in  armis  deferebat ,  leste  Landino. 

Baldus  L  hujus  nomiuis  fuil  Judex  Gallurensis,  qui  bello 
contra  Comitam  I.  Turritanum  Judicem  suscepto  a  Genrgia 
sorore  Coiuilae  victus  capitur,  ut  ex  antiquo  ecclesiae  Turri- 
tanae  codice  conStat. 

Coiistantiniis  GherarHescus  Judex  Gallurae,  ad  quem  literas 
misit  Gregorius  Papa  VII.  anno  circiter  1064,  ut  ex  illius 
Regesto  in  Bibiiotheca  Vaticana  constat. 

Baldus  II.  fuit  Jndex  Gallurae,  et  uxorem  duxit  Alasiam  , 
*ive  Adelasiam  Mariani  III.  Judicis  Turritani  filiam,  qiue,  ut 
in  Judicibus  Turritanis  diximus,  superstes  Baldo,  Judicatum 
Gallurae  obtinuit,  ut  in  iibello  Judicum  Turritanorum  tradilur. 

Alasia  sjccessit  in  Judicatu  Galiurae  Baldo  II.  et  aliquot 
annos  sola  gubernavit  regna  Logudori    simul  et  Gallurae. 

Hencius,  sive  Henricus,  Friderici  II.  Imperatoris  filius  natu- 
ralis  anno  1254,  Aiasiam  Baidi  viduam  cum  regnis  Logudori 
et  Gallurae  accepit ,  ut  ex  eodem  Turritanorum  Judicum  li- 
bello,  Zurita,  et  Jacobo  Maynoldi   constat. 

Vix  autem  Hencius  a  Bononiensibus  captus  e  vivis  decessit, 
et  obiit  Aiasia,  cum  confestim  Jndicatus  Gailurae  ad  Scotas 
Comites  Pisanos  Judicatus  Gailurae  pervenit,  ut  tcstatur  Ba- 
ptista   Pigna» 

Johannes  Scotus,  comes  Pisanus,  anno  circiterl271  Alasiae 
et  Hencio  successii  in  Judicatu  Gallurae,  et  anno  1280  obiit 
Jn  castro  s.  Miniat»,  ut  refert  Johannes  Villanius. 

Ninus  Scotus,  qui  fuit  nepos  Ubaldi  Vice-comitis  Pisani 
successit  in  Judicatu  Gallurensi  anno  1280,  et  Beatricem  H- 
liam  Opizonis  VI.  Atestae  et  Ferrariae  marchionis,  uxorem 
duxit,  ex  qua  Johannam  filiam  procreavil,  ac  postea  obiit  in 
Thuscia,  m  oppido  s»  Miniati,  anno  circiler  1298  ut  ex  Chri- 


131 
sfoplioro  Landino,  ef   Johanne   Bnptista   Pipjna  conslat,   De-  lioc 
Nino  Gallurac  Judice  iia  Cecinit   Danies   ,\!if>herius 
/  er  me  si  feee,  ed  io  ver  lui  mi   fei 
Giiidice    \i/t  ^eniil  quanto  mi  /tiacque 
Quando  ti  vidi  twn  esser  fra  i  rei. 
Ninus  hie  Comitam  quemdam  Gallurensem,  avarum,  ac  ver- 
sipeliem  hominem  ,  qui   inimieos    maneipatos  Nini  earcerihus  , 
pecnnia   corruptus   dimisit,    jussit  suspendi ,  unde  cecinit  Dan- 
tes   Aligherius   Inferni  Carmine  XXII. 

C/ti  ftt  colui,  da  cui  inaia  pariita 
DiJ  clie  facesti  per  veuire  a  prodaf 
Ed  ei  rispose:  fu  frate   Goinita. 
Quel  di   Galiura  vasel  d9  ogni  Jroda , 

Ch9  ebbe  i  nemici  di  suo  donno  in  matio , 
E  fe/  lor  si ,  che  ciascun  se  ne  loda. 
Denar  si  tolse ,    e  lasciolli  di  piano 

tSi  come  ei  dice ,  e  negli  altri  offici  anche 
Barattier  fu  non  piccol,  ma  sovrano. 
Beatrix  Alestina  Nini  vidua  in  majore  parte  Judieatus  Gal- 
lurae  viro  successit  quae  anno  cireiter  1500  de  mense  jnnii 
secundas  contraxit  nupiias  cum  Galeaceio  Vice-eomile  MaUuaei 
Magni  Mediolanensium  Ducis  filio,  ul  testaniur  Landiu us  pi- 
gna,  et  Bernardinus  Corio,  unde  Dantes  eeeinit  de  PurgatOr 
rio  Carmine  VIII. 

Quando  sarai  di  la  dalle  larghe  onde, 
Di9  a   Giovanna  mia,  che  per  me  chiami 
La  dove  agii  itinocenti  si  risponde. 
Non  credo  che  la  sua  madre  jiiit  m9  ami , 
Poscie  che  tramutb  le  bianche  bende, 
Le   qual  convien  che  misera  ancor  brami. 
Per  lei  assai  di  lieve  si  comprende 

Quanto  in  femmina  fuoco  d9  amor  dura, 
Se  l9  occhlo   o  il  faUo  spesso  non  l9  accende» 
Non    «li  fara  si  bella  sepoUura 

La   vipera,   che  i   Milanesi  accampa, 
Come  avria  falto   ii   Gallo  di   Grdlura. 
Hic  Galeaccius   Puif    populi   MedioIant*nsis  Capuaueus  a  patre 
crealus,  mox  Prineeps   eivitatis,  et  dominus  a  populo  a^pella- 


132 
tus  urbi  praefuit.  Postea  vero  a  Ludovieo  Bavaro  Imperatore 
coactus  abdicavit,  et  cum  filio  ac  fratribus  in  carcerem  fnit 
delrusus.  Deinde  oumibus  dimissis  exul  ipse  in  castro  Pissiae 
in  Thuscia  obiit  anno  1528.  Praedicta  Beatrix  ejus  uxor  obiit 
anno  1325,  ejusque  corpus  Mediolani  in  ecclesia  s.  Francisci , 
decenter  fuit  conditum  marmoreo  sepulchro,  in  quo  Viceco- 
mitum  et  Gallurae  insignia,  et  arma  incisa  adhuc  visuntur  , 
teste  Corio.  Reliquit  Actium  fiiiuni  ex  Grleaccio  ,  alque  ita 
ipse  el  ceteri  Vice-comiles  ,  qui  se  pro  Mediolani  principibus 
tulere,  in  jure  Judicatus  Galiurae  Beatrici  hac  serie  successere. 

Azo  vel  Actius  Galeaccii  et  Beatricis  filius  successit  in  dicto 
Galiurae  jure,  et  nulla  superstite  prole  obiit  anno  1359. 

Anno  J559  Luchinus  Matihaei  Magni  filius  et  Actii  patruus 
cum  Johanne  fralre,  Mediolanensium  Archiepiscopo  in  dicto 
jure  nepoti  successit,  et  decessit  ab  humanis  anno  1549.  Lu- 
chinus  hic  foedus  cum  Pisanis  et  Genuensibus  percussit  contra 
Aragonenses  Sardiniam  occupantes  anno  1540,  teste  Zurita. 

Johannes  Matthei  Magni  alter  filius,  et  Aciii  patruus,  post 
obitum  Luchini  fratris  diclum  jus  Gallurensis  Judicatus  so- 
lus  habuit:  et  ex  Episcopo  Novarensi  Archiepiscopus  Mediola- 
nensis  creatus  habuit  anno  1555  dominatum  Gallurensium  et 
Genuensium,  qui  se  illius  imperio,  et  poteslati  subjecerunt, 
ut  refenmt  Corius  et  Zurita  cum  Sabellico. 

Hic  foedere  percusso  cum  Mariano  Arborensi  Judice ,  In- 
«ubrium  et  Genuensium  auxiliares  copias  in  Sardiniam  contra 
Aragonenses  misit,  et  anno   1554  obiit. 

Matthaeus  Galeaccius  II.  et  Barnabas,  filii  Stephani,  et  Mat- 
thaei  Magni  nepotes,  Mediolanum,  Genuam,  et  jus  Sardiniae 
in  Gallurensi  Judicatu  adepti,  uno  praetore,  quem  pari  judi- 
cio  deli};ebant,  gubernarunt.  Obiit  Matthaeus  sine  virili  prole 
anno  1556. 

Galeaccius  anno  1578  et  Barnabas  coactus  a  Johanne  Galeac- 
cio  nepote  abdicavit  anno  1585  quo  mortuus  est. 

Hac  tempestate  Uriseenscs  homines  Gallurae,   Aragonensium 

imperium  detrectantes,  adhuc  sub  Vice-comitum  imperio,  teste 

2urita,  persistebant;  sed  biennio  post  illis  deviclis,  et   Gallu- 

cnsi  Judicatu   in  ditionem    redacto  Petrus  Aragoniae  Rex    no- 

men  Judicatus  Gallurae,  quod  ei  suspectissimum  erat  penitus 


133 
extinxit,  atque   nomine  Caralitanac  ftubcrnalionis  comprehendi 
voluii ,  ul   retiert  Zurita. 

Anno  13i8  Johannes  Galeaccius  filius  Galeaccii  II.  defunclo 
patri,  in  Judicatu  sueeessit,  ct  ,  ul  diximus  ,  Barnabam  pa- 
truura  abdicare  coegit.  Hic  auno  1395  Dux  Mediolani  creatus 
fuit,  atque  obiil  anno  1402. 

Anno  1402  Johan-ics  Maria  Jo.  Galeacio  palri  successit  in 
jurc  Judicatus  Gallurensis:   occisus  fuit  aono   1412. 

Anno  1412  Philippus  Maria  aller  Jo.  Galeacii  rilias  Johanni 
Mariae  fralri  majori  natu  successit,  et  absque  legitima  sobole 
anno  1447  obiens  jus  Gallurae,  omnemque  haereditatem  Al- 
phonso  Aragoniae  ei  Sardiniae  regi  reliquit,  ut  ex  Corio  ,  et 
Maynoldi   apparet. 

Ceterum  Auricnses  defuncto  Nino,  meliorem  Judieatus  par- 
tem  occuparunt,  redactis  in  eorum  dilionem  regionibus  Ale- 
gurinae,  Nullari,  Curii,  et  Curtasi,  ut  refert  Zurita  ad  annuni 
1308  eap.  LXXI. 

Judices    Cara  UtanL 

Anno  1050 fuit  primus  Judex  Caralitauus 

Barison  hujus  nominis  primus,  quem  Leo  Cardinalis  Ostien- 
sis  anno  eirciler  1065  regem  nominat,  eumque  dona  multa 
contulisse  monasterio  Cassinatium  s.  Benedicti   refert  Maynoidi. 

Onroeus  Grimaldus  fuit  Judex  Caralitanus  ,  ad  quein  literas 
plures  Gregorius  VII.  scripsit  anno  circiter  1074  ,  ut  ex  ejus 
Regesto  in  Bibliotheca  Vaticana  constat. 

Doryotorius  Pelruccius  fuit  Judex  Caralitanus,  qui  villam 
Sueliis  s.  Georgio  Episcopo  Suellensi  donavit,  habuitque  uxo- 
rem  Veram,  quae  villam  Simieris  eidem  Georgio  tradidit ,  ut 
ex  ejusdem  saneti  historia  in  Bibliotheca  Ecclesiae  Caralita- 
nae  adparet. 

Marianus  Castruccius  fuit  Judex  Caralitanus,  qui  a  Pisanis 
coactus  regnum  deposuit,  et  anno  1110  Genuensium  auxilio 
iiluc  recuperavit;  quibus  deinde  pro  accepto  beneficio  fideli- 
tatem  praestitit,  et  libram  unam  auri  eorum  ecclesiae  cathe- 
drali  singulis  annis  pendere  promisit,  ut  ex  antiquis  monu- 
mentis,  et  Hieronymo  Zurita,  et  Aug.  Justiniano  constat. 


m 

Perrtis  de  Lacono  Gunnarii  II.  Judicis  Turritani  filius.,  et 
Nnrcarae  dominus ,  Garalilanum  Judicaliim  occupavit,  euinque 
a  Willelmo  marchione  coactus  abdicavit ,  et  clolore  amissi  Ju- 
dicatus  in  urbe  Turritana  obiit,  ut  ex  Judicum  Turritanorum 
libello  constat.  Hic  anno  1166  Ubertiim  Hicaltum  Genuensium 
Consulem  et  legatum  in  civitate  et  amieitia  sua  lihcralissime 
recepit,  eique  jusjurandum  fidelitatis  praestitit,  argenlique 
libras  decem  millia  quadriennio,  et  libras  cenlum  singulis 
annis,  libramque  unam  ecclesiae  cathedrali  Genuensium  sol- 
Yere  promisit,  Pisanosque  omnes  e  suo  Judicatu  expellere  est 
pollicitus,  ut  Paulus  Interianus  et  Augiistiuus  Justinianus  referunt. 

Anno  1195  Willelmus  marchio  Massae  Judicem  Petrum  de 
Lacono  Judicatu  Caralitano  abdicare,  et  in  urbem  Turrilanam 
se  recipere  coegit,  ipsumque  regnum  Caralitanum  vi  armorum 
tenuit,  Constantinumque  II.  Judicem  Turrifanum,  qui  ei  obsi- 
stere ,  et  nepotem  in  regno  sustinere  conabatur ,  bello  supe- 
ravit,  et  ejus  uxorem  Prunisindam,  et  casirum  Gociani  tenuit; 
pacem  deinde  cum  Judice  Comita  ipsius  Constantini  succes- 
sore  fecit,  castro  Gociani  in  primis  restituto,  suaque  filia 
Agnete  Mariano  ipsius  Comitae  filio  uxore  data,  ut  in  Judi- 
cum  Turritanorum  libello   legitur. 

Anno  deinde  1196  Marcellinus  Drudus  Genuensium  praelor 
eum  eodem  marchione  Willelmo  bcllo  deccrtavit,  eoque  vieto 
oppidum  s.  Gillae,  expugnavit,  ruinis  dtformavil,  et  spolia 
resque  omnes  pretiosas,  quae  plurimae  in  palatio  MarchioYiis, 
et  toto  oppido  erant ,  Genuam  adsportavit,  ut  ex  Justiniano  , 
Sigonio,  et  Interiano  conslat. 

Praeterea  Wilielmus  Judex  anno  circiter  1199  cum  Petro 
Judice  Arborensi  bellum  gessit ,  et  eo  victo  captoque  Judica- 
lum  Arborensem  occupavit ,  illiusque  regem  se  fecit;  quod 
ex  epistola  lnnocentii  III.   habemus  ,   ut  infra  dicemus. 

Anno  207  Petrus  II.  marchio  Massae  fuit  Judex  Caralitanus, 
et  Arborensis  ,  qui  Benedictam  uxorem  duxit ,  et  marehioni 
Willelmo  suecessit ,  ut  ex  nionumentis  in  Archivio  ecclesiae 
Caralitanae  reconditis  constat. 

Anno  1215  Dorgotorius  Ranucir.s  fuit  Judex  Caralitanus  , 
ut  ex   iisdem   monumentis  apparet. 

Conslanliuus  ejusdem  Dorgotorii  filius  successit  Judici  Cara- 
litano.  Ibidem. 


m 

Rarison  11.  fuit  Jiidex  Cnralit^nus,  ct  uxorem  hubuit  nounne 
llencdiriam.  b)x  iisdem  monumenlis.  Barison  iste  fuit  Arborensis. 

\uu>  \"Z~A)  Willcluius  II.  Barisouis  el  Bencdiclae  tilius  fuit 
Jiidex  Caraliiauus  ,  luultisque  donis  et  privilegiis  donavit  Ar- 
chirpiscopuui  Caraliianum  ,   ut  eodices  referttnt. 

Chianus  march.o  f:iit  Judex  Caralitanus ,  et  anno   1258    oe- 
cisus   tnit  ,    ul    rrferi     Jusiiuianus    et    luicrianus.    Hio    easlnun 
C.aralis    Genuensibus   donavit  ,    et    illius    possessiouem    O^crio 
Seoio  ,  et  Jobaimi   Panzano    Genuensium   legatis  tradidit  ,    eo 
dcn»    Auguslino   Imeriano  referente. 

Willelmus  Cepola  Chiani  nepoti  iu  ludieatu  Caralitano  suc- 
oessit  anno  1238  ei  codem  anno  obiit  Genuae,  herede  dicti 
Judiealus  testamento  iustiluta  communitate  Genuae,  ut  ideui  au- 
clor  cst   Justinianus. 

Coiinminitas  Genuie  ,  ut  refert  Zurita  ,  Judicatum  Caralita- 
nutn  occupavit.  Quare  inter  Pisanos  et  Genuenses  reuovalum 
est  bcllutn  ,  muliisque  coaimissis  praeliis  Pisani  superiorcs 
caslrum  Caralis  ,  illiusque  suburhia  ,  alque  castrum  Aquae-fri- 
dae  ,  el  Baraluii  ,  ct  aiia  vicinae  regionis  oppida  habuere. 
Cctera  autem  loca  et  eastella  Judicatus  Caralitani  ceperunt 
iijfrascripli  ;   aiqtte   ita  Judices  Carajitani  desierunt. 

Marianus  Judcx  Arborcae  oppida  et  caslella  quaedam  inva- 
si(  j  atque  in  suain  ditionem  redegit  ,  quae  anno  1295  Pisanis 
lestamento  rcliquit. 

Ninus  Scotus  Gallurae  Judex  tertiam  partem  Judicatus  Ca- 
raliiani  occupavit5  et  in  ea  castrum  Chirrae  et  Agugliaslri 
eepit  ;  atque  Nino  mortuo  successit  in  ea  parte  Johanna  ejus 
filia  anno  1298  ,  quam  Rarnabas  hlius  Brancaleonis  H.  Auriae 
uxorem  ducere  cupiebat.  Haec  anno  1508  Ricardo  De  Canino 
domino  eivitatis  Trevisii  nupsit,  ne  referunt  Corius,  Landinus  , 
ac   praeseriim  Zurita. 

U(»oiinus  Gerardescus  Comes  Pisanus  oppidam  Villecclesiarum, 
et  Domus-novae  ,  ejusque  turrim  ,  et  alia  vicina  oppidula  , 
eorumque  maria  acquisivit.  Anno  tamcn  li!88  a  Pisanis  eaplus  , 
qni  advcrsae  faetionis  erant ,  in  carcerem  cum  duobus  rilus 
et  neponbus  conjectus  foetore  et  inedia  necatus  fuit ;  ejusque 
filii  Guelphus  et  Lotlus,  ut  superius  diximus  ,  eontra  Pisanos 
in   Sardinia   rcbelianles  ,  ab  ipsis  Pisanis  vieti  ,    bonisque   spo- 


136 
liati  fuere  ,   ut    ex    Villano  ,     Sabellico  ,    Justiniano  ,  et  MSS. 
monumentis  constat. 

Comites  efiam  de  Donoratico  sextam  partem  Judicatus  Ca- 
ralitani  tesie  Zurita  habuere  ,  et  in  ea  castrum  Gioiosae-guar- 
diae ,  Villam-massargiam  ,  et  Connesam  cum  omni  regione 
Sigerri.  Insigniores  inter  hos  Comiles  fuere  ,  Bonifacius,  No- 
vellus  ,  Rainierius,  Manfredus,  Thomas,  Gerardus,  et  Barnabas , 
ut  auctorest  Zurita.  Horum  aulem  Rainierius  circa  annum  1256 
uxorem  cepit  Agnetem  marchionissam  Massae ,  et  Caralis  Ju- 
dicissam,  ut  patet  ex  scripturis,  quae  in  Archivio  Caralitanae 
Ecclesiae  servantur. 

Jndices  Arboreenses 

Anno  1050  . primus  Judex  Arbororeae. 

....  Marianus  De'  Zori  fuit  Judex  Arboreae  ,  ut  ex  an- 
tiquo  codice  MS.  constat. 

Honrocus ,  Seu  Orzocorus  Zori  fuit  Judex  Arboreae ,  ad 
quem  literas  dedit  Gregorius  VII.  anno  circiter  1074,  ut  ex 
illius  Reg.  in  Bibl.  Vatic.  constat.  Hic  Nivatam  uxorem  duxit , 
et  ex  urbe  Tharra  in  promontorio  s.  Mirci  cum  omni  popilo 
in  Oristagni  urbem  commigravit ,  ut  in  antiquo  cod.  MS. 
legitur. 

Torbenus  Zori  Honroco  patri  successit,  et  Annam  de  Laco- 
no  uxorem  duxit ;   quod  habemus  ex  eodem  MS.   cod. 

Honrocus  II.  seu  Orzocorus  Zori  fuit  Judex  Arboreae  ,  et 
Mariam  Orruu  in    matnmonio   habuit ,   eodem   MS.    referente. 

Comita  Orruu  pater  diclae  Mariae  fuit  et  ipse  Judex  Arbo- 
reae  ,  ut  ex  eod.  cod. 

Gunnarius  de  Lacono  vel  Gonnarius  fuit  Judex  Arboreae,  et 
Helenam  Orruu  uxorem  duxit,ex  qua  tres  habuit  iilias,  nempe 
Helenam,  Georgiam,  et  Pretiosam,  totidemque  fdios,  videlicpt 
Constantinum  ,  Comitam  ,  et  Honrocum  ,  qui  fuerunt  Judices 
Arboreae. 

Constantinus  de  Lacono  Gunnario  palri  successit,  et  Annam 
Zori  uxorem  duxit ,  ut  ex  dicto  cod.  MS. 

Coinita  II.  de  Lacono  successit  in  Judicatu  Constantino  fra- 


137 

tri  ,  et  in  matrimonio  sibi  eopulavit  Helenam  Orruu  ,  e*  qua 
Barisoaem  filium  ei  iiliam  Vnasiasiam  habuit,  ut  ex  eod.  cod, 
MS.  rJic  Comita  anno  1151,  ut  superlus  dixim  is  ecclesiae  oa- 
thedrali  Genuensi  medictaiem  fodinarum  argenti  Judicatus  Ar- 
borcusis  ,  aliaque  multa  dona  ,  teste  Justiniano  ,  coniulit. 

Honrocus  III.  Comitae  fralri  iu  Judicalu  successii,  ut  ex 
eodem  cod.  MS. 

Barison  de  Lacono  Comitae  II.  patri  et  Honroco  III.  patruo 
in  Ju  1.  Arbor.  successit;  et  primo  Peregrinam  de  L,aeono  u-r 
xoreni  duxit  ,  cx  qua  Petrum  et  Barisonem  filios  suscepit ; 
mox ,  Peregrina  defuncta  ,  eujn  Algaburga  secundis  -nuptiis  se 
coujunxit.  Hic  anno  1164  a  Genueusibus,  quorum  amicus 
erat,  impulsus  Ugonem  Episcopum  s.  Justae  ,  Philippum  Justa 
ef  Bonvassallum  Bulferium  legatos  ad  Fridericum  Barbarossam  ,, 
Parmae  tunc  extantem  ,  misit ;  ejusque  explorata  voluntate , 
e  Sardinia  triremibus  Genuensium  discessit,  ac  III.  kal.  julii 
Genuaui  appulsus,  mullitudine  procerum  Genuensium  comitante,. 
Papiam  venit ,  ubi  honorifice  a  Friderieo  cxceplus  ,  datisque. 
quatuor  millibus  mnrcarum  ,  IV.  non  aug.  rex  Sardiniae  crea-?. 
tnr  et  regio  diademate  solemnibus  ceremoniis  in  aede  L).  Syri, 
ornatur ,  Pisanis  injuriam  alte  animo  demissam  haud  lacitam 
ferenlibus  ,  quod  Sardiniae  regnum  ad  se  spectare  prineipes, 
Jegationis  Pisanae  contenderent,  ut  ex  Folieta,  Sigonio,  Ju-i 
ftiniano,  et  Tristano  Calco  conslat.  Barison  deinde  Genuensinm 
triremibus  in  Sardiniam  reversus,  pecuniam ,  quam  ad  regiam 
dignitatem  emendam  Genuensibus  muluam  acceperat ,  ex  pu- 
biico  postulat ,  cumque  illam,  impedientibus  ,  ut  ereditur, 
Pisanis ,  babcre  non  possct,  Genuam  reducilur,  et  in  cusiodia 
primariis  Genuae  civibus  ,  donec  omnia  exsolveret ,  irauiiur  y 
ut  idem  Folieta  ,  Sigonius  ,  et  Justinianus  referunt. 

Anno  1166  Ubertus  Becalatus  ,  unus  e\  Genuensium  con- 
sulibus  ab  hominibus  liberis  Judicatus  Arboren.  sepiingentas 
libras  tribuli  nomine  aceepit,  Anno  1168  exacta  collecta  ex 
eodem  Judicatu  Barison  maximam  partem  debiti  exsolvit :  tan- 
dem  anno  1171  q  nim  dcbilum  integre  persolvisset  a  cuslodia  libe- 
ratus  ab  Oihone  Calfaro  uno  ex  consulibus  cum  quaiuor  iriremi* 
bus  in  Sardiniam  reducitur  ,  magna  Genucnsium  caterva  honop^ 
causa  iilum  coiuitanle  ,  el  a  populo  Arborensi  summa    jaeljtja 

19 


M 

solemnique  apparatu  recipitur ,  quod  ex  Justiniano  t  Folieta  * 
«t  anliquis   monumcntis    constat. 

Anno  1191  Peirus  Dc-Serra  ipsius  Barisonis  filius  palri  suc- 
cessit.  Deinde  anno  1199  a  Guliehno  Marchione  Massae  et 
judice  Caralilauo  bcllo  viclus,  et  cum  parvulo  tilio  Donnicello 
Barisone  dicto  ,  quem  ex  Bina  uxore  habuerat ,  captus  Judi- 
catum   amissit. 

Gulielmus,  Justo  Arohieniscopo  Arborensi  pulso,  a  suiTraga- 
neis  Episcopis  regale  Judicatus  Arborensis  sceptrum  accepit  , 
ut  legitur  in  episiola  lnnocentii  111.,  quam  in  hunc  modum 
Archiep.  Caralitano ,  Episcopo  Sorrano,  et  electo  Archiep. 
Turrilano  scripsit. 

»  Cum  pro  controversiis  .  .  * .  .  ♦  .  .  Cum  enim  idem  marchio 
«   Judex  Caralitanus ,    aucloritate    quondam    Apostolicae    sedis 

*  exeommunicationis  vinculo  innodatus,  nobilem  virum  Petrum 
«  Arborensem  Judicem  9  et  filium  ejus  parvulum  cepissei  ,  ef 
«  nequiter  carcerari  fecisset ,  et  custodia  mancipan  ,  eorum 
«  terra  ,  quam  ab  ecclesia  tenebant^  per  violentiam  oecupa- 
«  ta,  ipse  Archiepiscopus,  quia  natione  Genuensis  erat,  iram 
«  ipsius  marchionis  ,  et  Pisanornm ,  qui  secum  erat,  metuens 
«  ad  partes  alias  declinavit  ;  in  cujus  absentia  marchio  et  fau- 
«  tores  ejus  Arborensem  Ecclesiam  spoliarunt  in  parte;  et  su?Tra- 
«  ganei  ejus  et  elerici  dicto  marchioui,  lunc  cxcommunicatione 
«  notato,  Arborensis  terrae  sceptrum  solemniter  concesserunt* 
«  Verum  quum  tempore  procedente  idem  Archiepiscopus  ad 
«  ecclesiam  suam  reversus  praefatos  clericos  de  eo^  quod^  ut 
«  sibi  videbatur,  in  contemptum  Apostolieae  Sedis  fecerunt  , 
«  redargueret,  nec  vellet  sine  mandato  Sedis  Apostolicae  prae- 
«  fatum  marchionem  habere  patronum;  timenies,  ut  credeba- 
«  tur  ,  clerici ,  ne  coram  ipso  Archiepiscopo  de  sua  possent 
«  incontinentia  conveniri ,  conira  eum  cum  dicto  marchione 
«   seditionem  fecerunt;   quem  nihiiominus  iti  populo   diiVaman- 

*  tes  per  duos  de  sociis  ad  Sedem  Apostolicam  appellarunt. 
«  Sed  duobus  mensibus  post  elapsis  ,  poenitentia  dncti  ,  de 
«   eo  veniam   postulantes  ,   remissis    utrinque  injuriis,   m   ipsius 

*  gratiam  redierunt  ».  lla  in  libro  I.  epistol.  Innocentii  Papae 
tll.    apparet. 

Ea  tempeetate  Ugo  primus  bujus  nominis  fuit  Judex   Arbo- 
V,   /^-^»,    Ju±  tWvrffe.  Ac^fymt,***,'^*  *******  <*t^\/^y^fi^\JuK<*±M~z»&<A  f^ 


K*U  f*m    rtf-tftUj    U    1i*~*<    y~'f*'~*~**  ,'f       J.ft*  ^    t*~«*     ***  *  f**fti"ttmy*t' ■.£**»  t^  <r*~J  >  U~f+~*^A 
m*U*'    m~*/,«**  *^c-»iLw  W4*6^<    r,\*Jh~<<  4S-W  <**  J39    «~<+C<:    rU> '  <+J**~  >,"**- 


~+mJtS,  t#m  c*~u  -yJL^rc   ^yiL+lfm'*     /U  ***•?*  ^fSjir'  f  '  ,  1 39     *p<*&     rlfr  &  JfitSr  f< 

rensis  cum  eode:n   Pclro  pnfrtio  suo,  qii   juvenis  in    sinu  Ori-  'f-e^r*J  &-t*^f)'#rf* 
stani  a  Cathalanis  raptug  ad   Pelrum  Aragoniae  Rcgcm  et  Bar-   %?**  ^*1*'**^ 
chinonae    Comiten)    adsportalur,    a    quo    uxorem    habuit  ,    et   fjf    V*"* 
Vice-comitatum  de  Basso  ,  ut    Hispaui    refcrunt    auctores  ,  qui  ^.  ^jl, 

tamen  .  in  nomine  et  temporum  diftestione  errant :  eum   narn-    '  .    -h1**-» 


et  lemporum  digesfione  errant ;  eum   nam- 
que   Nicolaum  vocaat.  Obiit  Up  aina    1234;  tfcJlZ'**^*'™**" 

Anuo  1254  Petrus  Vice-eomes    de  Basso  Jutlex  et  Rex    Ar-   \  ' TT^J^  A  'ji^JLm. ,  <  *r?*\ 
boreae  successit  Ugoni  patri,  et  Dianam  duxit  uxorem.  Deinde    '  ^  ^J+jhcm*  **rUnX 

anno  ....  Comita    De-Serra    fuit  Judex   Arborensis  et  Vice-»  , .    . '  e/^ijL'/<^1'^T'ftMm 
comes  de  Basso  ,  antiquo  MS.  codice  referente.  J* 

Anno   1265   Marianus  II.    De-Serra    fuit  Judex    Arboren.   et  *         mJL  *tu //**< /*'{+*" 
Vicec.  de  Basso.  Hic  anno  1291    turrem    Portae-pontis,    atque  /^TS^/w  4***'f  'J?5 
anno  1295  turrem   castri  Portae-maris  in  urbe  Oristani    aedi-  tt^f***'', 
ficavii,  ut  in  illius  epitaphio  legitur ,  et  ab   aliis   monumentis  %K^/^^'*ff^^f^^^ 
constat.  Eius  signum  est  huiusmodi       "fc'e'~~^ <^*.*feL<--to'fc„       Tf^^^r^m 

'  °  J  *A*Cc   Mr»^  4^' &W4H  *  p'uJrf4\'v,<^rt+f«'*f*<"* 

"fUm*    >**<*  c*4**-«  frVtjf*    JL&   r*Tn*'  £*&*^Ut. 


^i«*^    ^  £*&***<  %'bt'f*    .JL&<   r*f"*'  £«&*+<***"     $* 


+**)  t*44r^  K^,      'JLt*-*   +&,*.-  M*±  *  JLM./>**<*~~  4r  ,~*t&.  %aC  r*OslL&«  ^J^f^' 

VI  JJ^JTTT^  *T^7 f*"/****"*  <*-  *****  i  t*f  <*7T~  MfL»  ^ww  ^^tUt*. 

^F»«C  ,  //'»**   <Ui'»t«v    4/*snn  c**t**yv*c  tfvy   p%^*turH*^  U+*+j+m*'  -yt^-rftjf  stuuS* tW  ?WW  ♦«^u*^V^K^t^^***? 

Hic  eastella  et  imperium  quibusdam  in  locis  Judicatus  Cara-  **•- *~«y  «>- 7^**«- *' ^~i '■  *^*^*- 
litani  habebat ,  quae  auno  1295  communitati   Pisanae    eondito  $*Jy-  cv  '^ 
testamenio  reliquit,  Johanne    ejus   filio  haerede  instituto.  >^XJ>^%  «*~3 

Anno   1299  Johannes  De-Serra,  patre  defunclo,    fuit   J udex  "7~~ ''/zTJ^J 
Arborensis,  et  Vicec.  de  Basso,  duosque  filios  habiiit  Andream .'"  '  "*  "J4*?* 

et  Mananum,  et  resijmavit  anno  1501,  ut  ex  anttquis  monu-      -,  tjJ  ,  .  ■     ^^. 


mentts  conatat.  ^         A^i^w~*~*/~- 

Anno  1501  Andreas  et  Marianus  fratres  ruerunt  stmul  Ju-  ^^,  JLt~du*».  MJn*~t%  -**'■ 
dices  Arbor.  et  Vice-comm.  de  Basso,  qui  anno  1308  habebant^^^/^^^u,*^*  /m*^- 
castra  Montis-acuti ,  Montis-ferri  ,  et  Bosam  urbem,  quam  a^)^)^X^'^wfi' 
marehionibus  Malaspina  pignori  acceperant  ,  ut  ex  Zurita  ,  et^,^^^,,  j«**,  *~*><i~4  *<>'• 
aliis  Hispanis  auctoribus  constat ,  et  in  antiquis  monumentisAfffefr^w,»*',  ^w^^-^, 
Jegitur.  Mortuo  Andrea  Marianus  solus  Judieatu.m  temut,  nul-  ^^*.  e^*  ^**»^^ 
laque  legitima  superstite  prole  obiit  anno  1321,  ejusque  fiiiui  *~**r*y-c+  ^yr^  e^-4_ 
nothus  invitis  Pisanis  sufficitur  m  suum  iocum,  ***  f+*"<*~<u+**-  -<+/-**■  /~ 

fx~i,'*J  *<*■  *^'v^oWW*vm^    ^f***K^/^tr^  U  U**+rr    rtr^  r~~  *+  ff^  «^/     ^HT* 
«•>W  /^-    &****,/"**  t*J+'<~*~*J>~r*>'f**"*r*    U~>U~*~  J^fJ^U 
d>   La  ^W^iUtX-,  ^  r\%OH^^fi^ttOuJ^>^*^  y*~i»~~n  ~* m+t^ ftv  <c* 

<:  IA  ^^7  *^ \~~U~   —^  ^  V/V— '^  >'fi~  +~rrr*>*f~  *h*  *y*'*~  t*f*~**  <  *— * 

W'c*r»^c^v>^   ^jA^i«/  ^-  5/W^*  .^X^AWh,'0  "*J*~~*  ■*  <(   r^'1 


*£~*<W  4U*.    tWi*   %.    f~f*  ******  %"?**    &  *    */t~P+~+ M*U;*it-  A*7"~ '  ~~<fm**  <*~f*r*f*   %^t~ 

/<****+*,,„ **+*  i*JL  '****•'*  <+**£*** y^ftitel  «  yifm*  &wj~: h**~u'*  u*  ,i£**X~*  f** 

l^Jw*wU'^       ^go  De-Scrra   Judex   Arborensis  >   et   Vice-comcs   de    Basso* 

-jj     -rJLfJfiwhfh  •^•c  Postea  a  Pi*an's  quindecim  ftorenorum  millibus  Judicaium 

•  *  redemit.  Pontentissimus  fuil ;  nam  lertiam  partem  insulae    sub 

y£  ^    *~*     <W*P*Ut  ,ua  ditione  babebat  ,  ut    refert    Joh.    Vilianius.    Fuit  Ugo    iste 

^        ^Pisanorum  osor  ,  ei  Aiphonsi  Afagoniae  Regis  fauior,  alque  iu 

*jT %L?L   >U*4*l  JL~  -H.adipiscenda  Sardinia    adjutor.   Habuit  qualuor  filios    legitimos  , 

rquorum   duo    Pelrus    et    Marianus    fuerunt    Judices   Arboreae  , 

L*f^t"n*  ^Jj^tertius,  nomine  Johannes,  fuit  a  patre  relictiis  dominus  clvita- 

1r2T  ^XuT^*  tis  ^osae  >  casiri    Monlis-Acuti ,    et    TerraeMiovae  ,    qui    duxit 

,  ^T*     s  M  "l     /  uxorem  Sybillam  a  Moncada ,   filiosque   suscepit ,    Petrum    qui 

**JL  **£J4t't,    s%f    «^»  ^um  Patre  In  carcerem    conjectus    obut ,    Benedtctam  ,    quae 

postea  fuit  domina  civitatis  Bosae,  et   Johanni  Carroz  nupsit  j 

*^Jf"      "*  *  ^a  quo  Berengarius  Carroz  Comes  Quirrae  processit ,  et  Nico- 

^losam,  quae  cum   Nicoloso    Auria    Galeotti   filio    matrimonium 

**J0  '  //  w^uj^u.  L  ,*-    v>Conlraxerat.  Johannes  apud  Regem  Aragomae,  et  in  aequssitione 

^c^^'^i^n^vy*^^  Majoricarum  insignis  fuit ,  sed  postea  petendo  palernam  here- 

/'    ***  U^uJjUIj^i  ditatem  t  partem  Judicatus  Arboreae,  a  Mariano   fratre   in  car- 

..,     ...  cerem  coniectus  obiit  anno  1556.  Ejusdem  dominatum  Jobanna 

9        JuvJi+frJfi+K"*  ^.praefata  a  Bege  habuit.  Quartus  Ugonis  filius  ruit  Nicolaus  vir 


r ...     M        .  M   (?.  .        ecclesiasticus  et  quidem  optimus.   Habuit    praeterca    Ugo    duas 

^l-u^A    VLJLc  A  ^c  *  legitimas  iihas,   Mariam,  quae  nupsit  Gnlielmo  Galzerando  La- 

^^jtXIT^Lm       **i'  *-fr^*.Drera    R°caner,i  j  et  Bonavenluram  ,  quam   anno    15^0 
T^/   Tbt^  ^ j  Exerica  uxorem  duxit.  Habuil  etiam  fiiium  unum  spuriu 

^lafrt»'fcW.   *»  f^-Mm-riV  ~s  „  »     . 


Pctrus 
um  Lau- 


'  t+*uJ   Jh±      rentium  nomine  ,  ut  ex  Zunta  el  optimis  monumcntis  constat. 

j*  ^  ^  ^Nec  desunt,  qui  referant  alias    duas    filias    habuisse ,    quarum 

**.  i  *  .  unam    Nicolao    Carroz  ,     aliam    Guiielmo    CamelSino    nupsisse 
^^Yf^^t^tradaht. 

|u«rt^'V^^  Anuo    1S56  Petrus  De~Serra    uSoni    Patri    successit    Judex 

Ac.  ^^*^  Arboreae  et  Vice^comes  de   Basso  ,  uxorem  duxit    Constantiam 
„     de  Saluciis  retris  Arasoniae  propinquam.    Regiavit   annos    de- 
IL  ^jirm/     f<  cem  >  et  0Dilt  8,rle  Pr0,e  »  codem  Z.irita  reterente. 

iu^ZtL~*->  Anno  1546  Marianus  De-Serra  successii  Petro  fratri  Judex 
^i*y^L^.^Arbor-etVicec.  de  Basso.  Hic  antea,  anno  1558,  fuerat  a  Rege 
Jifa?'*^  *^fr*^****h rr*etro  creatus  Comes  Gociani.  Habuit  uxorem  Timboram,  alias 
kJhvk^  9f**Jft**-Y****}*  Timborgetam  s  ex  Vicc-comitibus  Rocaberti ,  quac  oppidum 
]ti*  +*~6~t^hirr*JJ»>'  «^Capitis  terrae  a  Joh.  Villanio  de  Gaetanis  ,  filio  Jacobi  ,  hoc 
ih  *^4^%^'(^,fu'f*M,aVLttiC  tempore  mille  septingcntis  scutis  aurcis  emit;  ac  postea  annd 
|  ^m^^fi^mL.  i^w  i^\   Dalmatio  de  Rodegui  duobus  milfibus  fiorenis  idipsum  ven- 

^MpJ  ;*u**~  sY**7t*'  ****u»**  i  nf*h>*49  Uk6lc*U*o*w  (  *****  W<  Ct  tL***$tKUu  Av  v*+**-p*6~**~  rW  Je****y**  > 

Hh,  j^LJ^*<'tr%X~'  *****  {/M  att*%*f  W   L/U~+,  w  iL«AW  ^'rr44* '•)&*  ,$**(«<**''  ***>**  ^Y*' 
jr*'f+** '  yUi«'H*u  *f*~»*  ^«Xfli^  £**a*  *'c*um.  JfU,  '*jL~~  cJLamJk .  ^. .  J^ti*  4<,w«*r ,  n W- 

h^"c^K*J  ^^fi^  l    ft  f+4fi^   Ly*^    L   falr,  'jtl^U*,*  Af*'~U>~U  &<«*<«,  fr*+»c  ****' 


/,'  uSi*****'  t+y*1 


L*   A      r~  /  Cp~~y*«m.  4^A~   >-A      r-i      ?>  ^/V^uW  *  CrW/-~  jL^Jfic  U  t~v_ 

tfidit.  Ex  Timboqjeta  fibos    suscepil    Ugonem,    Leonoranij    et  < 'Jur^yJJ  ^at^J^p 
Beglricem  ,  de  quibus  infra  dicemus.  i^J<u^(^y><lL~ ~*W- 

Marianus  isie  leges  Sardas  in  Cudice  vulgo  dicto   &ir*d    d**  ******  '"'/c~m$*  <**va~  *+*+> 
Logu  scriptas*   quibus  adhuc  utiinur  prudcmissime  condidit  ac  >+#"*'  1*  *-*>**<*"?  f1" 
proimilgavit,    regnumque   Sardiniae    adfectavit,    indcque    bello  **~*  *y  <#*f~~"*f"  "^ 
cum  regno  Aragorriae  inito  Algariam,  Villecclesias,  et  majofem  f^TT^^ 
partem  regni  subegit  \    ftiilque    ab    Urbano  V.    in  amplissirod  TTTtf 
Cardinalium  Collegio,  ob  Regis  Petri  inobedientiam  ,   Rex  Sar-  ^JT        u*  ^u  f/~W-i 
dimae  nominaius.  Sed  re    infecta    Marianus    decessil    vigesimo  ,    vt^Z^^W*^' 
nono  regni  sui  anno,  ut  ex  Zurita  colligitur.  Z*J+  *~  S^^f^f^l 

Anno  1575  Ugo  Mariano  patri  successit  Judex  Arborensis  ,/^  ,J^r~  <  jJ«*  <■*<** 
Comes  Gociani,  et  Vice-comes  De  Basso,  dominusque  Sardiniae^  bj>~~ fTi^  f^ 
fuit  appellatus.   Bellum  a  patre  in    Petrum    Regem  Aragoniae^  ^+J***  p*****"* /*"» 
susceptum  prosequutus  superbe  et  inique  impcravit.    Quafe    a  «W  Arr** **-"-*  h  ^" 
suis  interfeclus  decessit  anno  sui   regm  octavo ,  nulla  superstite  >™^>*f^*,¥7*'/r 
prole,   ut  in  monumentis  condilis  in  Archivio  urbis    Sassaris  ,f~**^  t*~rrV<*  '*  Jr* 
et  in  Zurila  legitur.  W ^^  f~ 'riT**        *\* 

Anno   1583   Fridericus  filius  Brancaleonis  Auriae  et   Leono&*+~+C'  '^^^TL 
rae  filiae  Mariani  adhuc  infans  successit  avunculo  in  Judicalu^,  V^  "^^JT^w,  1 


Arbor.  Comilatu  Gociani,  et   Vicecomitatu    De    feasso,    invitis^ 
nianies  regnum  ad  civilem  eommunitatem  reducere    conaban-*  " 


Arborensibus,  qui  Judicum  dominatum  exosi  liberlatem  aecla-****/** 


«.„..^a  .^uum  rtu  uiniciu  uuiininimiaism  reuucere    conaOan-'  J-iU*'**'"*  tJh** 

tur.  Eorum  tamen  audaciam  Leonora  Judicis   matei  co:npressit,    '*£  T^  r  -^J  J>* 
omnesque  iu  filii  obedieutia  conlinuit.  Ilie  tamen   adhue    par-  { .  &     oXJ'?** 

vulus  obiit,utexnuperlaudatismonumentis,  et  ex  Zurita  patet.  %*~*^T1 

Anno  1587    Marianus    alter    Brancaleonis    filius    e*    eadcm  7"  "~  Jz^cZX^ 

Leonora  Friderico  defuncto  fratri   in    Judicatu,    Comitatu,    et  *  *"7t    T^Lj^*. 
Vice-comitatu  adhuc  iiuans  successit,  et  anno  eequenti  abdicavit.  *4?JJ^ £*,;*&  > 

Anno  1588  Leonora  Mariani  filia,  Brancaleonis  Auriae  uxor/"  ^^* /^u^  < 
Judicaium,  Comitatum,  et  Vice-comitattim   ex  Regis  Aragoniae/Xi^^C-*7l\  '9 * 
concessione  stib  spe  pacis  in  feudum    habuit,    ac    viriliter    et  ^.  vGjfc.tt-^.^.* 
summa  cum  laude  regnum  administravit,  auxit,  legesque    de-  XV **V  burS,'(><'*  «&*«• 
dit,  quas  simui  cura  aliis  a  Mariano  patre  condilis^  uno    vo-   V'*  <i*  4&* 
lumme  vnJgo  Carta  de  Logu  dicto   compilavit,    ut    ex    illo  ,  &  — ~>  tef*^**.—. 
quo  ad  hue  utimur  codice  ,  constat.   Inde    bellum    cum    Repe  ^w   >**ACfv~fl  f*<**~f+ 
Aragoniae  gessh,  et  poslea  anno    1405  obiil   magno    Vrboren^  <i«y^' *tf**y*~± 
sium   fiopulorutn  luctu,  et  moerore,  ut  Zurita   et  ajii  referunt.^"^  ?f   ^^^ 

AnnoI405Marianus,  matre  defuncta,  Judieaimr,  Comilatum      ^*"^7^  '~  ^*^™ 


u 


m 

Vicc-comitatum  iterum  assumpsit;  sed  sine  prole  obiit  in  ipsa 
adolescentia  anno   1407. 

Arinn  I40i  Braucaieo  Auria  defuncto  filio  in  Judicatu  sue- 
cedere  conalur;  et  Gulielmus  de  Tinieriis  Narbonae  Viee-comes, 
qui  Beairicem  Mariani  Judicis  filiam  et  praefatae  Leonorae 
sororem  ;  duxerat  uxorem,  jus  in  Judicatum,  Comitalum  ,  et 
Vice-comitatum  habere  opinafus  copias  in  Sardiniam  duxit , 
et  percusso  cum  Brancaleone  Auria  foedere  contra  Aragonenses 
strenue  in  Sallurensi  agro  cum  Martino  Juniore  dimicavit  , 
victusque  insula  excessit;  sed  novo  reparato  exercitu  mox  re- 
versus  urbem  Sassaris,  magnamque  parlem  Judicatus  Logudo- 
ri  occupavit,  et  Judicem  Arboreae  se  gessit,  cujus  vicarius 
fuit  Aimericus  Narbonae ,  ut  ex  MSS.  authenticis  tabulis  con- 
stat.  Brancaleo  vero  in  eo  bello  captus  decessit,et  Leonardus 
Cubellus  insignis  vir  Arborensis,  qui  urbem  Oristagni  et  vicina 
oppida  occupavit  ab  Arborensibus  Judex  habitus,  sed  a  Peiro 
Torrella  Aragonensium  duce  obsessus  ,  ex  conditionibus  pacis 
suppresso  Arborensis  Judicis  nomine,  titulo  marchionis  Ori- 
stani  anno  1410  condecoratur. 

Anno  1419  Gulielmus  de  Tinieriis  filius  Gulielmi  Narbonae 
Vice-comitis  defuncto  patre  successit  in  Vice-comitatu  et  jure 
Arboreae;  sed  acceptis  centum  millibus  ducatis  a  Rege  AI- 
phonso  cessit  Leonardo  Cubello  et  Sassarensibus  juribus  suis 
die  Xll.  kal.  sept.  anni  1420,  atque  ita  desierunt  Judices  Ar- 
boreae,  et  fuerunt  infrascripti  marchiones  Oristani,  ul  constat 
ex  multis  monumentis. 

Marchiones   Oristani. 

Anno  1410  Leonardus  Cubellus  fuit  primus  Marchio  Ori- 
stani  et  Comes  Gociani  a  Petro  Torrella  prorege  IV.  kal.  apr. 
solemniter  creatus,  aique  uxorem  duxit  Ouiricam  de  Jana,  ex 
qua  duos  filios  habuit  Antouium  nempe  et  Salvatorem,  et  V. 
id.  nov.  obiif  anno  1427. 

Anno  1427  Antonius  Arboreae  defuncto  patri  successit  mar- 
chio  Oristani,  et  Comes  Gociani,  et  anno  1431  Salvatorem 
fratrem  sibi  reconciliavit  iratum ,    villas    Cieris ,    et    Ludovici 


f/U~>~~~'  (:  1  >  //***'*  i/«'L~~^ 

2  *V*     SVw    6«   .,....«*  *!  Uyr*rM    f't  *p'»U«-  U  &U**~*  ,  /^  fy+tfmfAojO'  }  *£''     ~*M*'*f*>  r  /H^r- 

iA*tr\m<\ 


*    Up~rr** 

a+**U*'     yxM     4V**V*r~*;  r~,    *%  u«'U*J   «^U^^y^r    W'***<  l*^<*Jr~~/J  +  rV* 


h^. 


^v^A-Hv      ^'Y*'*  A  +~~w'~r*  /^  C^Hy^-^    t,*U«^  £< Jf^^^j aV  Jc^Kj^  aj /f^^  jL*r**>  +r*yX,\  . 

hf^-JJ  /*y  7  *«<#"  y*  '^a^y  <»*>u*4i  /****.**«**  y*.  ^,  s, > 4+„*~>+  y<*v~  ^  um***  *,*u4** 

1+    <k~~U  lA<~+*    ^J^k4^  /■***■    >r~*rr<J    t-i*  U~    *uOr<f   'l<  Ww^'  fr^/*4V     </  *\ V*y»V frttf 
U    Oa^rJj^      4r^    t*~J*r**  f*  >*"*  '  *V  **#*     J~*f    A    ^J  U  ^U'^  ,  T*rr~-r+t    fyu*Vc*4*  UpnJrr 
t    t>4r~+~»y*>1 /%r^'6M*'t   ~f  yx^rUU     +*~^   frJJ^  4^  tc^ru^rr^   i*J  L<W*f«    ^  ^U-W  *>*-«*^  >  W^ 
,t,W-A/      *U~>   inJ-lJi.    M  -IUk    t*6t>    fW  p*u^^^JUf&£tl**k     U&pyt*   **    U-rX-t&O**'- 

£^>u  */  f^u^f^  p+i^  t  *JL»~r  /*t fr^i»*  t*+!  f  y^>,*~>fUf*'  ->*ti*]* 

f      A^u^    ysM  L,c~*  %'  ft'U    or^   Jr^Jrt  uJ~'h  *»*c**+>  /\J  „  >*«K  yruJtc  /tH^fcj^   f~«~ 
+*     yr^r     rJL^   #     U^L    4~  *•       <+Cc   V*r/   ^^fT    K**>  ^JLjr^  ^^S  rf>~" 
^C^wr     l*y~~*<-    /Qjl  ttptfrrv    4<*'4«~<H  *~^M*~  H^ffi**  &'Ji^*iA*sV4»**£  <r*%t"~+-  4*tcf* 
U^   ^^    c^Jk    cJ*i     t<^^^<> ^  p^rJr^ 

p^if^   >y»U/C*  ~-   tr+^Jptf*-     U    U'V'mi    JL    ty**<f  *  <&*<  f?*^ 

U*  <  >lc  ^tur^e  J~*ifw'  t+fh*k  nW  f****~  <*/<*~v  ^C*»*^Vr  /**f*4*vt  *<tx*^ry*  siJrvo  *  *>£<_ 
1%t  C*4rtM"  r^%  /fru+lr*  utxJLv '  ox^r^  /J/fo^J  COL**  crCcli^A  A '  Wt—*  1  '^  4f#~**'€'  ffl'»  - 
4**>hf  JLrf  4trftt^f4'   /iCf/un^-rujAi '.     <4a*S  l±  <*'4rW         *»~< r*4*   W^frr** r  4a,    fcn*.  <t^o>y~*>**'**f< 

«     H^    C#  XVtyr**    +>  J  Sru+tstc    J<#*%    *s  JufOC^  lA<  JJ*~>  ******  /  Urr   A+nJeSclr* 


H^    C#  h%Wr-**    «s  fm.    /r\UHs4<    U<#*%    *s     ^U*t~S  tA<  JL~~>  *»*-J*  1*  ^   A^yt/i 


4L<r4Um>  9 
tsn 

4uM 


«/A-rv^^y»**^   ;  JlJrwrx*'r+<'Jw+     f   /'  (S^^r^W,    /Vrffl&rn^+f  v  C^n*^<   /^^Ori*  'r<y~C''H* 
Y**^v  WtctU   ^  *******     A^  ^"tJLw, 4    ^ 

try'  /U    t/lL>r/o+*H**  ^A**-  €*/  *wrr\    /t'  ih**»l'y 
*K  f  M  *r***Jl  dt<    Sry>r*Y,ri*~rv  '*  ^*^   &**& 


Jn.     I  f/**f**      %»*y**    frl'  (**4**'4*~*n*    d>r^^' 4^r^Ur\'  /U   e/4*V<***0  ^**^  ^  ~>+irr+\    hy**u^'y+** 
&#L  f    dr^UUtf  ( /J   c3«***^Ctf*      €y»M>0/t\  f  M   *f~Jl fi<    /ry>r<yi~~rO  f/   ***«>    4U*4'~+ , 


*tc"\  4*~*x4f   ^  +*x^'c+r<>  >U  r»*rt<   /-r'4»*  lt*>r%,   £    /f«**-  r+T^ 
t     *****    W^'  iVmAW    y    fjt+sU*'*    **c*-  <%^rJ^rn\    4**l**U~     '**+    4 


.     ^^     O^    iM^-j^     fvrLnJk     **yi~* 


Jr<   tJ y/UU**  <  r\J*6*rx**mi  ^7^^^yrW«A 


IfiCHmtS     yvx****.   t*r*%J     &£< 


ih   <J<* 


'  f^f**^    *^°#*  fP~f*  *****  ftUstvSli  ) 


,  fa +6**aUf *~u*  jLs*  /^ 

X/    /t     nZ~U*        L*     fcu~*'  •    tflf^  *****  pJJiJL^   I L**f<r~~     <~    C*  j^rr^  fftjAf  t 


<rri 


<~J++<-    3  ^c^y^^cM^  ( '^^«^^7  /^C*^'^^^^    **J^r<    #^t    ,  yV^-^r-^^  /M 


r-******  rfZZr~«*~v«<}   '<Ac^dr*J\  ,      1A'^  £  l/Jm> }    /^rvTi^;   '  ^t^H  /c~/U&J  \ 

tCvJrJ    «r*a~~JU*    (l^l6urJS~< 

cr\ 

4r£      <****rwT». —- -  ■ 

*^- >~  j^pLf^*  **- 

^jLvcrn**,   ^    ,^6     A^    4U#    ^f^CrV,    v**"A~^  iJ"'****'  ~vrr~f<  f,~>  ^l 
/^  V^Ww  «tULjetr^JL  .      ^  ^c    At^WrV    hjyrr^  *JL.*urU  f*~~     i*'t*~~<* 

r^^'  ^  ^^^,^'  £C^%  ^fU^    *-"*    d'~<ryrJit     «£^^r~    ^M^r-^^  /   r€r^ 

X^v  /iu^  ^^»  C.1JL  f  ^^^  w/^-A  &^*tifi*f,r' 

C'JL     *****    fy*    #*"+»¥ %  tOtrrry     (U^   f^/Xr^    ^— <^,    £*££  Stf"**  f  J| 


«tjLfr'    ^Wr^  A*r*^ 

\U+*4r  K 


.^ 


J$-f%  h 


Ol***    K< 


ZZEf,  *u^  ~u~/~l<**  p —  *'£„*-**'.■  fhf*~~' <**  «t*  'v 

,.     /^.  *     L.^IW     *   ..        I_*         ,  .s .s.^..  _. JLi/JL  A-«*«_fir   t>'f«s;  »—.>*'?• 


MJL 


fh~n 


[U,    ^J»^.    JUt^f^:    ^MW^    ~~   ~y**   ""—*-">    "/~-i"—',% 


~  i- /^  /^-^'  A'*w^-*wJ/y^.  vs~*JJ, ~*~d~-f,L L-^u^u, 

£T  <£  £z?r  <~*-f>L*~f.^  wSm,^^.  z^tjj^j 

f>**J  **-*^J!  *~*+44s***A°   <   t<xm  9*  fyntn+U  . 

>   rCr+xs+r* 


»**++' J^ 


J 


14$ 

Ponli*  dum  mille  florcnis  illi  Iradendo,  ac  deinde  obiit  anno  1457. 

Anno  1457  Salvalor  Arboreac  Antonio  iratri  defunclo  suc- 
ctssii  iu  Marchionalu,  et  Comitatu.  Uxorem  duxit  Cathari- 
nam  Cenlelles  ,  el  obiit  idibus  februarii  anno  1470  nulla  su- 
perslHe   prole. 

Leonardus  Alagon  filius  Artaldi  Alagon  domini  Sastagi ,  et 
Hcnedictae  Arborcae  sororis  praedietorum  Antonii  et  Silvato- 
ris,  a  Salvatore  patruo  heres  institulus  successit  Marchio  Ori- 
slani  el  Comes  Gociani,  uxoremque  duxit  Mariam  Morilio  ;  et 
anno  1477  id.  octob.  a  Rege  Johanne,  ut  infra  videbiums  , 
perduellionis  reus  judicatus,  Marchionamrn  Comitatum  et  omne 
dominium  amisit;  belloque  victus,  et  in  castro  Xativae  custo- 
diius  obiit,  duobus  iiiiis^  Antonio  videlicet  et  Johanne ,  e  cu- 
stodia  ejusdem  castri  jam  solutis,  superstitibus.  Ejus  autem  primo- 
genitus  Artaldus  fortiter  dimicando  una  cum  Leno  belli  duce 
obiit,  alter  ejus  filius  nothus  Michael  in  castro  Sassaris  de- 
tentus  cum  alio  ejus  fratre  et  duabus  sororibus  spuriis  tandem 
ab  humanis  decessit:  atque  ita  Reges  Aragoniae  et  Sardiniae 
fuerunt  marchiones  Oristani,  et  Comites  Gociani,  iisque  tilu- 
lis  huc  usque  insigniuntur;   de  quibus  infra  dicemus. 

De  Bpiscopis, 
qui  Judicum  temporibus  Jforuere. 

Anno  1075  Jacobus  Archiepiscopus  Caralitanus,  cui  Gre- 
gorius  VII.  mandavit  ut  secundum  Eeelesiae  oceidentalis  con- 
suetudinem  ipsi  et  Cierici  Caralitanae  provinciae  barbam 
raderent.  Quod  quum  Orrocus  Caralitanus  Judex  aegre  ferret, 
idem  Gregorius  III.  non.  nov.  has  iiteras  Orroco  scripsit. 

«   Gratias  Omnipotenti  referimus,  etc.   .  .   .  Nohmius  autem 

*  prudentiam  tuam  moleste  accipere^  quod  Arehiepiscopum 
«  vestrum  Jacobum  consuetudini  S.  Rom.  Ecclesiae,  rnatris 
«  omnium  Ecclesiarum,  nostraeque  specialiter  ordinationi  obe- 
«  dire  cogimus;  scilicet,  ut  quemadmodum  totius  occidentalis 
«  Eecle^ae  clerus  ab  ipsis  fidci  christianae  primordiis  barbam 
«   ra<icmii   morem   lenuit,  ita  ct  ipse    frater    noster    Archicpi- 

*  scopus  raderet.   Unde  eminentiae  quoque  luae  praecipimus, 


144 
«  ut  ipsum  seu  pastorem  et  spiritualem  patrem  suscipiens  et 
«  auseultans,  ejus  cum  consilio,  omneni  tuae  pofcestalis  ele- 
«  rum  barbas  eradere  facias,  atque  compellas,  resque  omnium 
«  reuneutium,  nisi  demum  consenserint,  pubiices,  idesl  Eecle- 
«  siae  Caralitanae  tradas,  et  ne  ulterius  se  intromitiaut,  co- 
■  stringes ,  nec  non  ipsum  ad  honorem  Ecclesiarum  defen- 
«  dendum  promptissime  adjuves  etc.  ».  Ita  ex  ejus  regesto 
in  Bibliotheca  Vaticana  recondito. 

Praeterea  s.  Georgius  Sardus  Episcopus  Suellensis,  Lucifero 
et  Vincentia  parenlibus  Sardis  procreatus,  ab  incunabulis  cla* 
ruit  miraculis.  Narn  infans,  quum  reliquos  dies  lac  nulricis 
frequens  sugeret,  quarla  et  sexta  feria  semel  dumtaxat,  idque 
vespere,  sugebal.  Cumque  baptizatus  et  diligenter  nuttilus, 
liberalibusque  discipiinis  eruditus,  sapientia  et  aetate  profecis- 
set,  cleri  sortem  subiens,  jejuniis,  orationibus,  et  elemosynis 
adeo  intendit,  ut  summo  omnium  consensu  Episcopus  fuerit 
creatus.  Quo  tempore  daemones  fugavil ,  innrmos  curavit,  il- 
luminavit  caecum,  suscitavit  mortuum,  aliaque  permuita  edidit 
miracula,  quae  in  ejus  historia  a  Paulo  ....  conscripta,  et 
in  Bibliotheca  Eceiesiae  Caralitanae  recondita,  traduntar.  Obiit 
IX.  kal.  majus,  et  honorifice  sepultus  in  Ecclesia  Suellensi  , 
quae  ab  eo  postea  fuit  appellata,  in  qua  maximas  virfules  et 
frequentia  prodigia  Deus  in  sui  servi  honorem  esse  operalum 
lestatur  idem  suae  vilae  auctor,  et  operari  adhuc  continua 
comprobat  experientia. 

De  Principibus  Sardiniae. 

lisdem  Judicum  temporibus  quidam  Sardiniae  Principes  ap- 
peliabantur.  Quae  auctoritas  illi  ab  Imperio  data  nihii  Pisano- 
rum  aut  Genuensium  dominio,  et  Judicurn  dignitati  dctrahebat, 
ut  inquit  Joh.  Bapt.   Pigna. 

Horum  Principum  origo  incomperta  est,  et  supra  Imizzam 
nihil  certe  haberr  potui,  quare  Principum  seriem  ab  eo  exordiar. 

Anno  1013  Imizza  a  Seligua  de  Eiisebrik  Henrici  clueis 
Noricorum,  et  Friderici  ducis  Lotbaringiae  in  Sardiniae  prin- 
cipatu  heres  «uccessit,    fuitque    Gneifonis    II.    Bavariae    ducis 


145 
mor    ut    cx  Pigna,  Nauclero,  et  abbate  Verspcrgicnsi  constat. 

Anno  1055  Gnelfus  filins  Azonis  Estensis  in  llalia  Comilis,  et 
Cimizae  filiac  Guclfonis  ct  Imizzae,  heres  ab  ipsa  lmizza  insti- 
tnlns  successit  in  Principatu  Sardiniac,  et  fuit  dux  Bavariae, 
Carinlhiorum  et  Spolcli ,  ncc  non  marcbio  Thusciae  et  Vero- 
nae,  uxoremque  duxit  Reginam  Angliae  viduam,  filiam  Bal- 
duini  comitis  Flandriae  Judilham,  ex  qua  duos  filios  genuit 
Guelfonem  et  Henricum,  obiitque  in  insula  Cypri,  ut  referunt 
Pigna  et  Panvinius. 

Anno  1101  Guelfo,  defuncto  patre,  in  Sardiniae  principatu 
succcssit ,  fuitque  Bavariae,  Corinlhiorum ,  et  Spoleti  dux,  ac 
marchio  Thusciae ,  Veronae ,  ac  Mantuae.  Duxit  Mechtildem, 
ditissimi  Ilalici  marcbionis  Bonifacii  filiam ,  in  uxorem  ,  quam 
tamen  postea  inlervcnienle  divortio  repudiavit,  et  sic  sine 
sobole  obiit,  Ducatusque  Bavariae  una  cum  aliis  bonis,  juri- 
bus,  et  titulis  ad  Henricum  fratrem  suum  pervenit. 

Anno  1118  Henricus  istc,  adhuc  vivente  palre,  uxorem  du- 
xit  filiam  Majoris,  alias  Magni ,  ducis  Saxoniae  nomine  Guel- 
fildem,  ex  qua  genuit  Cunradum  Henricum,  et  Guelfonem,  et 
quatuor  filias  Juditham,  Sophiam,  Matildim,  et  Guelfildem. 

Anno  1125  Guelfo  terliogenitus  ex  Friderici  Regis  beneficio  in 
Sardiniae  principatu  palri  successit,  habuitque  Ducatum  Spo- 
leti,  Marchiam  Thusciae,  et  totam  terram  Mechtildis  comitis- 
sae.  Duxit  uxorem  Golfridi  sororem  ditissimi  Palatini  de  Tubinga 
et  Comilis  de  Ralu,  Utam  nomine;  ex  qua  genuit  filium  re- 
ferenlem  nomen  suum.  Hierosolymas  postea  cum  cruce-signa- 
torum  exercitu  profectus  Sardiniam  revertitur,  et  Thusciam 
petiit,  omnesque  res  sui  Principalus  et  Comitatus  recte  dispo- 
suit,  donec  senio  confectus,  et  a  Friderico  Barbarossa  princeps 
Sardiniae,  dux  Spoleti,  et  marchio  Thusciae  confirmatus,  Prin- 
cipatum  cum  Ducatu  et  Marchionatu  Guelfoni  filio  cessit,  ut 
Pigna,  Nauclerus,  et  Panvinius  testantur. 

Anno  1163  Guelfo  Junior  paterna  donatione  Principatum 
Sardiniae  et  Ducatum  Spoleli  cum  Marchionatu  Thusciae  su- 
scepit,  et  quinquennio  post  obiit  sine  liberis,  at  patre  superstite. 

Anno  1168  Guelfo  Senior,  defuncto  filio,  pristinam  digni- 
tatem  resumpsit.  Deinde  patruelem  suum  Henricum  ducem 
Saxoniae  atque  Bavariae  heredem  accivit,  quantitatem  pecuniae 

20 


pactus.  Flanc  autem  dum  consequi  putat  spe  frustratus  fuit:  nam 
Henricus  Guelfonem  jam  grandaevum  cito  moriturum  existimans 
argentum  constitutum  dare  distulit.  Oua  re  commotus  GuelfoFri- 
derico /Enobardo  Imperatori  primo  hujus  nominis,  cognalo  suo, 
recepta  ab  eo  pecunia,  marchionatuui,  ducatum,  et  principatum 
resignavit,  et  obiit  anno  1196,  Pigna  et  Nauclero  referentibus. 

Anno  1174  Fridericus  I.  Imperator,  Friderici  Suevorum  Ducis 
et  Juditae  Guelphonis  sororis  filius,  cessione  ejusdem  Guelfonis 
principatum  Sardiniae,  ducatum  Spoleti,  et  marchionatum  Thu- 
sciae  obtinuit ,  et  Beatricem  filiam  Rainaldi  Burgundiae  comi- 
lis  duxit  uxoiem,  ex  qua  genuit  Henricum,  Fridericum ,  Cun- 
radum,  Philippum  et  Othonem.  Obiit  postea  suftbcatus  in 
fluvio  Armeniae,  ejusque  cadaver  Tyrum  translatum  ibidem  se- 
pultum  fuit,  ut  referunt  Pigna,  Panvinius,  et  Nauclerus. 

Anno  Ti 90  Henricus  VI.  Oenobardus,  defuncto  patre  Hen- 
rico  Rom.  Imperator  a  Caeleslino  P.  M.  coronatus  in  principatu 
Sardiniae  successisse  creditur.  Uxorem  duxerat  Constantiam  Gu- 
lielmi  Siciliae  Regis  filiam,  ex  qua  Mariam  et  Fridericum  su- 
scepit.  Obiit  Panormi  in  Sicilia,  et  in  Calhedrali  sepultus  fuit. 

Anno  1198  Fridericus  Henrici  Imp.  et  Constantiae  filius 
adhuc  parvulus  successit  in  principatu  Sardiniae.  Postea  fuit 
Romanorum  Imperator,  hujus  nominis  II.  ac  Rex  Siciliae  et 
Sueviae  dux,  qui  et  dicebatur  Rex  Sardiniae,  teste  /Enea 
Sylvio  et  Nauclero.  Sex  duxit  uxores ,  ex  quibus  plures  habuit 
filios  et  filias.  Ex  aliis  foeminis  suscepit  quatuor  spurios,  in 
quibus  fuit  Entius,  quem  Sardiniae  Regem  fecisse  diximus.  Obiit 
Fridericus  Apuliae,  ejusque  cadaver  Siciliam  translatum  in 
Arcbiepiscopali  Ecclesia  Montis-regalis  sepultum  fuit. 

Entius  sive  Henricus  praedictus  filius  nothus  Friderici  anno 
1254  Rex  Sardiniae  a  patre  declaratur.  Sed  quia  arma  simul 
cum  Pisanis  suscepit,  et  Cardinales  ceterosque  praelatos  ad 
Concilium  Romam  adnavigantes  invaserat,  et  ceperat,  excom- 
municatus  regrioque  privatus  fuit,  tandem  a  Bononiensibus  de- 
fcellatus  et  captus  missusque  in  caveam  ferream  obiit  Bononiae, 
ut  diximus.  Ita  desiere  Sardiniae  Principes.  Pisani  etiam  eadem 
de  causa  privati  jure  Sardiniae  a  Romano  Pontifice  fuere , 
qui  ad  Reges  Aragoniae,  de  quibus  in  sequenti  iibro  dice- 
tous,  regnum  transtulere. 


147 

I  N  D  E  X 

L  I  D  E  R    I. 

Primi  Sardiniae   coloni   anle   diluvium,    ejusque   solitudo  :           *.     pag.  i 
Phorcus  primus  Sardiniae  Rex ,  et  Vetulonienses  primi    post  diluvium 

coloni.     :      .      ... ; »  ibid. 

Medusa ;     .     .      .     : .     »  2 

llerculcs  Turris  Libysonis  nomen  ab  Hercule     ; »  ibid. 

Graeci.  Mercatores  Graeci  Sardiniam  adnavigant.   OEnotrides    insulae 

a  Lycaonis  fllio  dictae •     .      .     .     »  3 

Sardus,  et  Libyes ».......»  4 

Norax,  et  Hiberi.  Norae  urbs  a  Norace  extrucla.  Noraces  ...»  ibid. 

Aristaeus,  et  Graeci :     .     .     .     »  5 

Galatas,  et  Galli .     • »  6 

Siculi .      .     .     »  ibid. 

Jolaus  ,  Thespiades  et  Athenienses.  Olbiae  urbis  aedificatio.     .     .     »7 

^Eneas,  et  Troiani •.:.•.:.»  -9 

Lydi i     .     .     .     . .     »  40 

Locrenses    ...... »  ibid. 

Tliraces ; »  ibid. 

Rhodii ; »  ibid. 

Phryges       . ;     .     .     .     ; »  ibid.' 

Cyprii .:*....: i     .     »  H 

Phoenices .....:. I     »  ibid. 

iEgyptii ;......»  ibid. 

Milesii »......-»  ibid. 

Cares     .      .     .     .      ; :.......«  .i-2 

Lesbii     .     .     ; »  ibid. 

Corsi.     .,.,-......     ; ;     .      .     .      »  ibid. 

Phocaeenses  .      : .     :           :     .      v      .      »  ibid. 

Carthaginenses.    Sardorum    legati    ad    Alexandrum    Magnum.   Foedus  » 


148 

Carthaginensium  cum  Romanis.  Hannibal  in  Sardinia  crucifixus. 
Hanno  dux  in  acie  a  Romanis  in  Sardinia  caesus.  Romani  Sardinia 
potiuntur PaS'       ^ 

Romani.  Sardinia  in  provinciae  formam  redacta.  Praetorum  series: 
Sardorum  motus.  Poenorum  auxilia.  Sardi  praelio  victi  a  Manlio 
Torquato.  Hiosti  mors.  Hasdrubalis  Imperatoris  aliorumque  ducum 
captio.  Hennius  poeta  in  Sardiniam  venit.  Foeneratores  ab  insula 
pulsi.  Frumenti  decima  imperata.  Bellum  Iliensium.  Sardorum  de- 
feclio.  T.  Sempronii  Gracchi  consulis  insignis  victoria.  Renovatio 
belli.  M  Metelli  triumphus  de  Sardis.  Goloniae  turrris  Libysonis, 
et   Usellis »       M 

Romani  Imperatores.  Julius  Caesar  insulam  lustrat.  M.  Lucius  praetor 
a  Menna  liberto  victus.  Sardinia  in  Augusti  potestatem  redacta. 
Imperatorum  series.  Viae  et  aquaeductus  in  Sardinia  conslructi. 
Judaei  in  Sardiniam  missi.  Sardi  sanctitate  et  miraculis  clari.  Euse- 
bius  ,  et  Lucifer.  S.  llilarius  Papa.  Tygellius  Hermogenes  insignis 
musicus ;  aliique  Sardi   aliqua   Iaude  clari  ..•-....»        29 

Vandalorum  Reges.  Vandali  Sardiniam  potiuntur  }  sub  Genserico  Rege. 
Goda  Golluis,  Sardiniae  tyrannus  regno  et  vita  privatus.  Justiniani 
Imperatoris  victoriae.  Belisarius  Gelimerem  in  Africa  victum  capit ; 
ac  dein  Sardiniam  occupat.  Catholicorum  sub  Vandalis  persequutio. 
Ariana  haeresis.  Conventus  ordinis  eremitarum  in  Sardinia.  Janua- 
rius  Episcopus  aliique  Sardi  qui  doclrina  et  sanctitate  floruerunt. 
Caelius  Symmachus  Papa     .     ,     ; »       49 

Gothi.Sardiniam  invadunt  sub  Totila  Baduilla.  Gothi  ab  Italia  pulsi  a 

Narsete  Justiniani  Imperatoris  duce.Teiae  Regis  mors.     .     .     .     »        57. 

Graeci  orientales  Imperatores.  Eorum  series.  Praesidum  et  ducum  Sar- 
diniae  series.  Barbaracini  idolorum  cultores.  Divi  Gregorii  Papae  ad 
Hospitem  eorum  ducem  legatio.  Alii  infideles  iu  Phausaniae  dioecesi. 
Pastoralis  Papae  Gregorii  sollicitudo  ad  Christi  fidem  proferendam. 
Sardiniae  Episcopi.  Monasteria     .      ; »        58 

Saraceni  Sardiniam  ia  suam  potestatem  adducunt.  Templa  et  sepulcra 
evertunt  Luitprandus  Rex  corpus  D.  Augustini  a  Saracenis  redimit 
et  Papiae  in  templo  s.  Petri  collocat »        74 

Longobardorum  Reges.  Luitprandus  Rcx  Saracenos  ab  iusula  ejicit.  De- 

siderius  Rex  a  Carolo  Magno  captus  et  regno    privatus     ...»       75 


LIBER  II. 

Summi  Pontific.  Sardiniam  et  Corsicam  Carolus  Magnus  sedi  apostolicae 

confert.  Romanorum  Pontificum  qui  Sardiniam  oblinuerunt   series.    »>        79 
Saraceni  ilcrum  se  se  in  Sardiniam  inferunt  sub  Ambulacho  Saraceno- 

rum  in  Ilispania  Rege »       83 

Musatus  Saracenus;  Pisani  et  Genuenses;  hi  Saracenos  Sardinia  expel' 
lunt.  Musatus  iterum  Sardinia  potitur.  Pisani  Leonis  IX.  suasionibus 
Sardiniam  adnavigant;  Corsicae  partem  Genuensibus  adimunt;  Sara» 
cenos  in  fugam  vertunt.  Pisani  Sardiniam  in  quatuor  Judicatus  di- 
vidunt.  Pisanorum  et  Genuensium  simultates  primae.  Genuenses 
Caralim  expugnant.  Marchiones  Malaspinae  urbem  Bosam  novam  in 
Sardinia  condunt.  Pisani  bello  a  Genuensibus  victi.Pax  ab  Innocen- 
tio  II.  Pisanos  inter  et  Genuenses  composita.  Novi  belli  casus.  Bariso 
judex  Arborensis  Sardiniae  Rex  a  Friderico  I.  Imperatore  creatusj 
custodiae  a  Genuensibus  traditus.  Genuenses  et  Pisani  de  jure  Sar- 
diniae  coram  Caesare  certant ;  Pisani  regno  Sardiniae  a  Caesare 
spoliantur.  Clemens  III  pacem  inter  duos  populos  componit.  Novae 
simultates.  Varii  diuturni  belli  eventus.  Lis  de  Co  rsicae  et  Sardiniae 
primatu.  Concilia.  Fratres  praedicatores.  Fratres  minores.  Episcopi.  >»       86 

Judices   Sardiniae     ;     .     . »     4  i  9 

Turritani  Judices .     :.......; »424 

Gallurae  Judices : -     »     430 

Caralitani  Judices t     .:....:.»     433 

Arborenses  Judices    .     .     i :....»     456 

Marchiones  Oristani : i     »     442 

Episcopi »4  43 

Principes  Sardin.  Imizza.  Vuelphi.  Encius  rex  Friderici  OEnobarbi  filius  »     4  44 


Cete 


ERRATA 
M   Accipe   igilur.  Praeses 


28 

et  adpristinam 

2'.» 

foelicitatem 

48 

Ceteraque 

7 

Justinius 

7 

faerunt 

8 

Regi  adularcntur.  verum 

11 

injerunt 

24 

venum  jerint 

3 

sylvestro 

9 

Justininiano 

15 

idololariae 

18 

Innoentium 

3 

invigiliare 

36 

regestro 

2 

Episcopis 

6 

cujus  etas }  atque  locus 

21 

vigilas 

4  Victonus 
\  4  exoratas 
22  consentiams 

9  Raymundo  Ru  o 
14  Obtimates 
35   obbligatiouibus 

4   injurie 
24  in  cmatuor  partes  divisam  , 

neque 
26  rerum   Pisanorum 
16  tetamcpie  circumjeclam 
29  immunes  et  exempli 

8  beneficiis  imperiabilibus 
\  0   ingenti  praeliu 
22  apud  Meoram 
\  \    navim  Pisanum 
2\    mugna 
-1 0  vexare  cepit 
\7   utrinque   populo 

\    metroplitano  jure 
\\    de  relicjuis  toliendis 
\  0  hic  varis  criminibus 

20  NOBABITQUIS   MARMORIBUS 

21  FIDEI   DICATU 

24  abEpiscopis  et  obtimatibus 

t3   primus  Judex  Arbororeae 

6  sororem  5  duxerat  uxorem 

is,  quae  typographus  peccavit 


151 

CORRIGE 
Accipe   igitur,  Praescs 
1  ad  pristinam 
feiicitatem 

Caeleraque 
Justinus 
fuerunt 

Regi  adularenlur.  Verum 
inierunt 
venum  ierint 
Sylvestro 
Justiniano 
idololatriae 
Innocentium 
invigilare 
regesto 
Episcopus 

cujus  aetas,  atquc  Iocus 
vigilias 
Victorii 
exaratas 
consentiamus 
Raymundo   Ruffo 
Optimates 
obligationibus 
injuriae 

in  quatuor  partes  sive  Judicatus 
divisam,  nempe  Turntauum 
rerum   Pisanarum 
totamque  circumjectam 
immunes  et  exempti 
beneficiis  imperialibus 
ingenti   praelio 
apud  Meloriam 
navim  Pisanam 
magna 

vexare  coepit 
utrique  populo 
metropolitano  jure 
de  reliquiis  tollendis 
hic  variis  criminibus 
NOBABIT  MARMORIBUSQUE 
FIDEl  DDICAfU 
ab  Episcopis  et  optimatibus 
primus  Judex   Arboreae 
soiorem   duxerat  uxorem 
lector  benevolus  indulgeat. 


Wa  (C©NTO  TIIN(CIKNS©  JLASCAIMS 


ni»ir  "yiET^TETNvniia^iLiTJA  i__ 


/.//>  "f/?     '     s/r//  2  o<?  /">- 


<C  _4V  _.  TP 1__  ______  A  IiK,  (D) 


■>  /^tV  </tr   rr/A 


FAR.E 


JOHANNIS    FRANCISCI 

SASSARENSIS 
Tomus   Tertius 

CONTINRNS      LIB.      III.      ET      IV. 

DE    REBUS    SARDOIS 

EX   RECENSIONE 

VICTORII    ANGIUS   EX   S.   P. 
R.  T.  S.  A.  S.  A.  L. 


^-^&^M^M^ 


CARALl  1858. 

E  X     T\P1S      MONTEVERDE 
Facta  potestate. 


JOHANNIS  FRANGISCI  FARiE 

SASSARENSI3 

J.    U.    D.    EXIMII,    ARCHIPRESRYTERI    TURRITANl 

DE   REBUS    SARDOIS 

LIBER     III. 
EX  RECENSIONE  VICTORIl  ANGIUS. 


Aragonenses  Sardiniac  Beges. 

JACOBUS    REX     SARDINIiE    I. 


JL  isanis  atque  Entio  jure  Sardiniae  expoliatis ,  insulam  quani 
plures  adpetivere.  Anno  siquidem  1267  Carolus  rex  Siciliae  et 
Andegavi  dux,  sancti  Ludovici  Francorum  regis  germanus  fra- 
ter ,  Sardiniam  primus  a  Clemente  Papa  IV ,  frustra  licet , 
poposcil;  Henricus  deinde  Ferdinandi  III.  Castellae  regis  h- 
lius,  qui  infensus  fratri  regnum  in  Hispania  gubernanii  pa- 
tria  extorris ,  collecta  virorum  manu  ,  in  Africam  cum  Fri- 
derico  altero  fratre  transgressus ,  Tuneti  apud  regem  longo 
tempore  meruit.  Ibi  praeda  simul  et  stipendiis  ditatus ,  de 
ipsius  Friderici  consilio  ,  e  Carthaginis  portu  cum  omni 
pecunia  et  cetera  gaza  Italiam  trajecit  Sardiniae  regnum  ab 
eodem  Papa  Clemente  petiturus.  Relatus  igitur  e  Carthaginis 
portu  cum  Ponlificem  adiisset,  Carolo  memorato  Sieiliae  rege 
ad  id  eliam  usus  fautore  ,  qui  nuper    viclo    Manfredo    magna 


4 
apud  Pontificem  gratia  praevalebat,  et    arctissimo  consanguini- 
tatis.gradu  ex  stirpe    materna    conjunctus    magnam    pecuniae 
vim  ab  ipsa  Henrico  acceperat. 

Sed  dum  Pontifex  de  regno  deliberat,  et  concedere  parat , 
ortis  in  urbe  Roma  seditionibus  ,  civibusque  ad  arma  ruenti- 
bus .  ad  eas  tempestates  sedandas  Henricus  a  Romanis  exposcitur, 
ac  ex  Viterbio  ,  ubi  tum  Pontifex  erat ,  Romam  vocatur,  ibi- 
que  Senatus  romani  potestas ,  volente  populo ,  illi  tribuitur. 
Pacala  itacfue  urbe  qutim  dominatum  veluli  jure  partum  , 
posthabita  Pontificis  auctoritate  ,  exerceret ,  ac  majora  qui- 
dem  moliri  videretur  ,  PoritificL,  simul  et  Carolo  in  suspicio- 
nem  venit.  Ob  id  intermissum  praefatum  Sardiniae  negotium 
fuit  a  Pontifice  ,  ut  refert  L.  Marineus  ,  et  eidem  Enrico  ex 
urbe  Roma  Sardiniae  regnum  postulanti  his  verbis  a  Pontifice 
ex  Vilerbio  rescriptum  cst  : 

«   Dilecto  filio  ,  nobili  viro  Henrico  ,  filio  clarae   memoriae 
«   Ferdinandi  Hi.   Regis  Castellae.   Ad  tuae   claritatem   originis 
«   atlendentes,  et  illius  deyotionis  fervorem  ,  quem  ad   Roma- 
«  nam    habes    E^qclesiam,    tui    promotionem    honoris,    quibus 
«   possumus  ,  studiis  prOcuramus.  Et  quoniam  ad  regnum  Sar- 
«   diniae  tuos  oculos  direxisti  ,  super    quo    cum    nobili    inilite 
«   Johanne  longam  satis  coliationem  habuimus  :  scire  te    volu- 
«    mus,   quod  post  recessum  ipsius,  inspecta  plenius  cognitione 
«   negotii,   multo  tibi   utilius  judicamus  id  non  adgredi ,    quod 
«   multis   sumplibus   indigeres ,    praeserlim    cum     Pisanos    ha- 
«   beas  adversarios ,   qui    positi    e  vicino  et  adgredientem   im- 
«  pedire    valerent,    et  ingressum    continuo    molestarent.  Unde 
«   charissimo  filio  Nostro  Carolo  illustri  Rcgi  scripsimus  eumdem 
«  instantius  exorantes  ut  ad  matrimonium    inter    te    et    filiam 
«   nobilis  viri  M....  contrahendum  dei  opem  et  operam  efficacem. 
«   Quod  si  coniigerit  confici,  non  tibi    solum,    sed  charissimis 
«   in  Christo  filiis  Nostris    lmperatori    Constantinopolitauo   illu- 
«  stri,  et  ejus  filio  esse  poterit  fructuosum,  Nobis  etiam  ,    et 
«  toti  populo  Christiano   ».    Datum  Vi!erbii    Non.    Jan.   Pontif. 
Nostri  anno  II.  Ita   in  Codice  Clementis  Papae  IV,  qui  in  Va- 
ticana  Bibliotheca  adservalur  ,  epist.  2S0. 

Carolus  interea  rex  Siciliae  Henrico  repelenti    pecunias  ,   ne 
majores  ad  nocendum  facultates  iili    adessent ,  bono  consilio  , 


haud  quaquam  reddebat.  Ceperat  rlenrieus  jam  inde  ab  initio  ^/  *>    ^j&LuM*V+ ******  I 
contrarias  Pontitici  Caroloquc    faciones  magis  foveru;    utram-  /FjLS  '+d*  s* 1 

que    tainen    intra  urbein  acquilatis  simulalione  eontinebat.    Ut    #"*"  (77> 

vero    suspicionem    Pontificis    advertit  alienus  subito  factus  ,  et  ($*€*+£*'  *S'    vl^V" 
post  pJura  contra    eundem  Conradum  Lapitium  ad  Fridericum  ^(y^*Jfi\  U-     & 
niisit ,    ut    ex    Africa    in  Siciliam  ad  res  innovandas  trajiciat.     .  ^,       A       ^   ^y»*. 

Ma[;ni  hinc  motus  in  Sicilia  el  lialia  excitati     sunt,    ut    idem    " 
refcrt  L.  Mariucus,  et  Thomas  Facellus. 

Anno  1268  Jacobus  L  Rex  Aragoniae  insulam  habere  non 
solum  desideravit ,  sed  eliam  ab  eodem  Clemente  IV.  sedulo 
instanterque     efRagitavit  :     quod     tamen     Pontifex     his     literis 

ne^avit. 

Charissimo  filio  Jacobo   Rc.^i  Aragonam  illustri 
«   Tarde  nimis  tua  misit  screniias  dilecluin-  filium  saeristam 

« Majoricensem  et  vicecapcllanum  Nostrum.    Jam    enim    cum 

«   duobus  tractatus  praecesscrunt  super  regno  Sardiniae,  cha- 

«   rissimo   in  Christo  filio  Nostro  Carolo  rege  Sieiliae   illustri  , 

«   et  dilecto  filio   Nostro  Henrico   fratre  charissimi    in    Christo 

«   filii  Nostri  Castellae  regis  illustris.  Est  et  alia  tarditas  in  ne»- 

«   gotio,  quoniam  inter  moras  iilarn  partem  amisimus,    Judica- 

«   tum  nempe  Turritanum,  per    quam    dare    poteramus   ingres- 

«  sum  ei,  qui  conveniret  Nobiscum.  Unde  tuam  magnitudinem 

«   non  lateat ,  quod  nec  tibi    illuct    concedere    possumus,    nec 

«  ad  praesens  illud  dabimus  aUerutri  de  praediclis;  sed  tene- 

«   bimus  in  suspenso  negotium ,  donec  aliud  videamus,  malentes 

«   ad  tempus    perdere    quod    jam    dudum    perdidimus  ,    quam 

«   inter  principes  nobiles  scandalum  suscitare.    Verum  de  ejus- 

«   dem  Archidiaconi  neglujcnlia  nulla  tibi  superest  querimonia», 

«  quum  de  importunitale  cjusdem  et  instantia  nimia  Nos  potius 

«   conqueri    valeamus ,    quum   sernper    continuet    sui  desiderii 

«    exilum  meliorem  expectans  ».  Dat.  Viterbii  X.  Kal.  aug.  Pon» 

tifie.  Nostri  anno  III; 

Postea  Jacobus  II.   Aragoniae  et  Siciliae  rex,  ipsiusque   Ja- 

cobi  I.  nepos  ex    Pctro  k  Rege    Aragoniae    et    Maria    Guiieluii 

Montis  Fesulani  unigenit^,  qui  ex  testamento  Eulii  regis  Sar- 
diniae  fuit  anno  1272,  ut  inquit  J,  Laurentius  ab  Aravia  , 
heres  instilutus,  regnum  jpsum  magnopere  cupieus  anno  1295, 
pro  eo  cousequendo,   ul  inquit  Zarita,  ac  eliain  «x  pacis  oon~ 


f£^^^(niS*%*ftb"''  Jitione,  ut  inquit  Thomas  Facellus,  su&su  et  intpulsu  Bonifacii 

j*6*9/<*r*  '   /t****^*  Papae   VIU.   regnum  Siciliat  Carolo   Andegavensi    renunciavit. 

/4^,},     „  Atque  ita  anno   1297  prid.  non.  apr.  idem  Pontifex  Bonifacius, 

ceteris  omnibus  postpositis,  eidem   Jacobo  II.   Aragoniae    regi 

insulas  Sardiniae  et  Corsicae  in  hunc  modum  concessit : 

BONIFACIUS    EPISCOPUS 

Servus   servorum  Dei 

Charissimo  in  Christo  ^filio  Jacobo  Sardiniae  et  Corsicae  regi  illustri 

ad  perpetuam  rei   memoriam. 

«  Super  reges  et  regna  positi  e\.  divinae  providentia  pote- 
«  statis  de  iis  opportune  disponimus  .  .  .  .  et  infra  «  Ad  ho- 
«  norem  ergo  Dei  omnipotentis,  Patris,  Filii,  et  Spiritus  San- 
«  cti,  semperque  Virginis  Mariae,  ac  bcatorurn  Apostolorum 
«  Petri  et  Pauli,  nec  non  sanctae  Romanae  Ecclesiae,  de  fra- 
«  trum  Nostrorum  consillo  et  assensu,  regnuni  Sardiniae,  et 
«  Corsicae,  quod  ipsius,  Ecclesiae  j;iris,  ac  proprietatis  existit, 
«  cum  omnibus  juribus  et  peilinentiis  suis,  tibi  et  tuis  here- 
«  dibus,  ex  tuo  et  ipsorum  corporibus  legitime  descendenti- 
«  bus,  utriusque  sexus,  natis  jam,  et  etiam  nascituris,  in 
«  perpetuum  feudum  gratiose  conccdimus . . .  et  donamus  sub 
«  modo,  forma  ,  tenore,  et  conditionibus  contentis  etc.  prae- 
«  sentibus  a  Nobis  Nostrisque  successoribus  legitime  intranti- 
«  bus,  et  dicta  Romana  Eeclesia  tenendum  in  feudum,  et  per 
«  cupam  auream  te  eodem  principaliter  investimus,  ita  quod 
«  etc.  Nulli  ergo  etc.  ».  Datum  Romae  apud  s.  Petrum  pri- 
die  non.  aprilis  Pontif.  Nostri  anno  III.  Sic  in  bibliolheca 
Vaticana  in  regesto  ejusdem  Papae  Bonifacii  plenius  legitur.,, 
teste  Jacobo  Mainoldi. 

Integrum  hujus  concessionis  exemplar  dlligentia  doctissimi  viri 
domini  Michaelis  Tomasii  Episcopi  Herdensis  habui,  unde  ejus 
partem,  quae  ad  praesentem  historiam  facere  videbatur,  ce~ 
teris  brevitatis  caussa  omissis ,  referre  volui.  Sed  de  ea  dona- 
tione  Volaterranus,  Villanius,  Martinus  Polonus  ,  et  Zurita 
etiam  meminere. 

Fndericus  autem  II.  ejusdem  Jacobi  II,  germanus  frater,  et 
tn  regno  Siciliae  successor  ipsius  insulae  Sardiniae,  regnique 


1/1*10^'  L-  c<~^*#<  *#*  t*4*i'pu  <  £,  A^iA'^p»  fU    C+rf,'~y   c^L  +OX4'-***, '*P*\ 

/fratcrni  adfeotator  fuit.  Quare  anno  1302  foedus  cum  Carolo^  f«<~~*  *<U~>+'  /u*,** 
ejusque  fiiio  Roberlo,    hac    praecipua  conditione  sancivit,    ut  /**rr1*/'***/  / *  ****  •'f**uff    ' 
ille  a   S.  P.  et  Cardinalium  amplissimO  collegio    regnum    Sar-  A*^'**^  hu*4 **-*+^ 
diniac  pro  se  suisque  suee  ssoribus  peteret;   quod  tamen  non  4-£*fc*^firV*^  **?*  * 
oblmuii.   Anno  quippe  1303  Bouifacius  Papa,   Jacobuin    Ara-  ^***^  *     'tf* 
goniae  regem  oupiens  in  regnum  Sardiniae  indueere,  Raymun-  **  f*Zffp  *^l?fL£? 
durn    Episcopum    Valentinum    letf;itum    in    insulam    misit,    ut  °V^  J  ^V  t" 

Jacobnm  regem  Sardimae  el  L.ors:eae  renunciaret,  pnmoresque  *>*  "^    /  *,' 

omnes  ad  ej.is  obedientiam   hortarelur.  Pisanis  quoque  scripsit,»r*^1***,'tt^*   fJ(vrJ/      j 
atque    mandavit,     ne    ullam    moram,    ullumve    impedimentum  /J+£+j***   ^-*~*Jr**       - 
novo  Regi  in  acquisitione  Sardiniae  inferrenl,  ut  refert  Zurita.  AiU' c%  f*?,  TT/T* 

Mortuo  Bonifacio  (  anno    1594;  Jacobus  rex    legatos    misit/f*»'  4*Ut'*f***J  **** 
Vilalem    Villanovam,    et  Gulielmum  Cerrium,    qui    Benedicto  f^J^  fc&*  w^c^^ ) 
l\.  Pontifici   recens  creato  pro  regno  Sardini  le  et  Corsicae  fi-  L-^fa^  frifff*  *d* 
dei  juramentum  praestareni.  t**&*  ^W/*^-*v**';/ 

Defuncto  etiam  Benedicto  (  an.  1505  )   Rex    misit    ad    Cle-  ^  ^-  a^'6*£cJl 
mentem  V.  Gonsalvum  Garziam,  nt  refert  Zurita;  et  anno  se-  ^/«^fc '  hv* 
quenti  Petruin  Martinez  de  Gotiore,  et  Sacristam    Majoricen-    f^f^c^i^^^J^^ 
fiem  oratores  delegit,  qui  eadem   jurisjurandi    verba     nomine  ■ "     -  ^t/yfi-  &?£***** 
suo    proferrent.    Dcinde    Lugdunum    profectus    de    occupanda  iffjf,.         u****,  h'r*<*c+> 
Sardinia  cum  eodem  Pontifice  egit,  fuitque  ab  eo  Rex  Sardi-^  *£*  J+tuut, 

niae  confirmatus ,   »t  ex  Z.irita,  lNauclero,  et  Mattbeo  Palme-^^**^fc''/ 
rio  constat.  Quare  Platina,  Sabeliicus,  et  Blondus,  qui  tradunt  eU<<*  (^4%nJh'f^  * 
Clementem  V.  Friderico  Siciliae  Regi    Sardiniam    concessisse,,^^**-'»-^!^**^*^»  **  t 
judieio   meo   falluntur.  tx.  l<>+*4"  V  Om/ f **>'**** 

Ea  tempestate  Carolus  Andegavensis,  Jacobum  Regem  ^%,' cUC^rt  *4/t>>*A '^ 
bellum  contra  Pisanos  impellit,  eique  opes  et  auxilium  offert ,  g^  ^+s,*,  4^tJcft't  <~~ 
atque  per  Gulielmum  de  Recuparana  ex  Vicecomitibus  Pisarum,  «Jv*^» 

qui  Guelphorum  erat  socius,  Lucenses  et  Florenlinos  rogavit,  ^JJfJjT   "> jfjJ^lie-r^A 
pactis  quibusdam  conditionibus,   ut  statim   ac    Rex    Aragoniae  [fjJ  ^'Aj^r^ 

in  Sardiniam  exercitum  trajiceret,   utrique   bello    irruerent    in^ Ju*t<*>* 
agrum   Pisannm.  e   /W»  «*►  fn*^"*^' 

Rex  distuiit  bellum  donec  lis  cum  rege   Castellae    de    regno  ^V*^1**^  >k*  fftt**»* **+ 
Murciae  componeretur  ,  quae  fuit  composita  anno  1305.  ^*/r<  **-  filC+.  -  '£"•** ** 

Sub  finem  bujus  anni  Genuenses,  veriti   ne    Rex  bellum  pro    />     q trCrmm. **    f*'ft*t 
Sardiniae  acquisitioue  susciperet,   legatos  misere,  qui  de  pace 
^Uagerent. 

Anno  sequenti  de    mense    oclobris    Lucenses    et    Florentim* 


..;•••  £*&,  .-*     ■.-...-.      •  •-    •  -w  ■*''*»  •- ■•    <*-♦  *-  •.,•■•    u;;»-.vAi^  *& 

*     ,  ....       regem  rogant  ul  statim  olassem  contra  Pisanos  cum  omni  exercUu 

.  c* .-.  h     •*.    iia  Sardiniam  milfat.   Plures  deinde  qui  ilomiuia  in  Sardiniae  re- 

•   * ...>-  •  v    gionibus  babebant,  scilicet  Bicardus  Caninus  Tarvisii    dominus 

maritus  Joharmae  filiae  Nini  Judicis  Gallurensis,  Morruellus  Man- 

fredi  filius,   Franeischinus  Morruelli,  Corradinus  Opizini,  Mar- 

■  *     -  chiones  Malaspinae  obsequiiun   regi  promittebant,  modo  feuda 

ipsis  confirmaret.  Qui  omnes  Jacobu.n  in  Sardiniam  accersivere, 

»    et  cum  eis  Theodoricus  Archiep.  Turntanus,  qui  Genuensis  erat. 

Branca  insuper  Auria  ,  ejusque  filius  Barnabas  reip.  et  populi  Ge- 

«v  nuensis  duces  trecentis  equitibus  in  Logudoro,  centum  in  aliis 

regionibus  Sardiniae  contra  Pisanos  juvare  eum  sunt  polliciti  Ber~ 

nardo  de  Sarria  Begis  admirato  in  civitate  Genua,  qua  tunc  ver- 

sabatur,  modo  non  deberent  arma  verti  in  Sassarenses,  et  ea 

quae  in  Sajdinia  habebant  sibi  in  feudum  concederentur,    ut 

Zurita  refert. 

Pisani  hujus  rei  metu  perterriti  anno  1309  legatos  Banierium 
Sanclae  paeis,  Joannem  Bussum  de  Gualadiuis  et  Uerdinum 
Guascapam  cum  tribus  triremibus  ad  Jacobum  regem  miserunt , 
et  amplissimis  donis  euni  deprecali  sunt,  ne  fedus  cum  inimicis 
suis  iniret,  eisque  assentiret,  sed  Castrum  Caralis,  oppidum  Stam- 
pacis,  et  portum  Bagnariae,  et  salinas  feudi  nomine  sibi  concede- 
ret,  atque  facullatem  condu-cendi  quingemos  sardos  milites  in 
Sardiniam  faceret ,  et  Mariano  et  Andreae  Vicecomitibus  de  Basso 
et  Judicibus  Arboreae,  Bomfacio  et  Banierio  Comitibus  de 
Donoratico  relinqueret  dominium,  quod  in  Sardinia  habebant, 
atque  ita  regnum  absque  ullo  labore  et  sumptu  haberet,  sum- 
maque  pace  frueretur.  Rex  autem  Caralim  Pisanis  concedere 
noluil,  sed  alio  gravi  impeditus  bello  distulit  in  aliud  tempus 
exercitum  in  Sardiniam  mittere ,  Manuello  tamen,  Francischino 
et  Corradino  marchionibus  Malaspinae  castrum  Bulcis,  et  ca- 
•  *       -      ,*  strum  Osuli  cum  eorum  oppidis  ceterisque  locis  et  regionibus 

.,  ab  eis  in  Sardinia  habitis  concessit,  Villanio,  Zurita,  et  aliis 

referentibus. 

Post  mortem  Henrici  Imp.  Pisani  reip.  praesidem  habobant 
Ugocionem  de  Fagiola ,  eoque  duce  anno  1316,  cum  aliquol 
Germanorum  cohoriibus  Lucens.em  civitatem  expugnarunt : 
propterea  publicae  laetitiae  signa  dedere  hanc  rmsrmoreaui 
inscriptionem  in  tronle  lempli  maximi  Caralis  in  Casteilo  Castro 
affigentes. 


JT. 

9 
<r  ,\nno  Domini  MCCCW.  Indicf.  duodeeima ,  dieXqnarta, 
rnensis  juhii  divina  gratia  praecederite^  1'is.uiii  civitas  versus 
civitalein  Lucinam  stia  viciricia  vcxilla  crexit,  ipsani(|iie  civi- 
talem  Lueanain  pracliando  viriliter  expugnavit,  ct  <m*hc  lapi-  1  ii^fr**"*^**"* 
dem  sic  sculptum  de  Palacio  civitalis  Lucanae  fecit  Pisana 
civilas  jlcvari,  ipsumque  a<l  Castcllum  Caslri  ad  futuram 


na 
rei 


«    memoriam    dcstinafty. 


«    \  igo  Jurispcriti,  Bona 


,  Et    temoore    dominormn  Mefsis  De-  ]W  ln 
JWWrenclinini^Tisanorum"  civium    Ca-      lv?o+*> 


«   stellanorum  prefati  Castri  pro  Comuni  Pisano  fuit  cum  gau-  fiAT-t/h*^ •  ^W^K^tt^y 

«  dio  hic    infixus,    ut-'  aspicientibus    memoria    praebeatur    tflx  ^-^rjic  jocU+*y  ti-  £*■**> 

«  *rt/wm  amicorum  Pisani  Communis  semper  crescat^gpt   au-  *~r  Itt******  «#v»W»v 

«   d a c i a^j n i m i cor u m  c j u iffif orp c tuo  compescalur   ».  /^uu.f/«i'*^'^," 

Ea  clTde    aecepia    Manfredus    De-Noltc   Lucensium    legatus  ^*  «**•*■*!'***  "r•^J•i^'" 

Barchionem  petens  Jacobum  rcgem  ad  bellum  Sardoum  contra  ****  'V^tfit  1'"1*~'jy/ 

Pisanos  excitat;  et  ipsius  Jacobi    nemine    Florentinos,    Bono-  U^.  %<&*- '(*** X ***** , 
nienses,  Pistorienses,~et  Senenses  Pisanorum  osores    ad    auxi- 


lium  suppeditandum  sedulo  hortatus  induxit  ad  dandum  in  cam      <wW/^«   ^/^/W1^ 
expeditionem  triginta   millia  ducatorum,    quibusdam    conditto-     ^i^^  *^*  *''/*/      / 


nibus,  quas  tamen  nonnisi  centum  miliibus  aceeptis  rex    con 
firmare  voluit. 

Hac  tempestate  Maria  Henrici  regis  Cypri  filia  Siciliam  ap- 
pulsa,  inde  Sardiniam  venit,  et  a  Mariano  111.  De-Serra  Ar- 
borensi  Judicc  solemni  adparatu  fuit  suscepta;  inde  Gerundam 
petens  Jacobo  Begi  Aragoniae  nupsit,  Zurita  et  aiiis  referentibus. 

Anno.  sequenti  Pisani  insignem  apud  Montem-Catinum  ,  duce 
eodem  Ugucione  Fagiolano,  victoriam  adepti,  cives  reip.  qui 
erant  Carali  magna  letitiae  signa  dedere ,  et  in  fronte  templi 
maximi  lar^en^  iijs ^notis  inscriptum  adfixere. 
ctie  ■  vTflosnno 


/<SM*+> 


Anno 


uc-vig 


*tono  augusti 


Ugucione  de  Fa- 


giola  Pisanae  civitati  praesidenle  commune  PisaJlfefefWn  quum 
esset  in  obsidione    Castri    Montis-Catini  .LucdMfcl    districtus 


Montis-Catini  LucdMfU 
«  cum  suo  exercitu  trium  millium  equitum,  et  triginta  millium, 
«  peditum,  et  princfifes  Phllippus  de  Tarento  et  PeirusTeni- 
«  pesta  fratres  Regis  Rfiberli,  et  Carolus  ejusdem  principis 
«  fQjitiS  congregato  eorum  exercitu  equitum  ac  pcdittim  JKIo- 
«  rentinorum,  Scnensium,  rcgnicolarum ,  ei  omuiiim'u51o£8&f*'"'r 
«  Guclphorum,  qui  quatuor  mille  equites,  et  quinquaginla  mil- 
«  lia  peditfl/i  censebatur,  vcnissent  ad  dictas  parios  pro  mu- 


10     V*' 

«   nitione  castri,  inito  hinc  inde  praclio  eosaf^e  eorumque  e- 

«  xercitus  posuit  viriliter  in  conflictt*»  in  planitie  Bug«ani 
«  secus  rivum  Vallisvfoebulae;  in  quo  conflictu.de  gente  Guel- 
«  forum,,£uerunt  gladio  perempti  ultra  vigintjrTpuTia  poditum, 
«  capti  vero  fuerunt  ultra  tria  millia.  Gens  autem  Pisana  tota 
«  quasi  fuit  incolumis,  et  illtf  die  Caslrum  Monlis-Catini ,  et 
«  plura  alia  Castra  parlium  inimicorum  fuere  in  fortia  Pisani 
«  Communis,  de  (m&y\plori&  ^eo  excelso,  ejusque  watFt 
«  Beatae  Virgiru  grauas  referimus.  Hic  quidem  lapis  positus 
«  est  tempore  sapientis  viri  Nicolai  Leuli.  jurisperiti,  Castellani 
jotivj  Castelli-Caslri  profi^^ik^Pisan^,  ©OttSm  anno  de  mense 
«  octobris  ». 

Ob  id  Lucenses  iterum  Aragoniae  regem  ad  bellum  sardo- 
rum  contra  Pisanos  hortantur,  alia  viginti  quinque  millia  flo- 
renorum  offerentes  in  eam  expeditionem.  Rex  tamen  bellum 
illud  distulit  quosque  pax  inter  Fridericum  et  Robertum  reges 
firmaretur,  quae  anno  sequenti  (  1517  )  a  Roge  Roberto  hi- 
sce  conditionibus  fuil  proposita,  ut  Rex  Aragoniae  centum 
millibus  unciis  a  se  acceptis,  bonisque  et  locis  Templariorum 
a  Romana  Ecelesia  in  compensalione  accipiendis,  Sardiniae 
insulam  Regi  Friderico  traderet:  quod  si  compensatio  cum  il- 
lis  bonis  a  Sede  Apostolica  non  possel  obtineri,  haberet  a  se 
alia  quinquaginta  millia  unciarum.  Item  promittebat  Robertus 
se  cum  triginta  triremibus  quinquennio  Friderico  serviturum 
pro  acquisitione  regni  Sardiniae,  et  dimissurum  eidem  Fride- 
rico  medietatem  regni  Sieiliae  pro  sua  vita,  dummodo  ille  sibi 
alteram  medietatem  relinqueret,  in  qua  contineretur  Messana , 
et  non  usurparet  nomen  Regis  Siciliae.  Quod  si  plura  Fride- 
rieus  desideraret  lubenter  iili  cedebat  jus  suum  ad  regnum 
Tunetanum.  Quae  tamen  paeis  leges  non  arrisere  Friderico,  et 
negleclae  fuere  a  Johanne  Papa  XXII.  Zurita  et  Facello  refe- 
renlibus. 

Eodem  anno  Ponlius  Episcopus  Barcinonensis,  et  Vitalis 
Villanova  Jaeobi  regis  legati  saeramenlum  fidei  pro  regno 
Sardiniae  et  Corsieae  praefalo  Johanni  Papae  recens  creato 
pracstiterc,  tcste  Zurila;  alque  Ponlifex  partein  census  eorum 
ivgnorum  Jacobo  dimisii,  ut  ex  Iiteris  ejusdem  Pontificis  in 
bibliotheca  Valicaua  reconditis,  et  Jacobo  Mainoldi  constat. 


Anno  132i  Comitiis  Gernndae  liabitis  Saneius    Rex   Majori-/~%~~   "**""  ""^  ^^+ffvL 
CMom,   et    Cathalani    populi ,    debitum  obsequium,  opemque 
suam   pro  expeditione  Sardiniae   Jacobo   regi  oblulere. 

Itaque  auuo  1522  Jacobus    Rex    Aragoniae    Vlll.    kalendas  frf'' ,"*** ! 
januarias  in  solemui  festo  Nativitatis  Domini,  bellum  Sardou  m  kJ^Vj^^ 
iudixit ,  vexillo  expcditionis  Bareinone  erecto,    et    lotius  belli   ^   }'**+""*" 
ncgotio  Alphonso  filio  suo  secundogenito  demandato:  nam  Ja-  C<^fr' <^~'  '"4'j 
cobus  filius  priinogenitus  eam  expeditionem  et  regnorum  suc-  '  w  '^J' jl*  7 
cessionem  recusavit,  ut  inquiunt  Zurita ,  et  Rex  Petrus.  '**   ^,  ,  I/Lsi 

Pcr  ea  tempora  Gantinus  Catonus  Sassarensis  primaria    no-   *~2*\"* 
bilitate  insignis,  qui  ex  privilegio   triginta    militum  turba    sti-  t2',V J*r9*v~*\ 

patus  incedebat  Miohaelem  Pera  physicum  ad  Jacobum  regem  ^  .^  ^  „_},'#„, 

misit,  literisque  nunciavit  Sassarenses  omnes    avarum     ac    ni-  jl*-~*~**~«-* 

mis  acerbum  Genuensmm    lmperium    pertaesos    Aragonensium   /  //^»    x4** '*(*<**  f~"~* 

regum  adpclere  regimen,  ejusque  adventum  cum  exercitu  ma-   1      ^ZL^*^'  %^y*^ 
gnopere  praestolari.  Ugo  etiam  Arborensis  non  parvo  dispen- v       ^^.  ?  ^l,^ ' iruu* -r»M 
dio  et  injuria  a  Pisanis  affectus  cum  Branca  Auria  foederatus         f.  /7Wv~-<  «^***—**' "  " 
Marianum   Ammiratum  strenuum  virum   Sardum  silenter  ad  Ja-  /y**?/***'**'/  ;,W^- 

cobum  regem  destinavit,  eumque  ad  insulam   acquirendam    et        *     ,*  m^J^  ^  t  *****"' 
expellendos  Pisanos  enixe  hortabatur,  et  rogabat.  Quibus  nun-  i2t*«-*  '♦*  c*-;+»A\ 


ciis  laetus  rex  Jacobus  propensos  Sassarensium  animos,   Judi-     *> ^  r.jLtAfeA.«*^»W«^ 

cisque  voluntatem  iaudavit;  multisque  donis  et  privilegiis,  qui-  Jj  ^/rfV^****  fr*% 

bus  adhuc  Sassarcnses  utuntur,  honestatos  nuncios  dimisit,  et  jL  *?+*  <*«*+»*■  t" 

renunciare  jussit,  se  quamprimum  in  Sardiniam  cum   exercitu     i^Ckfu'     A*/     t    S'/**- 
adfuturum.  Ita  Zurita,  Villanius,  et  antiquae  tabulae  in  Arehi-  .  «~   J \j 

vio  civitatis  Sassans  reeonditae.  ,/l       ~f*     -  J^  —' f '"^ 

Pisani  interea  hunc  belli  adparatum  scientes  de  impedienda  ^     ^^  ^W* 

Jacobi  Regis  expeditione  cum  Johanne  Papa  frustra  agunt.  ' 
Nam  Vitalis  Villanova  ipsius  regis  legatus  quam  optimis  raiio- 
nibus  Pontificem  ad  bellum,  et  auxilium  Regi  ferendum  suasit, 
et  Cardinale  Neapoleone  intercedente,  promisit  Guidoni  Ar- 
chiepiscopo  Arborensi,  omnem  dominatum  Judiei  Arborensi 
Vicecomiti  de  Basso  esse  relinquendum,  si  oetoginta  millia 
florenorum  statim  regi  darentur,  et  census  trium  millium  flo- 
renorum  quotannis  penderetur,  ut  refert  Zurita.  Quare  Pisani 
plurimas  equitum  peditumque  copias  partim  propriis  pariini 
Judicis  Arborensis  pe(ainiis  eomparatas  in  Sardiniam  dueihus 
Juliano  Simone,  Friderieo  et  Henrico  Tudisco  traduxere;    eo- 


12 

rumque  praesidiis  oppidum  Terraenovae,  et  Villecclesiarum 
muris  de  novo  cinctum,  turribusque  munilum,  cum  Castro 
Caralis,  atque  aliis  Casiellis  firmarunt,  reliquas  vero  militias 
collocarunt  in  Judicatu  Arijoreae  collocarunt. 

Hujus  rei  suspicione,  metuque  sollicitus  Ugo  Judex  tercen- 
tos  stipalores  sardos  ad  custodiam  sui  corporis  sumpsil,  et 
idibus  aprilis  Pisanos  omnes,  qui  in  suis  terris  et  dominatu 
erant  ad  unum  trucidare  fecit,  nunciisque  caedis  ad  regem 
missis  rogat  celeriter  cum  classe  Sardiniam  venial:  hinc  Vil- 
lecclesiarum  dcfectionem  proeural.  Sed  novi  milites,  ullra  se- 
ptingentos,  a  Pisanis  Sardiniam  eo  tempore  traducti,  oppiduni 
Villecclesiarum,  duce  Johanne  Artavallo  sub  fidem  recepere, 
et  obsides  a  Caraliianis  civibus  impetrarunt,  ut  Zurita,  alii- 
que  hispani  auctores  testantur. 

Rex  hisce  auditis  quum  propter  procellas  proficisci  non 
posset  Beltramum  Castelletum,  Ugonem  Sauctaepacis,  Dalma- 
tium  Vicecomitem  de  Rocabeiti,  Gerardum  de  Rocaberti  hujus 
palruum  et  Berengarium  Cabrera  nonis  maii  cum  equilum  pe- 
dilumque  auxilio  tribus  navibus  in  Sardiniam  ad  Judiccm  mi- 
sit.  Q;ii  juncti  Sardorum  copiis  ad  oppidum  Ouarti  castrame- 
tati  sunt,  et  Caralis  urbem  omni  adjumento  inlereluserunL 

Deinde  XII.  kal.  jun.  Alphonsus  apud  Porlum-fangosum 
Omni  coacto  exercitu,  ornatus  a  Jacobo  Rege  amplissima  fa- 
cullale,  etiam  Judicatum  Arborensem  sub  annuo  trium  mil- 
lium  ilorenorum  concedendi  Ugoni  Judici,  et  sexaginta  trire- 
mium  et  viginti  quatuor  navium  classe,  cum  plurimis  navigiis 
niinoribus  usque  ad  tercentum,  comparata,  uxore  comitatus 
cum  omni  exercitu  III.  kal.  jun.  secundis  ventis  discessii,  ac 
nonis  junii  portum  Magonis  Minoricae  insulae  applicuit,  ubi 
quatuoi  dies  quievit.  Inde  Sardiniarn  ad  caput  s.  Marei  idibus 
junii,  et  ad  portum  Palmae  Sulcitanae  regionis  XVI.  kal.  jul. 
fcliciter  appulit,  exercitumque  omnem  millium  et  quingenlo- 
rum  equitum,  peditumque  tlecem  millium  in  terram  exposuit, 
in  quibus  infrascripti  insigniores  fuerunt 

De  Regno  Fiileiiiiwi-rJt**L*  tr>Ux^ 

Johan  »es  Ximene»  de  Urrea  Raytnundus  Cornel 

Ai\aiLs  De  Luua  cum  tilio  Ai  tale     Artalis  Duerta 


Blasius  Maca  <le  Vergua 
Pctrus  et  Alainannus  iralres  De 

Luna 
Ailio  De  Foces 
Raymundus  I)c  Pcralta 
Pelrus  a  s.  Vinccntio 
Gombalus  De  Benevenlo 
Rodrigus  Ahones 
Michael  Gurrea 
Peirus  Gonzalus  Doz 
Miehael  Perez  Capata 
Rodrigus  Capata 
Fortanerus  De  Vyniech 
Gcrardus  Abarca 
Ximencs  Perez  Coronel 
Petrus  Ortiz  de  Pisa 
Rodrigus  Ortiz  de  Vesimbre 
Lupus  Xirnenes  de  Luna 
Lupus  Fernandez  de  Luna 
Gonzalus  Lupus  de  Pomar 
Garzias  Frontlnus  de  Dec,a 
Johannes  Perez  de  Torbens 
Blasius  Ma^a  de  Puyroch 
Rodrigus  de  Sada 

Ex  regno  Valentiae  a  Rege  appellati  fuere  Franciseus  Carroz 
classis  admiratus  Nicolaus  Carroz,  qui  erant  ex  iis,  quos  nun- 
cupabant  homines  dwites ,  tum  equiies 
Johannes  Lopez  de  Boyl 


13 

Pctrus  Martincz  dc   Arbea 
Romeus  Orliz  de  Lasera 
Miehael  de  Gurrea 
Fcrnandus  de  Luna 
Stephanus  Gil  Tarin 
Blasius  de  Exea 
Trislanus  de  Torresilla 
Matthaeus  de  Riglos 
Gonzalus  Juannez  de  Moros 
Gyllus  de  Arazuri 
Pelrus  Jordanus  de  Urries 
Gulielmus  de  Enienc,a 
Poncius  Ugo  de  Entenca 
Garzias  Sanchez  de  Sases 
Fcrnandus  Perez  de  Roniz 
Martinus  Lopez  de  Rueda 
Didacus  Lopez  de   Luna 
Thomas  Perez  de  Foces 
Ferrerius  de  la   Nuca 
Martinus  Gonzales  de  Layana 
Gonzalus  Perez  de   Salauova 
Joh.  Ximenes  de  Franco 
Lupus  Alvarus  de  fispejo 
Franciscus  de  F^erriol 


Bcrnardus  de  Villaragut 
Ruysius  Sanchez  de  Ayuar 
Philippus  de  Boyl 
Poncius  de  Villaragut 
Alonsus  Martinez  de  La  Morera 
Bernardus  de  Boxados 
Gonzalus  Ruysiiii  de  Lihori 
Jaeobus,  et  Gonzalus  Sera 
Berengarius,   et    Gulielmus,    et 
Bernardus  Dalmacius 


Franciscus  despluges 
Raymundus  de  Boyl 
Sancius  Sanchcz  Mugnos 
Raymundus  de  Villanova 
Jacobus  de  Quintanal 
Johannes  LanQoI 
Baitholomaeus  Maseoses 
Pctrus  de  Cortijo 
Bcltrarnus  de  Masdevelles 
Cominus  de  Copones 
Raymundus  Fabrega 


14 
Gonzatus  Capata  de  Alfaro  Johannes  de  Xanaveres 

Garzias  de  Loriz  Jacobus  Escriva 

Arnaldus  de  Riusec  Raynmndus  Montanerus   .  .  . 

quibus  a  Rege  commissum  fuit  ut  copias  Valentini  rcgni  cogerent. 

Ex  Cathatuniae  principatu  appellati  fuere  a  rege  infrascripti 
homines  divites 


egregu  vm 

Dalmacius  Vicecomes  de  Roca- 

berti 
Gerardus  de  Rocaberti    praedi- 

cti  patruus 
Gulielmus  de  Anglesola 
Berengarius  Arnaldus  de  Angle- 

sola 
Amorosus,    et   Raymundus    de 

Rjbeltes 
Bertrandus  de  Castelet 
Gulielmus  de  Cervellon 


Bereng.  Arnald.  de  Cervellon 
Raym.  Bereng.  de  Cervellon 
Petrus,  et  Gulielmus  de  Que- 

ralt 
Dalmatius  de  Castronovo 
Bernardinus  de  Cabrera,mox 

Vicecomes 
Raymundus  Alaman 
Gilabertus  de  Centellas 
Ugo ,  et  Galzerandus ,  Sanctae 

pacis 


Ex  equitibus  appellati  fuere  scquentes 
Ferrerus  de  Abella  Berengarius  de  Ottina 


Thomas  Cacosta 
Jacobus  de  Peramola 
Gulielmus  de  Clariana 
Franciscus  de  Montbuy 
Dalmatius  de  Timos 
Galzerandus  de  Castrovetere 
Berengarius  de  Copones 
Gulielmus  de  Cervera 
Berengarius  de  Mascarata 
Armengoldus  de  Pruylans 
Goffredus  Guerau 
Gulielmus  Moliner 
Raymundus  Moliner 
Gulielmus  de  Namontaguda 
Gerardus  de  Clariana 
Berengarius,  et  Galzerandus  de 

Puchuert 
Petru9  de  Montpavone 
Ughettus  de  Fluvia 


Bernardus  de  Cespuiades 
Raymundus  de  Perellos 
G.  de  Boxados 
Gulielmus  de  Montolin 
Petrus  de  Castrovetere 
Berengarius  de  Jorba 
Dalmatius  de  Rajadel 
Petrus  de  Gragnana 
Simon  de  la  Marial 
Gulielmus  Bernardus  de 

glesota 
Rogerius  a  s.  Vincentio 
Arnaldus  de  Torrellas 
Petrus  de  Thous 
T^etrus.de  Hostalrich 
f^trus^  ue  Montpavone   «^  w^ 
Gulielmus  de  Foxa 
Arnaldus  de  Maurellas 
Petrus  de  Bcllestar 


An- 


15 

Raym.  Bernar.  dc  lYiaria  Petrus  de  Foxa 

Raymundiis  Cort 

practcr  quos  a  Zurita  nuncupatos  plurirai  fuere  et  ex  domo 
Infantis  equites,  aliique  qui  sponte  arma  sumpsere  ,  et  Al- 
phonsum  comilati  sunt,  quorum  nomina  legere  poteris  in  Mon- 
tancrio  et  Carbonello. 

Eodem  die  Ugo  Judex  Arborensis  cum  multitudine  equitum 
pedilumquc  sardorum,  et  mille  plaustris  omni  commeatuum 
genere  onustis,  in  Portum  Sulcitanum  pervenit,  et  ibi  cum 
mullis  insulae  primoribus  Jacobum  Sardiniae  regem,  et  Al^ 
phonsum  ejus  successorem  agnovit,  eique  fidem  et  obedien- 
tiam  jure  jurando  promisit.  Deinde  Alphonsus  consilium  Ugonis 
scquulus  contra  Villecclesianos  Arborensibus  vicinos  nimisque 
infensos  arma  movere  intendens  prius  Artalem  de  Luna  loci 
cxploratorem  cum  trecentis  equitibus  praemisit;  mox  kal.  jul. 
e  portu  cum  omni  exercitu  discessit,  urbemque  Villecclesia- 
rum  ingenti  obsidione  premere  coepit.  Duces  namque  Sardo- 
rum,  quos  a  Judice  Arborensi  habuil  orientem  versus  collocavit; 
Johannem  Ximenen  de  Urrea  cum  Gulielmo  Anglesola  ante 
portam  monlis  Barlai;  Petrum  de  Queralt  et  Beltramum  de 
Castellet  in  valle,  quae  portam  s.  Antonii  respicit;  Raymun- 
dum  Piratta  ad  occasum;  Artalem  de  Luna  contra  turrim  Pi- 
sanam:  ipse  vero  juxta  fanum  s.  Mariae  Vallis-viridis  castra- 
metatus  est. 

Deinde  prid.  non.  jul.  urbem  totis  viribus  omnique  ex  parte 
coepit  expugnare;  sed  a  Villecclesianis,  Pisanisque  militibus 
viriliter  fuit  defensa,  multis  Aragonensibus  caesis  et  a  moeni- 
bus  repulsis:  cumque  tertio  decimo  kal.  aug.  urbem  denuo 
invadere,  appositisque  scalis  muros  ascendere  tentarunt;  adeo 
ab  oppidanis  fortiter  obsistenlibus  fuere  repulsi,  ut,  una  atque 
altera  scala  comminuta,  et  qui  supra  stabant  caesis  aul  in 
lerram  dejectis,  Alphonsus  suorum  animos  ad  tantam  cladem 
videns  demissos,  et  vanam  spem  penetrandi  vi  in  urbem,  ob- 
sidione  eam  capere  decreverit,  iisdem  aucloribus  referentibus. 

Hujus  obsidionis  tempore  Sassarenses  et  ceteri  omnes  Sar- 
diniae  populi  (  cxceplis  Castris  Caraiis,  Aqnae  fridae,  Joyosae 
guardiae,  Orgugliosi,  Agugliastri,  Quirrae  ,  Petrcsi,  et  Terrae^ 
novae,  aliisque  paueis  )  Alphonsi   iiiipcrio  parebant. 


J6 

Intera  Ugo  Arborensis,  qui  ut  narrat  Villariius  terliam  par- 
tem  regni  sub  se  babebat ,  Judicatum  eum  omni  sua  diiione 
in  feudum  «ub  censum  Irium  milli.ini  ilorenornm  auri  quoli- 
bet  mno  in  die  festo  ss,  App.  Pelri  ei  Pauli  R(  gi  solvendorum 
amplissimis  tabulis  obtinuit,  obedienliamque  jure  jurando  prae- 
siitit,  et  pro  belli  expensis  octoginta  ilorenorum  millia  promi- 
sit,  pro  quibus  Castra  Bosae,  Goeiani,  et  Montis-aculi,  oppi- 
gnoravit.  Marcbiones  etiam  Malaspinae,  Barnabas  cum  aliis 
nobilibus  viris  gentis  Auriae ,  qui  in  Sardinia  dominalum  lia- 
bebant;  ac  denique  Mattbaeus  Casu,  Comita  Devilla,  Mara- 
bottinus  Marabottus,  Comita  Pala  Sassarensium  legati  jusju- 
randum  fidelitatis  Alphonso  in  castris  praesiitere :  a  quo  mullis 
gratiis,  et  privilegiis  amplissimis  donati  fuerunt,  ut  ex  Zurita, 
Petro  Aragoniae  Rege,  et  monumentis  in  Archivio  Sassaris 
reconditis  constat. 

Hoc  tempore  curam  et  defensionem  Caslri  Bosae  Petro  Or- 
tiz  de  Pisa,  Castri  Montis-acuti  Gulielmo  de  Cacerch,  Castri 
Gociani  Raymundo  de  Samenat.  Dejnde  Gulielmum  Moliner 
Sassaris  gubernatorem,  invilis  Genuensibus,  creavil:  et  Fran- 
ciscum  Carroz  classis  admiratum  ac  Raymundum  Peralta , 
Bernardinum  Cabrera,  multosque  alios  nobiles  viginti  Iriremi- 
bus  in  portum  Agugliastri,  versus  orientem,  in  Sardinia  situm 
misit;  qui  ejus  castrum  expugnayerunt,  et  deinde  Septentrio- 
nem  versus  navigantes  Terramnovam  adorti  turrim  unam  ce- 
pere;  oppidum  tamen,  quod  Pisanorum  Sardorumque  praesidio 
erat  satis  munitum  ,  expugnare  nequiverunt. 

Interea  Gerardus  et  Dalmatius  de  Rocaberti  cum  parvo  e- 
xercitu  in  oppido  Quarti  commorantes  simul  cum  Gulielmo 
Cervellono,  et  ejus  filio  Gulielmino,  qui  jussu  Alphonsi  novas 
militum  copias  adduxerant,  propius  ad  Caralim  accedentes  ad 
fanum  D.  Pancratii  non  procul  a  moenibus  sunt  caslrame- 
tati.  Unde  omnem  agrum  Caralilanum  continuis  incursionibus 
vastabant,  et  cives  vexabant.  Sed  Franciscus  Carroz  qui  por- 
tum  Pisanum  petiturus  ex  Terra-nova  in  Corsicam  erat  pro- 
fectus  praematuram  hyemein  veritus  cum  classe  in  sinun»  Ca- 
ralitanum  revertitur,  et  in  portu  Bonaeris  stationem  hibernam 
eligit,  urbem  ev  mari  etiam  obsidens. 

Exercitus    Villecclesias    obsidentis    non    satis    hoc    tempore 


17 

commoda  crat  conditio.  Nam  vario  morbo  vexabatur,  et  plu- 
rimorum  hominum  interilu  minucbatur.  Ipsc  Alphonsus  atque 
Tlicresia  ejus  uxor  in  febriculam  XI.  kal.  oclobris  incidcrunt; 
quamvis  nec  diu  ncc  nimis  moleste  aegrotarint.  Tberesia  an- 
cillas  omnes  morbo  peremptas  amisit,  quarum  Joco  sardas 
sibi  assumpsit. 

Praeterea  eodem  tempore  discordia  orta  est  inter  Judicem 
Arboreae  et  Barnabam  Auriam,  qui  Comitatum  Gociani ,  et 
Caslrum  Montis-acuti,  ejus  patri  a  Regc  concessa,  sui  juris  esse 
contendebat:  et  Franciscus  Carroz  cum  Vice-Admirato  Rcgis 
Majoricarum  in  magnam  contenlionem  venere,  eo  quod  vi 
sublata  fuisset  pecunia  missa  pro  militibus  quarumdam  trire- 
mium  Majoricensium;  unde  Majoricenses  tumukum  excitarunt, 
et  timor  erat  ne  discederent:  sed  omnia  Alpbonsus  pruden- 
tissime  composuit. 

Anno  eodem  de  mcnse  octobris  Pisani  cum  triginta  trire- 
mibus  ad  sinum  Caralilanum  accessere ,  ut  obsessis  praesidio 
essent;  cumque  ad  Aragonensibus  totidem  triremibus  ad  prae- 
lium  provocarentur,  metu  perterriti  fugam  arripuere  ,  et  re 
infecta  Pisas  cum  dedecore  rediere,  quod  Zurita,  Villanius, 
et  alii  scriptores  tradidere. 

Die  XI.  kal.  jan.  alias  viginti  quinque  triremes  in  Sardiniam 
Pisani  misere,  quae  cepere  ad  portum  Canelles  atque  inccn- 
dere  Aragonensium  naves.  Interim  ex  oppido  Terraenovae 
500  equites  Germani,  et  200  sagittarii,  qui  ex  illis  triremi- 
bus  expositi ,  fuerant  cum  multis  sardis  Castrum  Gociani  pe- 
tentes  illud  expugnare  conati  sunt.  Sed  opera  Raymundi  Se- 
menat  repulsi  fuere,  ut  tradunt  rex  Aragoniae  et  Zurita. 

Anno  1524  circa  finem  mensis  januarii  Viliecclesiani,  qui 
nimia  rerum  penuria  et  fame  premebantur,  omnes  pueros, 
senes,  et  mulieres,  bello  inutiles,  ut  obsidionem  prolrabentes 
subsidium  expectare  possent,  ex  urbe  ejecerunt.  IHis  tameit 
statim  in  urbem  redire  coactis,  obsessi  fracti  viribus  et  opi- 
bus  urbem  ipsam  Alphpnso  tradere  promiserunt,  si  ad  idus 
februarii  Pisanorum  classis  suppetias  non  afferret:  anle  quod 
tempus  nempe  VII.  id.  omni  destituli  auxilio  beiloque  et  ine- 
dia  omnino  fessi,  urbem  Alphonso  dedere,  et  in  Caslrum  Ca- 
ralis  se  receperunt,  octavo  fere   mense,   ex    quo-  obsidionem 


18 

suslinuerunt ,  Villanio,  Petro  Rege,  et  Zurita  referenlibus. 
In  ea  obsidione  ad  XII.  M.  Pisanorum  et  Aragonensium  pe- 
riere,  et  inter  borum  maxime  egre^ios  Artalis  de  Luna  ab 
Ugone  Judice  Arborensi,  ut  aliqui  volunt,  ob  illatam  injuriam 
necatus,  atque  insuper  ejii3  filius  Artalis,  Gombalus  de  Bene- 
vento,  Dalmatius  de  Castelnovo,  Gerardus  de  Rocaberti,  Gi- 
labertus  de  Centellas,  Petrus  de  Queralt,  Raymundus  Beren- 
garius  de  Cervellono ,  Raymundus  Alamanus,  Galzerandus 
Sanctae  pacis,  et  Raymundus  Cardona. 

Ubi  Alphonsus  urbe  potitus  est  de  expugnando  Castro  Ca- 
ralis  statim  cogitavit.  Itaque  XVII.  kal.  martii,  relicta  Villec- 
desiarum  cuslodia  Theresiae  uxori  suae  cum  ducentorum  e- 
quitum  selectorum  in  oppidum  Siliquae  XHII.  M.P.  ab  urbe 
Caralis  distantem  proficiscitur,  et  ibi  collectis  undique  militibus 
exercitum  reparat  et  instruit,  et  octo  diebus  moratus  est. 

Eo  tempore    Pisana    classis    quinquaginta    navium    et    trire- 

mium,  quae  duce    Manfredo  Ranyerii   filio  ,  Comitis  de  Dono- 

ratico  subsidio   Villecclesiarum    VIII.    kal.    februarii    solverat; 

sed  adversa  tempestate  prope  llvam  insulam    adorta    in    Portu 

<4^»   ^V^Aprius  itc+O  Longonis  constiterat.  Tandem  VI.    kal.    martii    Terram-novam 

H+t*+»*  f+#*  9 V^v*   appulit,  ubi  cum  nuncios  deditionis  accepisset,  Caralilanis  sub- 

Wh^%  fr**  u  ******  W  sidium  ferre  decrevit ,  adjunctis  sibi  ducentis  equitibus.  Quod 

~C4^j+*u*  h' C-ftn  t  lo*  "bi  Alphonsus  rescivit  exercitum  in  Ronaerem  duxit,  et  viginti 

(**  frrf%*~  /**L*rt'+ri-  A»    triremibus  ad  pugnam  instructis  (  nam   pro    pluribus    deficie- 

frr><~  fi*  *JU<r»>  '**+>  ^ant  U1»'iles  )  statuit  navali  praelio  certare.  Altero    die    quum 

^^^        Pisanorum  classis  ad  Caput  Carbonariae  apparuisset  Infans  na- 

y   t    --  vem  conscendit,  atque  usque  ad  promontorium  s.    Eliae    pro- 

•n    /<+*»*+***>  ir%r~*«k  cessit.  Venit  obviam  Manfredus:  sed  neuter   ausi   sunt    venire 

*  ^t^uW  «if4**~*  H-  a(j  certamen.  Manfredus    sequenti    die    ad    fanum    s.    Mariae 

dKtU*.  4x+r*  yU  *fr~6h  Magdalenae  applicuit,  et  equitibus  et  peditibus  omnibus,    qui 

U++.  *£**<&   *>t~tv  /r  ^partim  Germani,  partim  erant  Itali  ,    in  terrarn  expositis,    De- 

PrW    /rK  /uS  m*~:C~>  cimi  oppidum  Caralim  versus  petiit.  At  Alphorisus  ad    exerci- 

/^'frfc^W^w^  tura  reversus  castra  et   triremes    Francisco    Carroz    commisit , 

L !*■>+*  farrttvh' 44~> *&»*,  copipoque  contra  Manfredum  eduxit;  et    subsistens    qua    Man- 

*"-****'&«  fi,% /^       ,y  ;»  frcdus  transiturus  erat  non  procul  a  Luto  Cisterna  die    primo 

^kaUV  J^-     IrT   martn\  quae   dies  cinerum  erat ,  acies  disposuit:   quarum  pri- 

#*  4     <r*uS~Ch  '    L~:man[)  ^etro  °^e  kuna  et  Gulielmo  de  Anglesola  commisit.  Tuni 

/y*         "Manfredus  ad  praelium  coQSur^ens  copias  in  acies    duxit,    et 


19 

primam  Hcnrico  Tusco  Magni  Caslruccii  Castracanis  filio  tra- 
didit,  qui  milites  plures  ad  occupandam  vicinam  tcrram  luto- 
sam  dimittcns  primus  bcllum  coucitavit:  sed  occurreniibus  ex 
adverso  Aragonensibus,  qui  eum  locum  defendere  nilcbantur, 
paribus  certarunt  animis,  inccrlaque  victoria  initio  dimicarunt. 
Deinde  Aragonensium  agmen  multis  depcrditis  signis  inelinare, 
ct  pedem  rctro  referre  videbatur.  Praeterea  Alphonsus,  qui 
inimicos  propellere  et  regium  vexillum  jam  amissum  e  media 
Pisanorum  acie  recuperare  nilitur,  ex  equo  in  terram  cadit  t 
ubi  postea  ecclesia  s.  Georgii  condita  fuit,  eoque  cadente  , 
Aragonensium  animi  pariter  ceciderunt.  Quare  Johannes  Xi- 
menes  Urrea,  Bernardus  Boxados,  Garzias  Bizcarra,  el  Ruysius 
Sanchez  de  Aguar,  nobilesque  plures  strenui  viri  subsidio 
succurrentes  Alphonsum  in  Bcrn.  Boxados  equum  conscendere 
fecerunt,  qui  fortiter  pugnans  suos  hortatur  et  firmat,  vexillum 
regium  recipit,  et  demum  occiso  Henrico,  Manfredoque  vul- 
nerato  ,  hostes  in  fugam  impellit.  Iiali  et  Germani  complures 
stagnum  ingressi,  ut  erant  armis  impediti,  absorpti  sunt,  par- 
tim  occisi,  multi  capti,  reliqui  ad  vicinos  montes  et  Castrum 
Caralis  confugerunt.  Cujus  rei  sunt  auctores  idem  Villanius  , 
Petrus  Rex,  et  Zurita,  quorum  hic  refert  ex  primoribus  Ara- 
gonensium  interfectos  Alamanum  de  Luna,  Fortanerum  de  Vi- 
niech,  Gonzahnn  Cacorbellam  de  Sanahuja.  Victis  terrestri 
bello  Pisanis  Franciscus  Carroz,  qui  triremes  in  portu  Caralis 
instructas  habebat ,  contra  Pisanorum  propinquam  classem  ir- 
ruit,  illaque  in  fugam  versa,  nonnulla  parva  navigia  commca- 
tus_,  et  belli  apparatus  onusta  ,  cepit,  et  in  portum  reduxit. 

Die  sequenti  Alphonsus  urbem  Caralis  terra  marique  obsi- 
dere,  et  in  finitimo  loco  Bonaeris,  ubi  eastra  posuerat,  oppidum 
et  castrum  condere  cocpit.  Deinde  ut  Caralitanos  omni  com- 
meatu,  quod  ex  Norae  regione  habere  poterant,  militumque 
subsidio,  prohiberet,  pontem.  proximi  stagni  interscindere,  at- 
que  ejusdem  stagni  hostium  coeno  et  arena  clausum  aperiri 
mandavit.  Praeterea  decem  triremes  versus  fanum  s.  Mariae 
Magdalenae  non  procul  ab  ostio  stagni  collocavit;  equites  et 
pedites  plures  juxta  illud  disposuit,  omnesque  adilus  ad  Castrum 
Caralis  Pisanis  intercludere  curavit. 

Ea  tempestate    Resp.    Pisana    viribus    et    animis    tot    rebus 


20 
adversis  fiacta  de  pace  cum  rege  sic  egit,  ut  sibi  Castrum 
Caralis  cum  oppidis  Stampacis,  Villaenovae,  s.  Vidriani }  et 
Pirri,  eonimque  salinis,  portu,  et  terris  in  feudum  censu 
duarum  millium  marcarum  argenti,  relictis  ceteris  Sardiniae 
locis,  concederetur;  cumque  id  obtinere  nequiret  exercitum  , 
undique  coacto  milite,  ex  Italia  nempe,  Francia,  et  Provincia, 
Duce  Ugolino  de  Baschis  in  Sardiniam  mittere  decrevit.  Quare 
Castruccius  Anselminelis  Dominus  Civitatis  Lucae  et  Pisanorurn 
osor  misso  in  Sardiniam  Bonedo  Mulacio  de  ea  re,  deque 
statu,  et  consilio  Pisanorum  mutuis  odiis  et  dissidiis  satis  af- 
flicto  ,  Alphonsum  certiorem  reddit.  Jacobus  etiam  Rex  Ara- 
gouiae  VI.  kal.  aprilis  decem  et  octo  triremium,  et  aliorum 
navigiorum  classem  cum  equitum  peditumque  selectis  copiis  , 
in  Sardiniam  vela  dare  jussit;  atque  Philippus  Saluces  ,  vir 
auctoritate  et  consilio  in  "rebus  bellicis  insignis  ,  ex  Sicilia  ad 
Alphonsum  venit.  Quae  omnia  Caralitanos  nimium  trepidare 
fecerunt. 

Alphonsus  post  haec  IV.  kal.  maji  centum  quinquaginta 
milites  strenuos  e  castris  educlos  in  Montem-regalem,  insigne 
Judicatus  Arborensis  castrum  ,  simul  cum  Theresia  uxore  sua 
misit.  Quod  ubi  Caralitani  rescivere  oclingentos  milites  contra 
Alphonsum  eduxere,  et  bellum  maxima  cum  suorum  strage 
instaurarunt.  Namque  Aragonenses  fortiter  pugnantes  ad  ter- 
centos  Pisanorum  parlim  occiderunt,  partim  ceperunt,  reliquis 
fuga  elapsis,  qui  in  Castro  Caralis  se  abdidere.  Obiere  in  hoc 
praelio  Bernardus  De-Centellas,  Gulielmus  de  Namontaguda  , 
nobiles  Alphonsi  equites  ,  teste  Zurita. 

Ignis  deinde  a  Pisanis  postridie  injectus  castris  Aragonen- 
sium  arietes  ceterasque  machinas  bellicas  incendit,  >it  refe- 
runt  Zurita  et  Villanius. 

Hac  tempestate  Jacobus  Villanius  de  Gaetanis  oppidum  Ca- 
pitis-terrae  in  regione  Caralis,  Gulielmus  Colomarius  oppidum 
Geriti,  Marabotinus  Maraboti  oppida  Octavi  et  Eristolae,  et 
Margarita  Rapallino  oppidum  Ouerquis  in  regione  Fluminariae, 
feudi  nomine  ab  Alphonso  habuere. 

Ubi  postea  decem  et  octo  triremium  classis  cum  selectis 
copiis  a  Jacobo  rege,  nt  dixi ,  missa,  in  sinum  Caralitanum 
adventavit,  Pisanorum  classis,  quae  circa  portum  Caralis  stabat 


j--<A^\ 


21 
mctu  pcrterrita  ct  suis   rcbus  rfiffirfens  fuga  salutcm  quaesivit, 
Pisasque   rcrfiil:   ct  Caralitaui    auimis    couslcruati,    magno    ti- 
more  rV.icli,  et  iuedia    rfebililati  in  longa  obsidionc,  dc  se  om- 
nique  Pisanorum  subsidio  dcspcrarunt. 

Pisani  interea,  qui  dueentis  millibus  florenorum  auri  in  hoc 
bello  erogalis,  aerarium  jam  pene  exhaustum  haberent,  XII L 
kal.  junii,  legatis  cum  auctoritate  plena,  missis  ad  Alphonsum, 
foedus  his  conditionibus,  Barnaba  Auria  deprecatore,  inierunt: 
«  quod  Pisanorum  resp.  Castrum  Caralis  cum  illius  suburbiis 
«  Stampace,  et  Villanova,  cum  portu  et  stagno,  quod  est  ad 
«  occidentem,  jure  feudi  retineret,  pro  quibus  duarum  millium 
«  librarum  Genuensiun  tributum  quotannis  Regi  Aragoniae 
«  penderet:  Ranyerius  etiam  Comes  de  Donoratico  et  Boni- 
«  facius  Castrum  Gioiosae  guardiae  regionis  Sigerri ,  Villam- 
«massargiam,  Connesam,  et  cetera  oppida,  quae  antea  possi- 
«  debant,  sub  annuo  mille  florenorum  censu  eodem  modo  ha- 
«  berent:  reliquae  urbes  oppida  et  castella  omnia  cum  salinis 
«  et  omni  jure  Sardiniae  et  Corsicae  Jacobo  Regi  concederet. 

Itaque  hac  composita  pacc,  Benedictus  De.  "^Caicj,  Ciolus 
Grassulanus,  Johannes  Ghiminffi,  et  Petrus  Eciqepwft--  capitanei 
Caralis  pro  Pisanis  fideis  jusjurandum  Alphonso  pracstitere  , 
et  Castra  Aquae-fridae,  Terrenovae,  Quirrae,  Fabae  ,  Posate, 
(£(£uchi,  Testi,  Petresi,  et  cetera  ab  eis  in  insula  possessa, 
tradidere:  atque  Alphonsus  insulam  adeptam  firmissimis  prae- 
sidiis,  classibus,  et  magistratibus  ornavit ,  amplissimisque  prae- 
miis  benemeritos  honestavit.  Nam  Berengario  Carroz,  ejusquc 
uxori  Theresiae  Gombal  de  Entenga  Infantissae  sorori ,  oppida 
Septimi,  Sinnais,  Gerfcsis,  Siunis,  Utae,  Cellarii,  Sexti,  Palmae, 
Sennuris,  Ceparae,  Villaenovae  s.  Basilii,  Castrum  Bonvicini  , 
et  oppidum  s.  Michaelis,  ut  hujus  Castrum  reficeret  turribus, 
et  moenibus  ac  fossa  circummuniret ,  liberaliter  tradidit:  ffye- 
tro  vero  de  Montpavone  oppida  Senorbini,  Simieris ,  s.  Petri, 
curatoriae  Trecentae :  /Arhaldo"  de  Monte  Sorio  oppida  Hippis, 
Decimi-putei ,  Baraxis  de  Cipola  ct  Mafloris.-fBernardo  de  Bo- 
xados  oppida  Nurecis  et  Assoli : j Sassarenses  autem  muitis  pri- 
vilegiis  ob  res  in  utraque  obsidione  ab  eis  bene  gestas  muni- 
fice  donavit,  illorumque  reip.  oppirfa  Geriti,  Octavae ,  Eristo- 
lae,  et  Qaerquis  a    Gulielmo    Colomario,    Marabolino    Mara- 


fccj 


£&-*-rxj 


1/*  S?*m     £*<t 


.i, 


22 

bolo,  et  Margarita  Rappallino  male  impetrata,  restitui  jussit  ? 
praeterea  et  in  insula  Corsicae  multa  loca  benemeritis  concessit. 

Inter  haec  Caslruccius  tlominus  Lucae  Alphonsum  ad  bel- 
V-  lum  contra  rebelies  in    Corsicam    transferendum    hortabatur, 

*  auxilium  ea  in  insula  pollicitus,  et  castella;  et  Barnabas  Auria 

Corsorum  deditionem  studiose  procurabat  per  amicos,  quos 
habebat  in  Castro  Bonifacii,  sperans  ob  id  in  jure  Gociani  et 
Montis  Acuti  Judici  Arborensi  praeferri  debere:  sed  hujus  rei 
judicium  Rex  Philippo  Saluces  Sardiniae  Regni  gubernatori 
generali  commisit. 

Eodem  anno  XV.  kal.  aug.  collecto  ad  fanum  s.  Macarii 
equitatu ,  Alphonsus  navem  conscendit,  et  laetus  cum  reliqua 
classe  ex  Sardinia  solvit,  Barchinonemque  victor  IV.  non.  aug. 
appulit,  ubi  a  rege  et  populo  summa  cum  laetitia  fuit  exce- 
ptus,  quamvis  eo  bello  XII.  Cathalanorum  et  Aragonensium 
interiissent. 

Deinde  kal.  octobr.  Petrus  Infans  a  Jacobo  patre  Avenio- 
nem  missus  de  rebus  in  Sardinia  contra  Pisanos  prospere  ge- 
stis,  deque  summa  impensa  labore  et  clade  suorum ,  Johannem 
Papam  certiorem  fecit,  et  decimam  ecclesiasticorum  redituum 
biennio,  remissionemque  medietatis  census  decennio,  obtinuit, 
Zurita,  Montanerio,  et  Villanio  referentibus. 

Anno  sequenti  ( 1525  )  Pisani    urbem    Caralis    munire    fe- 

-.  stinant,   et    bellum    contra    Aragonenses    praeparant.    lnlerim 

-;         ,  Valentiam    misere    legatos   Cellum   de   Agnello    et    Gerardum 

■*    rrJ*j  de  Castro  Anselmo,   qui    Regi    conquererentur,  quod  foedera 

pacis  violarentur    «t    ministris    regiis    in    insula ,    qui    Pisanos 

quosdam  et  cives  Caralis,  qui  erant  mercatores,  in  Villeccle- 

siis  omnibus  bonis  expoliassent ,  et  ex  iis  aliquot  occidissent, 

.   nec  non  et  contra  fidem  obstrictam  injuriis  oppresserint  Henri- 

cum  Boccaccium  ,  Bonifacium    et  Ranyerium    de  Donoratico: 

insuper  quod  Bernardus  Cespuiades,  quum  duodecim  triremium 

classe  tercentos  equites  in  Sardiniam   traduceret,    duas    Pisa- 

norum  naves  ceperit,  et    Pisanos    omnes    Caralim    commeatus 

deferentes  ad  unum  trucidaverit,  multisque  aliis  modis  contra 

jus  foederis  venerint. 

Cum  Pisanis  desciverunt  etiam  ab  Aragonensibus  Cassanus, 
Galeottus,  Goffredus,  et  Brancaleo  filii  defuncti  Barnabae  Au- 


t"      23 

riac,  nec  non  Franciscliinus  ,  Martinus,  Branca  A-nrijf^^^t 
Vinciguerra,  aliique  gentis  Auriae  cum  Genuensibus  qui  do- 
minalum  Sassaris  allcetabant.  Franciscus  autern,  Barnabas,  et 
Vincigucrra  omuibus  ministris  regiis  civiute  Sassaris  expulsis, 
ct  Raynumdo  Semcnato  Dertosino  ejusdem  urbis  gubernatore 
trucidato  ,  populum  ad  defectionem  impellebant. 

Praeterea  marchiones  Malaspinae,  ac  Fridericus,  Azo ,  et 
Johannes,  nepotes  Christiani  Spinulae,  et  marchiones  Massae, 
Pisanis  adhaeserunt.  Qua  re  motus  Jacobus  rex,  captis  primum 
Branealeoue  ,  Vincinguerra  ,  Martino  et  Francisco  Auria,  illis- 
que  in  carcerem  detrusis  ,  castrum  Caralis  terra  marique  ob- 
sidet ,  et  Pisanos  et  Genuenses  crudeli  atque  exitioso  bello 
prosequitur. 

Eodcm  anno  III.  kal.  julii  qui  erat  festus  dies  App.  Petri  et 
Pauli,  Bernardus  Boxados,  a  Jacobo  Rege  missus  mille  argenti 
marcas  Johanni   Papae  XXII.  pro   medietate  census  regni  Sar- 

diniae    solemniter  primus  exsolvit,  ut  refert  Zurita  et  Cypria-  /w»u*-.  %~~*^~  *' 

nus   Manenti^ — :  ~~~ ■■"'  "  ^^*~   *,'r',i>»V~*~  f'~ 

Eo  etiam  anno  quum  sumptus  ad  bellum  sardoum  necessarii  rv/" 
non  suppeditarent  ,  Rex  abstulit  omnem  pecuniam,  nempe, 
ducenta  millia  florenorum ,  a  collectoribus  Jurium  Camerae 
Apostolicae  exactas  ,  et  missis  ad  .lohannem  Pont.  legatis  illam 
restituere,  oppignoratis  castellis,  est  pollicitus,  Villanio  et  Zurita 
referentibus. 

Anno  eodem  VIII.  kal.  jan.  Pisani  et  Ligures  foedere  sociati 
triremium  triginta  trium,  et  aliorum  navigiorum,  classem  subsi-, 
dio  Caralitanis  in  Sardiniam,  duce  Gaspare  Auria,  miserunt,  III I— 
que  advenienti  IV.  kal.  jan.  Franciscus  Carroz  cum  triginta  tri- 
remibus  ,  multisque  navibus  obviam  ad  pugnam  occurrit ,  et 
septem  primas  triremes  viriliter  aggressus  profligavit  et  cepit, 
omnibus  aliis  dissitis,  et  in  fugam  versis,  innumerisque  caesis, 
ut  refert  Villanius  et  Zurita. 

Eodem  tempore  Rayumndus  Peralta  dux  belli  Sardoi  a  Jacobo 
rege  creatus  ,  equitum  peditumque  copias  duabus  navibus  in 
Sardiniam  traduxit ,  qui  sejunctus  ab  alia  nave  petitus  fuit 
bello  a  septem  lecim  triremibus  Pisanis  ex  classe  devicta  ,  et 
Iribus  aggressionibus  tentatus,  sed  frustra,  immo  cum  hostium 
detrimento.  Raymundus  censum   trium  millium    ilorenornm   ab 


Vi 
Tlgone  Judice  Arboreae  exegit ,  quibus  slipendia  militibus  ex- 
solvit,  et  castra  Bonaeris,  Villecclesiarum,  et  Bonvicini,  munire 
fecit.  Deinde  XIX.  kal.  febr.  curn  Francisco  Carroz  totins 
elassis  admirato  terra  marique  aggreditur  Stampacem  Caralis 
suburbium  ,  et  quum  repugnantibus  Caralitanis  et  Stampacinis 
pro  patria  dimicantibus,  forliter  decertat ,  illam  demum  expu- 
gnat ,  et  multorum  occisione  fcedat.  Inde  reversus  Bonaerem 
simultates  cum  Francisco  excitavit  prius  obscuras,  mox  apertas  : 
nam  armis  captis  multorum  Aragonensium  strage  pugnarunt. 
Quare  Jacobus  eos  magistratu  abdicavit  ,  Philippo  Boyl  totius 
regni  prorege,  et  Bernardo  Boxados  classis  adrnirato,  creatis. 
Pisani  interea  tot  cladibus  acceptis,  quum  amplius  subvenire 
obsessis  non  possent ,  de  pace  cum  Jacobo  agere  coeperunt , 
missis  ad  eum  legatis  duobus  religiosis  hominibus  Fr.  Baciano  , 
et  Fr.  Johanne  de  Septimo  conventus  Pisani  fratrum  Minorum , 
cum  Jacobo  Parrana  de  Gualandis,  Ranyerio  Campanelli  ,  et 
Bartholomaeo  Musso^  quibus  VHI.  kal.~*pax  et  amicitia  his 
legibus  composita  fuit ,  «  ut  captivis  hinc  inde  liberatis  ,  pe- 
«  cuniisque  ex  primo  foedere  debitis  Jacobo  condonatis,  Pisani 
«  in  Sardinia  regiones  Trecentae  et  Hippis  absque  ullo  prae- 
*  sidio,  et  arce  ,  jure ,  feudi  haberent :  Comites  de  Donora- 
«  tico  omnia  oppida  retinerent,  quae  antea  in  feudum  acce- 
«  perant,  exceptis  Villamassargia,  Connesa,  et  Castro  Gioiosae- 

•v    p  .  /  «  ftuardiae  :    Castrum  vero  Caralis  et  cetera  omnia  oppida   et 

if  J+nn***.  €t      *  regiones  msulae  cum   omnibus   castris    et    praesidns    libere 

*  '      *   Jl**«»'  4-*~  *  dimitterent  Aragonensibus. 

Hac  pace  jurata  V.  id.  jun.   Bartholomaeus   Musso   legatus , 

Ay  Uu.  •»  j**»        et  Johannes  Granci,  atque  Franciscus  GrassOj  duces  Pisanorum 

/  2-4  ^ '  cum  omnibus  obsessis  ex  urbe  Caralis  per    porlam    Leoninam 

excesserunt:  et  Philippus  Boyl  Sardiniae  gubernator,  Consalvus 
Ximenes  de  Arenoso  ,  et  Galzerandus  de  Ribas  regii  legati  , 
ceterique  Aragonenses,  porta  S.  Pancratii  Caralim  sunt  ingres- 
si ,  ac  reliquam  Sardiniae  dominatum  sunt  eodem  mense  ad- 
epti:  quod  ex  Augustino  Justiniano,  VHIanio,  Zurita,  et  Rege 
Petro  ,  multisque  MSS.  constat. 

Ea  pace  inita  et  per  Sardiniam  divulgata  legati  Sassarenses,  et 
marchiones  Malaspinae  ,  Fridericus  ,  Johannes,  et  Azo  in  Ca- 
thaloniam  ctim  Bernardo  Boxados  profecti  sponte  in  obedientiam 


.     U+- 


ct   gratiam  Jacobi  regfc  rediere.  Atque  ita  Raymundus  a  Mon- 
pavone  cum  Petro  De  Luna  et   valido  praesidio  urbi    Sassaris 
praWieilur,  et  eastrum  Osuli  cusiodiae  traditur  Gerardo  AIos, 
in  feudumque  datur  marcliionibus  eisdem  Malaspinae  cura  ce-        JL 
teris  oppidis  ab  eis  in  Sardinia  possessis.  J1" 

Accepta  urbe  a  Pisanis  Aragonenses  omnes  ex  Bonaere  in  il- 
lam  se  transtulere  compensatis  a  Rege  damnis  ex  translatione,  et 
pro  derelictis  sibi  novis  domibus  assignatis,  multisque  privilegiis 
fuerunt  adornati,  quae  videntur  in  diplomate  Jacobi  sub  diem  2S 
aug.  anni  1527,  in  quo  limites  agri  Caralitani  constituuntur, 
et  assignantur  pro  termino  terrae  versus  Decimum  usque  ad' 
hoc  oppidum  exclusive ,  inclusive  vero  conceduntur  loca  et 
vdlae  s.  Gillae,  Pii  ris,  s.  Vidriani ,  Pauli-palmas,  Selar-gij,  Quarto-  /  C*&«*,' 
suso,  Quarto-josso  ,  Quarto  Donifo,  Cepolla  cum  Capite  s.  E-  /J 
liae;  et  indicitur  domus  habitationesque  fieri  tantum  a  Castro- 
Bonaeris  usque  ad  castrum  Caralis ,  monten!  Vulpinum  ver- 
sus,   ubi  construenda  erat  turris  Montis-fortis ,  nuncupanda. 

Praeterea  Cassianus  et  Galeottus  Auria  hoc  tempore  succes- 
serunt  Goffredo  et  Brancaleoni  eorum  fratribus  defunctis  ,  et 
fidelitatis  jusjurandum  praestitere  Jacobo  regi,  ceteris  ejusdem 
familiae  in  gratiam  restitutis.  Comites  etiam  de  Donoratico 
Ubertus  et   Ugolinus    Bonifacii    fratres    Barchinonem    profecti  4 

fideles  se  Regi  praebentes  oppida  et  loca  ab  Alphonso  tradita  P 
Michaeli  Marchetto  veluti  sibi  debita  multis  deprecationibus 
repetunt.  At  Marehiones  Massae  cum  Populoniae  Episcopo  ejus- 
dem  familiae,qui  in  Sardinia  dominatum  habebant,  defectionis 
crimine  eondemnali  a  Guidone  Archiep.  Arborensi,  et  Bernar- 
do  Boxados,  qui  ex  Hispania  Sardiniam  repetentes  id  in  man- 
datis  habuerunt,  quum  se  Regi  subjecissent ,  in  illius  pratiam 
fuerunt  restituti. 

Rebus  sic  in  Sardinia  compositis  Jacobus  rex,  Justus  copno- 
minatus,  obit  Barchinone  IV.  non.  nov.  anno  1327  anno  nempe 
trigesimo  ,  quo  Sardiniae  regnum  ab  Apostolica  Sede  habere 
coeperat  et  in  ecclesia  Sanctae  Cruci  dicata  sepultus  fuit.  Hic 
Alphonsum  filium  heredem  instituit,  Jacobo  primogenito  abdi- 
cato,  qui  eontra  Sardos  a  patre  missus  et  expeditionem  illam  , 
et  simul  regnorum  successionem  recusavit ,  Zurita ,  Lucio 
Marineo  ,  et  TarafFa  referentibus. 


26 

His  Jacobi  regis  temporibus  insulam  Sardiniae  administrarunt 
sequentes  ;  nempe  anno 
1524.  Pbilippus  Saluces  primus  Sardiniae  et  Corsicae  prorex, 

qui  obiit  eodem  anno. 
1324.  Berengarius  Carros  Sardiniae  et  Corsicae  prorex. 
1326.  Franciscus   Carros ;    atque    hoc    mox    abdicato    creatur 
1326.  Philippus  Boyl. 
1326.  Bernardus  Boxados  creatus  prorex  II.  id.  aug. 

Guhzrnatores  Sassaris. 

1323.  Gulielmus    Moliner  primus  Sassaris   gubernator    creatus 

V.  non.  junii. 
1524.  Raymundus  Semenat ,    abdicato  Gulielmo    fuit    Sassaris 

gubernator  ;   ibique  interfectus  ut  diximus. 

1524.  Kaymundus  a  Monpavone  Sassaris  gubernator. 
Praeterea  eo  tempore  Praesules  infrascripli  in  regimine  Ec- 

clesiarum  Sardiniae  excelluere 
1306.  Theodoricus  Bellit  Archiep.  Turritanus. 
1502.  Fr.  Leonardus  Aragall  Archiep.   Tharren.    et    Arboren. 
Hic  congregato  provinciali  Concilio  septem  edidit  con- 
stitutiones  in  Archivio  Ecclesiae  Usellen.  reconditas. 
1509.  Fr.  Oddo  Cubellus  Archiep.  Tharren.  et    Arboren.    Hic 
etiam  synodo  provinciali  congregata  viginti  duas  consti- 
tutiones  edidit ,  quae  in  Archivio  Ecclesiae  Usellen.  rc- 
conditae  fuerunt. 

1525.  Fr.  Guido  Catunnus  Ord.    Fratr.    Minor.  Arch.    Tharr. 
^  flu  et  Arboren. 

/V  7tf  Z^TlomM  ZZ**'V'  1295.  Raymundus  Caseus  Episcopus  Plovacen. 
trit  tiy\fi'i^i  UmtH*-*  1505.  Bernardus  Carboni  Episcopus  Bisarchien. 
rt-J.  (/yU*+~J*  /iu^.  1508.  Jacobus  Sanjustus  Episcopus  Emporien. 
j\  1309.  Robertus  Vacca  Episcopus  Terralben. 

ALFONSUS    REX     SARDINLE 

Alphonsus  ex  Jaeobo  Aragonum  Rege  et  Blanca  Caroli  Nea- 
politanorum  regis  filia  procreatus ,  defuncto  patre  ,    iu   regiio 


27 
Aragoniae  Sardiniae  et  Corsicac  ex  tcstamcnto  succedens  solemni- 
ler  coronatus  fuit  Caesarea?  Augustac  III.  non.  apr.  anni  1528 
intervenientibus  Ugone  Archiepiscopo  Arboren.  et  Petro  Ugonis 
Judicis  Arborensis  filio,  quos  Bex  praecipuo  habuit  in  honore, 
ct  kal.  maiis  amplissimis  confirmationis  tabulis  Ugonem  ipsum 
Judieem  Arhorcnscm  probavit ,  alque  illi  subesse  civitates 
Oristani,  Terralbae  ,  s.  Juslae,  et  Ales  ,  castrum  et  urbcm  Bosae 
Castra  Gociani ,  Montis-regalis  ,  Marmillae ,  Montisferri  ,  et 
Montis-acuti,  dec!aravit  ,  ut  in  monumentis  R.  Archivii  Carali- 
lani  ,  ct  ex  Zurita  et  Taraffa,  constat. 

Deinde  jusjurandum  fidciilatis  Joanni  Papae  XXII.  pro  regnis 
Sardiniae  et  Corsicae  persolvit,  ut  inquit  Maynoldus,  ipsumque 
est  hortatus  Pontificem  ut  Pisanos  et  Aurienses  ,  qui  Nicolai 
Anlipapae  et  Ludovici  Bavari  schisma  in  Sardinia  dissemina- 
bant ,  ecclesiasticis  censuris  coerceret ,  ut  refert  Zurita.  1/,      ^J  . 

Anno  tamen  sequenti ,  nempe  1329  ,  Galeottus  Auria  Bar-  fUA  tfi* }£$$( 4Ej*~^' 
nabae  filius  Regem  adiit ,  et  nomine  suo  Cassianique  fratris  %*-*  fJU***  ^  OjTZTf***» 
et  nepotum  suorum  Therami  filii  GofFredi,  atque  Barnabae,  et  ^U^m^C<^%  c*-~+*>  >*' *°*™- 
Nicolai,  filiorum  Brancaleonis,  jusjurandum  fidelitatis  pracstilit ,  fc^/*  ^  w^'/t,'**'^/*w**^ 
ac  de  jure  Gociani  egit,  et  Montis-acuti.  Alii  insupCi*  nobiles  ^^ ^~«*W '  Jbe^f***'  **** 
Auriae  ,  nempe  Marianus  ,  Fabianus,  Damianus,  et  Nicolaus  ,  j_^  ^^*»^^;V/-^,; 
dominatum  quoque  in  Sardinia  habentes  ,  legatis  ad  regem  -r^*^J /%*M^it^r '}*»+<' ****-' 
missis ,  fideles  se  jurejurando  praebuerunt:  Franciscus  etiam  x^JLpua^  ^^/  >«*^w'*-  **«. 
Auria  ,  Leonardi  filius  Barchinonem  profectus  idem  fidelitatis  a^i^  fJf  ******  /*•]'  s*4* 
jusjurandum  eorum  nomine    postea  exolvit.  q^.  /^J  -**W*~Mu   ;*)*f<f* 

At  Aytonus  Auria  a  Rege  deficiens  maritimas  Sardiniae  oras  /JJuTZw  0rx**»*   <*«*++'*$. 
duabus  triremibus  excurrit ;  et  Vincingucrra   Auria    cum   aliis  ^J^  ^^L  n+r******  ^4* 
ejusdem  familiae ,   et    cum    Catonibus  et  Palis  Sassarensibus ,  •     ^.  ^^JL^)  *i/i 
atque  marchionibus  Malaspinae,  contra  Aragonenses ,  qui  in  urbe  TJ^^/r^,  c*  C?, 
Sassaris  erant ,  regemque  ipsum  ,  et  fidem  illi  obstrictam,  res        */ 
novas  instruere  coeperunt,  et  urbem  Sassaris  Genuensibus  tra- 
dere  cogilarunt. 

Fratres  etiam  Ordinis  Minorum  ,  et  Praedicatorum  ,  qui  in 
Castro  Caralis  erant,  urbem  Pisanis  prodere  clanculum  molie- 
bantur. 

Sed  Bernardus  Boxados  tunc  in  Sardinia  regius  admiratus, 
ubi  haec  per  nuncios  et  exploratores  novit,  fratres  Minores  et 
Praedicatores  ,  Sardosque  omnes  e  castro  Caralis  ejecit ,  Sas- 


28 
sarenses  plures  cepit ,  atque  Vincinguerram  et  Aylonum  ,  Ca- 
tonesque  et  Palas,  atque  alios  defectionis  auctores ,  quos  habere 
non  potuit,  proscripsit. 

Praeterea  Alphonsus  Rex  Berengarium  Villaragut  atque  Ber- 
nardum  Gamirum  in  Sardiniam  misit  ut  Aragonensium  et 
Cathalanorum  colonia  urbem  Sassaris,  ejectis  sardis,  complerent, 
castrum  Pisanum  in  regione  Nurrae  collapsum  ,  urbemque 
Turritanum  ruinis  deformatam  reaedificarent ,  ac  marchiones 
Malaspinas  armis  peterent ,  atque  mulctarent ,  qui  Ludovico 
Bavaro  et  Nicolao  Antipapae  obedientiam  et  jusjurandum  fi- 
delitatis  praestiterant :  litteris  etiam  Cardinalis  Neapolis  mo- 
nitus  nonnullos  insulae  episcopos  sibi  suspectos  ,  relictis  Vi- 
cariis  Aragonensibus  ,  insula  excedere  jussit;  quae  omnia  mul- 
fh^f,  tiplicis  belli  causam   dedereJNam    Genuenses    bellum    contra 

' — ~"     Jtr^igolienses^T^e^aTaTnlnt ,  et  anno  sequenti  Aytonus  Auria  prius 

novem ,  mox  sexdecim  triremium  classem  adeptus  Castrum 
Caralis  totamque  fere  insulam  obsessam  tenuit ,  multis  Catha- 
lanorum  navigiis  interceptis  ,  et  Ginercae  regium  castrum  in- 
sulae  Corsicae  expugnare  licet  frustra  est  conalus:  Sassarenses 
insuper  extorres  cum  Auriensibus  et  marchionibus  Malaspine 
multuin  incommodi  Aragonensium  rebus  intulere,  majora  illa- 
turi  ,  nisi  opera  et  diligentia  Ugonis  Judicis  Arborensis ,  Ber- 
nardi  Cespujades  ,  Guilberti  Cruillas  ,  Berengarii  Villaragut , 
et  Bernardi  Gamiri  impediti  fuissent ,  et  a  rege  consilio  mu- 
tato  Sassarenses  omnes,  exceptis  Catonibus  et  Palis,  in  patriam 
reduces  fierent ,  ut  ex  antiquis  monumentis  et  Zuriia  constat. 
Eo  tempore  Raymundus  a  Monpavone  coepit  castrum  Sas- 
saris  jussu  regis  condere  ,  et  mense  decembri  Gulielmus  et 
(y  Umbertus    de    Azlor     triremes    instruere    classemque    parare 

Jf-**+sb  jussi  sunt#  Atque  anno  sequenti  Raymundus  Seneslerra  et  Lau- 

riua  ejus  uxof    fuerunt    urbe    Terraenovae    donati,    quod    ex 
antiquis  monumentis  et  Zurita  constat. 

Eodem  anno  de  mense  augusti  Aragonenses  instructa  triginta 
duarum  triremium,  et  multarum  navium,  classe  omnem  Genuae 
Sabatiaeque  oram  vastarunt,  et  diripuerunt,  teste  Viilanio. 
Quare  anno  sequenti  1332  Genuenses  et  Ghibellmi  Sabatiae 
conlra  Aragonenses  ob  acceptam  injuriam  foederati  rnagnum 
belli  apparatum  fccere  classem  in  Sardiniam  missuri;  Aurien- 


2!) 
ses  ctiam  cum  Algariensibus  et  aliis  eorum  subditis  Sassarim 
bello  appeterc  studebant.   Quod  ubi    Alphonsus    certo  rescivit 
nuucio  proceres  omnes  qui  in  Sardiniae  regionibus  jure  feudi 

dominatum  habcbant,  vocavit,  et  mense  martio    comitiis    Va-     ^      .    i^,-  +*/  /J^? 
lentiae  habitis  de  rebus    Sardiniae    egit.    In  quibus   infrascri-      s*f         CjU*'^ 
pti  fucrunt;  Raymundus  Cornel  qui  habebat  oppida  Armungiae       ^W^*  j?~ 
ct  Barlai  in  curatoria  Galylae,  Schertis,  Sisinis,  et  Sarasi  in        U^r  -       J t>w*) 
Curatoria  Seurgi    —   Franciscus ,  Berengarius,  Francischinus, 
.lacobus  ex  gente  Carros  —  Raymundus  de    Cardona    guber- 
nator  insulae  —  Jacobus  de  Aragonia  —  Gulielmus  Ente^a  — - 
Goftredus  Gilabertus  de  Cruyllas  — -   Urraca  de    Ente^a    heres 
Theresiae  de  Entec,a  sororis  —  Bernardus  de  Boxados  —  San- 
cius  Duerta  et  de  Arenos  —  Bernardus  Cespuiades  —  Beren- 
garius  de    Cruyllas  —  Petrus    de    Monpavone  —  Garzias    de 
Loriz  —  Raymundetus  de  Semrt|enat  —  Gombalus  de    Ribel- 
les  —  Bonanatus  de  Perra  —  Periconus  de  Libia  —  Michael 
Marchettus  —  Petrus  March  —  Jacobus  Burges  —  Gulielmus 
de  Abbadia  —  Thomas  Costa  —  Petrus   de    Sanclemente  — 
Gulielmus  de  Montgri  —  Arnalclus  de   Caciano  —  Petrus    de 
Subirats  —  Gomesius  de  Assever  —  Raymundus    de    Monpa- 
vone  —  Dalmatius  de  Avenione  —  Galartius  de  Mauleone  — 
Heredes  Didaci  Sapatae  —  Rodrigus  De  Luna  —  Raymundus 
de  Senesterra  —  Poncius  de  Villaragut.  Ex  Zurita. 

Hi  partim  in  Sardiniam  ire,  partim  equites  peditesque  mit- 
lere  et  omni  opes  insulae  succurrere  decreverunt.  Multis  ita- 
que  copiis  comparatis  Raymundus  Cardona  Sardiniae  et  Corsicae 
prorex  quam  celerrime  in  insulam  profectus  est,  et  de  mense 
octobre  Sassarim  pervenit,  omnesque  arces  et  oppida  mari- 
tima  judicatuum  Turritani  ,  Caralitani  et  Gallurensis  validis 
praesidiis  firmavit:   deinde  triremes  omnes    ad    insulae    custo-         C  m 

diam  disposuit,  et  mortuo  Sancio  Asnares  de  Arbe  Judicatus  7<x>J<#v  r*  \ *«*++< 
Gallurensis  praefecto  suffectus  est  Arnaldus  Ladrera,  ad  quem 
milites  duce  Friderico  Ferdinando  de  Vekja  misit,  ut  ex  Zu-  /-f 
rita  et  aliis  monumentis  in  Regio  Caralis-  Archivio  reconditis 
constat.  Quod  ubi  Genuenses  resciverunt,  Sardiniam  aggredi  o- 
miserunt,  et  sexaginta  triremium  classe,  quam  Genuae  habe- 
bant  satis  inslructam  totius  Cathaloniae  littora  portusque  vastant 
et  diripiunt ,  Balcarcs   insulas    depopulantes ,    atque    ingentem 


30 
praedam  Genuam  asportant:  cumque  postea  terdecim  Genuen- 
sium  triremes  in  portu  Caralitano  naves    Aragonensium    inva- 
derent  gravius  accepcre,  quam  intulere  damnum ;  nam   unam 
triremem  et  multos  milites  amiscre ,  Zurita  referente. 

Biennio  autem  post  de  mense  martio,  quo  insula  parvo 
tenebatur  praesidio,  Genuenses  cum  gente  Auriensi  exercitum 
ex  peditibus  et  equitibus  in  eorum  terris  conflatum  ex  regione 
Cocinae  in  Galluram  inducunt,  omniaque  maritima  oppida  fa- 
cile  capiunt  aut  expugnant.  Praeterea  advenientibus  ex  Corsiea 
aliis  copiis  castrum  Pedresi  ingenti  obsidione  premunt  et  vin- 
cunt,  et  omnes  in  eo  repertos  ad  unum  trueidant;  deinde 
Castrum  Fabae  et  Castrum  Galtcllini  aggressi  sunt,  et  custodes 
Castri  Chirrae  ad  defectionem  tentarunt  castrum  facillime  ob- 
tenturi  si  Prorex,  re  cognita,  novo  praesidio  eos  in  fide  non 
continuisset.  Paullo  post  Castri-genuenses  captis  armis  vici- 
num  Sursae  oppidum  populabundi  invadunt,  et  ferro  atque 
igne  vastant;  decem  insuper  Genuensium  triremes,  duce  Sa- 
lagro  JNigro,  quatuor  Catalanorum  naves  mililes  in  Sardiniam 
deferentes  de  mense  augusto  expugnarunt,  et  in  Sardiniam 
cursum  tenentes  maximum  Aragonensibus  terrorem  incussere  , 
qui  arces  et  praesidia  repararunt,  et  auxilium  a  Rege  Siciliae 
postularunt;  quod  Villanius,  Justinianus,  et  Zurita  referunt. 

Eodem  anno  pridie  non.  decembr.  Johannes  Papa  XXII. 
qui  pacem  inler  Alphonsum  regem  et  Genuenses  intentiore 
studio  procurabat,  moritur,  et  XIII.  kal.  jan.  creatus  est  P\0- 
manus  Pontifex  Benedictus  X.  dictus  XII.  atque  Alphonsus 
Raymundum  Berengarium  legatum  anno  1355  misit,  qui  jus- 
sy     ^_     »<  /?    //  jurandum  fidelitatis  pro  regnis  Sardiniae  et  Corsicae  praestitit. 

P^i^r    ^i  tc^A,  £Q  anno  urbem  Terraenovae  Berengario    Arnaldo    de    An- 

guillara  concessit,  et  Fratres  s.  Mariae  de  Mercede  redem- 
ptionis  captivorum  in  Sardiniam  misit,  atque  illis  et  Berengario 
Ordinis  Magistro  parochialem  Ecclesiam  oppidi  Bonaeris  con- 
cessit,  quam  antea  multa  munificenlia  ditaverat. 

Anno  1536,  qui  fuit  aetalis  suae  trigesimus  septimus,  regni 
octavus,  non.  fcbr.  Rex  obiit  Barchinone ,  sepultusque  fuit  in 
monaslerio  fratrum  Minorum  ejusdem  civiialis,  et  inde  ad 
monasterium  Ilerdense  ejusdem  Ordinis  Minorum  fuit  transla- 
tus,  ubi  nunc  jacet,  Taraffa  et  Zurita  referentibus. 


HIs  tcmporibus  magna  orta  est  discordia  intcr  proceres  fa- 
miliae  Auriensis.  Anno  cnim  1527,  Barnabae  Anriac  impulsu 
ct  auxilio  Marchio  Malaspina  Castrum-Genuense  occupavit. 
Onarc  Cassianus  et  Galeottus  ejus  palrui,  qui  illud  antea  in 
fcudum  a  Jacobo  rcge  habuerant  coacto  exercitu  in  Sardiniam 
contra  eum  venere,  et  Castrum  adorti  illiusque  suburbio  ca- 
pto  equitatum  in  vicinos  populaturum  immittunt,  omnesque 
teiritant,  et  parvo  tempore  vi  atque  industria  castrum  ipsum 
recuperant ,  et  Azonem  marchionem  Malaspinam  capiunt , 
quem  postea,  mandantc  Bcrnardo  Boxados,  liberum  dimiserunt. 

Barnabas  autem,  qui  castrum  illud  ad  se  jure  primogeniturae  %.'/muA.^L* 

spectare  dicebat,  illud  repetere,  et  patruos  bello  persequi  Z*tp'**i'rt 
non  destitit,  et  Nicolaus  ejus  frater  Castro  Montis-Jave  in  via 
ad  Sassarim  condito,  regni  praeside  invito,  multis  praeliis  eos 
infestavit,  quousque  pactis  induciis  anno  1551,  controversiam 
compromissarii  inter  eos  composuere.  Sed  non  diu  in  pace 
vixere.  Nam  Cassianus,  qui  postea  Castrum  Genuense  ingredi 
fuit  prohibitus,  contra  Galeottum  et  Barnabam,  qui  in  illo 
fuerant  recepti  novas  exercuit  inimicitias.  Quare  Barnabas  cum 
valido  peditum  equitumque  exercitu  Anglonae  regionem  in- 
greditur,  et  cum  Cassiano  illius  dominio  levissimis  certavit 
praeliis,  quibus  linitis,  Cassianus  Algarium  petit,  et  Barnabas 
castrum  Auriae  cum  Galeotto  fratre  adortus  militum  corona 
cinxit,  quae  mox  jussu  Praesidis  soluta  fuit.  Ex  eodem  Zurita. 

Hac  tempestate  Barbaracini  populi  Sardiniae  iiberi  ab  Ara- 
gonensium  armis  ob  inaccessos  montes  victitabant,  Zurita 
referenle. 

Floruerunt  hoc  tempore  in  Ecclesia  Sardoa,  nempe  anno 
1522.  Gundisalvus  Archiepiscopus  Caralitanus. 

1527.  Fr.  Petrus  Portillo,  quem    suum    dicunt   Franciscani  et 
Dominicani  ,  Archiep.  Turritanus. 

Insulam  rexere 

1528.  Bernardus  Boxidos  Regis  admiratus  et  Sardiniae  praeses. 
1551.  RayuiunJus  Cardona  prorex  a  die  VIII.  kal.  maii  usquc 

ad  annum   1556. 


«XM. 


/fU^TA*4 


lcijVi 


32 

PETRUS    REX 


Petrus  cognomento  Ceremoniosus  Alphonsi  Regis  et  The- 
resiae  ab  Entenca  filius  in  locum  defuncti  patris  sufficitur,  et 
coronatur  Rex  Aragoniae  Sardiniae  et  Corsicae  dominica  in 
Alhis  anni  1556  praesentibus  Mariano  et  Johanne  Judicis 
Arborensis  fralribus,  et  Episcopo  s.  Justae,  qui  inter  proceres 
summo  a  Rege  habebantur  in  honore.  Huic  fidelitatis  jusju- 
randum  obedientiamque  inter  ceteros  praestiterunt  Petrus  Ju- 
dex  Arborensis,  ejusque  fratres  Marianus  dominus  regionis 
Gociani,  et  Johannes  dominus  JVIontis-acuti ,  Resp.  Pisana , 
Comites  de  Donoratico,  et  *C2*»&esr  de  Malaspina,  et  ex  Au- 
riensibus  soli  Damianus  et  Cassianus;  nam  ceteri  erant  rebelles 
et  regi  inimici.  Quare  hoc  tempore  Raymundus  de  Cardona 
contra  eos  arma  movens  Castrum  Ardarae  in  primis  obsedit , 
deinde  commisso  praelio  victoriam  ab  eis  reportavit,  Ardaram 
et  Cajolam  cepit. 

Deinde  Rex  Petrus  a  Benedicto  Papa  XII.  et  a  rege  Fran- 
ciae  admonitus  pacem  mense  junio  cum  Genuensibus  firmavit, 
atque  ita  pacatum  regnum  aliquot  annis  habuit,  quibus  nobi- 
les  Auriae  in  quatuor  factiones  divisi,  quarum  principes  erant 
Galeaccius,  NicoJosus,  Damianus,  et  Brancaleo,  inter  se  va- 
riis  praeliis  decertando  fuerunt  viribus  et  opibus  fracti,  ac 
prope  dissipati,  Zurita  et  eodem  Rege  Petro  referentibus. 

Eodem  anno  de  mense  octobri  Johannes  Ruiz  de  Moros  le- 
gatus  a  rege  missus,  Benedicto  XII.  debitum  pro  regnis  Sar- 
diniae  et  Corsicae  tributum  persolvit:  nam  Pontifex  a  Petro 
antea  rogatus  illud  remittere  noluit. 

Anno  etiam  sequenti  VII.  id.  jan.  Bernardus  Villaragut, 
Arnaldus  Morera  bailivus  generalis  regni  Valentiae,  et  Asber- 
tus  de  Caliaga  eidem  Pontifici  pro  regnis  Sardiniae  et  Corsicae 
solitum  fidelitatis  jusjurandam  praestitere. 

Altero  anno  1358  Regio  Gociani  titulo  Comitatfts  a  Petro 
decoratur,  Mariano  Arborensi  primo  Comite  creato,  qui  cum 
Johanne  fratre  in  Sardiniam  venit. 

Deinde  anno  sequenti  (  1359  )  Rex  Avenionem  Galliae  Nar- 
bofensis  urbem  profectus  Benedicto  Papae  fidelitatis  jusiurau- 


< 


33 

dmn  pro    regnis    Sardiuiae    et    Corsicae    solemniter    persolvit. 

Sacerenses    in    sua    rebellione    perseverabant.    Anriensium    et 

Halaspinarum  dissidia  fovebant  ministri  regii,  et  hac  divisione 

ivgis  imperium  stabat. 

Eodem  anno    Johannes    Marchio    Malaspina  Opizonis  filius ,       J  i+^^y'*^     r*** 

facta  cum  Azone  et  Friderico  fratribus  rerum  paternarum  di- 

visione  ,  Caslrum  Osili  cum  illius  suburbio,  et  regionibus  Montis, 

Figulinae,  et  Coros,  in  Sardiftia  obtinuit,  et  Antonium  filium 

spurium  legitimare  fecit,   licet    Johannes    et    Morruellus    ejus 

nepotes  filii  Francisci  fratris   Opizonis   ad  se  spectare    conten- 

derent. 

Ea  tempestate  urbs  Terraenovae  ob  aes  alienum    venditur, 

et  traditur  regi:  Episcopus  Aleriensis  nomine  Ugonis  Cortingii 

de  Petra-Alerata  ,  viri  primarii  Corsicae  ,    Petrum   ad    bellum 

contra  Corsos  suscipiendum  magnopere  hortatur,  Lupo  Giner- 

cae  de  Ornano  id  ipsum  ab  eodem  crebris  litteris  efflagitante , 

ut  videre  est  apud  Zuritam.  At  rex    id    bellum    non    suscepit 

bello  contra  Mauros  impedito. 

Anno  1540  fama  emanavit  Pisanos  et    Genuenses    foedifra-    ¥l*(  /54'  J^  *~— ****  *^ 

gos  arma  cum  Luchino    Vicecomite,   Mediolani  domino,    pro   *^<W  4,*~u~n*f  MW^ 

recuperanda  Sardinia  comparasse:  nam  Luchinus  veluti  patruus  **-•**  A  *  << '  ±*+~J  ^^  ^1 

et  successor  Actii,  filii  Beatricis  dominae  Gallurae,  Judicatum  hW^/v*/Wt^  k  ^A 

illum    ad    se    spectare    dicebat.    Quare   Petrus  jussit  delectos   w  m  J*+^ly**>  t  <  **'' p** 
milites  adesse  in  urbe  Sassaris  pro  tuitione  Logudori  et  Gallurae.  j£  /<.rr'&v  *~> '(f*^+~*"+  As 
Anno  sequenti  1541  divulgatum    fuit   Pisanos    expeditionem  Vr/    /^  j^^M^  1clt  A 
contra  Sardos  facere.  Quare  Petrus  hujus  rei  suspicione  solli-       .    /Z     '  ,  ,/  , 

citus  rranciscum  Carros  ceterosque  proceres    regni    oardiniae     I     r  /  V  /^i. 

vectigales  praesto  in  Sardinia  esse,    atque    in    ea    obsequium  *****        //^y^ 
persolvere  jussit.  **~*  uv  ^^  *"«^a*> 

Hoc  tempore  Sassarenses,  qui  regi  Petro  erant  fideles ,  Bran-  ^W/^>* 
caleonem  Auriam  ceterosque  ejus  factionis  viros  suspectos 
ososque  habentes  statuto  sanxerunt  esse  capitali  poena  ple- 
ctendos,  qui  cum  eis  affinitatis  nexum  commerciumque  habe- 
rent,  ut  in  statutis  urbis  adhuc  legitur.  Itaque  Aurienses  in- 
festam  insulam  reddidere,  et  simul  cum  Algariensibus ,  et 
Castrogenuensibus,  aliisque  permultis  Logudorensibus,  qui  eo- 
rum  partes  sectabantur,  et  sub  eorum  ditione  erant,  Sassarim 
incursionibus  et  populationibus  vexabant.  Mortuo   tamen   Bar- 

5 


jrhMo-fat" 


34 
naba  Auria  Brancaleonis  fratre  hic  de  dominatu  contendens 
arma  contra  suos  cepit,  et  cum  Cassiano  ejusque  filio  Nicolao , 
ac  etiam  cum  Fabiano  et  Damiano  Cassiani  fratribus,  cum  Va- 
leriano,  et  Morrueilo  Auria,  qui  medietatem  regionis  Monlis 
Leonis,  et  alia  loca  occupaverant  quibusdam  praeliis  decerta- 
\it,  Guliclmo  Cervellono  prorege  fautore  ex  regis  jussu. 

Anno  sequenti  134flL  Aurienses  a  bello  supersederunt,  et 
JohannejMarchio  Malaspina,  qui  erat  de  rege  benemeritus  , 
fidelitatis  jusjurandnm  proregi   praestitit. 

Altero  anno  hic  Johannes  ab  humanis  excedens  Petro  Regi 
Castrum  Osili  et  alia  oppida,  quae  in  Sardinia    habebat,    te- 
m  «***  stamento  reliquit.  Azo  tamen  et  Fridericus  Marchiones    Mala- 

spinae  conducto  ex  Italia  exercilu  Castrum  illud,  omnemque 
dominatum  occupant,  Morruello  et  Johanne  eorum  nepotibus 
Francisci  filiis  jus  ha  illo  habere  frustra  contendenlibus ,  ut 
ex  Zurila  et  antiquis  monumentis  constat. 

Anno  sequenti  Rcx  Petrus  a  Gulielmo  Rocavalle,  Orlando 
de  Ornano,  et  heredibus  Henrici  Stambi,  et  Ugoriis  Cortingii, 
viris  primariis  Corsicae,  impulsus  Cathalanorum  navibus  eorum 
litora  excurrere  fecit,  eamque  bello  appetere  quamprimum 
decrevit;  licet  ob  id  Genuenses  essent  pleni  stomachi  et 
querelae. 

Altero  anno  1345  Gulielmus  Cervellonus  prorex  cum  Ge- 
nuensibus  foedus  percussit.  Hoc  Rex  confirmavit,  qui  tamen 
cum  Auriensibus  bellum  ducere  intendit,  quousque  Algarium, 
Castrum  Genuense,  et  alias  Logudori  arces  illis  devictis  in 
suam  ditionem  redigat,  et  pacatum  Logudori  Judicatum  faciat: 
eumque  ad  hos  sumptus  bellicos  pecuniae  necessariae  noti 
suppeditarent,  insulae  vectigal  pro  viginti  octo  mille  libris 
o>j  A~  *.  *W*  monetae  Sardiniae  Petro  Olemari,  Arnaldo  de  Bastida,  Ray- 
vJ^,Ul~  ^^*  <yJLf  tnundo  de  Valle,  Johanni  Boyl,  Arnaldo  de  Torrente,  et  Ar- 
naldo  Spaterio  venditur. 

Deinde  anno  1346  Genuenses  quadraginta  triremium  classem 
instruere  festinarunt.  Quod  ubi,  Petrus  rex  litteris  Judicis 
Arborensis  accepit,  veritus  ne  in  Sardiniam  ea  classis  ,  laeso 
•:  foedere,  irrueret,  vectigales  omnes  praesto  in  Sardinia  esse  , 
triremesque  parari  jussit.  Eodem  tempore  Judex  Arbor.  cum 
fratribus  suis  bellum  Auriensibus  se  illaturum,   militesque    ad 


f 


35 
id  omnes  et  sumptus  impcnsarum  oblulit,  si   illis    dcjectis    ct 
insula  pulsis  dominatum  eorum  feudi  nomine  consequi  posset. 
yuod  proregis  arbitrio  relinquitur. 

Interca  portus  Congianus  in  litorc  Gallurcnsi ,  contentione 
orta  super  jure  in  illum  inter  Johannem  Judicis  Arbor.  fra- 
trem  et  Gonsalum  Ribell.is,  a  ministris  regiis  occupatur. 

Anno  sequenti ,  scilicet  1347,  Johannes  praedictus  urbe 
Terrae-novae  donatur,  quia  de  rege  admodum  benemeritus 
erat. 

At  Matthaeus,  Nicolaus,  Johannes,  et  Antonius  Auriae  cum 
aliis  tribus  fralribus,  exercitu  comparato,  urbem  Sassaris  obsi- 
dent,  majus  Genuensium  auxilium  praestoiantes ,  qui  multos 
milites  et  salis  instructam  classem  ad  eos  mittere  moliebantur. 
Quare  Gulielmus  Gervellonus  prorex  imminens  periculum  ve- 
ritus  de  pace  cum  Auriensibus  agere,  frustra  tamen,  coepit. 
Nam  illi  Castrum  Bonvicini,  Ardaraai,  Cajolam,  et  cetera  op- 
pida  majorum  suorum  repetentes,  Algarium  et  Castrum-Ge- 
nuense,  quod  Rex  volebat,  dimittere  detrectabant,  ejusque 
loco  Capulam  et  Castrum  Osili  expugnatura  tradere ,  aliaque 
obsequia  in  insula  praestare  polliciti  sunt.  Itaque  Rex  Petrus 
pace  infecta  equitum  copias  cum  Ughetto  Cervellono  de  mense 
junio  quatuor  navibus  aliisque  paucis  navigiis  Sassarensium 
subsidio  in  Sardiniam  misit.  Cum  quo  iverunt  Gombalus  de 
Ribellas,  Jacobus  de  Talarn,  Bercngarius  de  Erill,  Raymundus 
de  Timor,  Bernardus  de  Villardida,  Raymundus  Garin,  Ray- 
mundus  de  Corbera,  Berengarius  de  Rajadel,  Dalmatius  de 
Avenione,  Gulielmus  Dezpuch,  Gueraus  et  Raymundus  de  Cla- 
riana,  aliique  equites;  praeterea  Jacobus  et  Alamanus  Carros, 
Agradantes  de  Moncada,  Franciscus  de  Villarasa  cum  aliis 
equitibus  Valentinis. 

Aurienses  autem  exercitu  sex  millium  ex  peditibus  et  equf- 
tibus  turrim  seu  propugnaculum  ligneum  Sorranum ,  a  quo 
magnum  incommodum  acceperant,  in  primis  expugnant,  et 
Gerardo  Cervellono,  qui  a  patre  vocatus  tercentos  sagittarios 
Sassarensium  subsidio  ducebat,  itinera  inteicludunt.  Erat  enim 
Gerardus  in  Macumelis  oppido,  et  Bonorvam  processerat,  quo 
Gulielmus  ejus  pater  ex  urbe  Sassaris  cum  equitibus  et  pedi- 
tibus  venerat,  ut    periculum,    quod    in   filium    intendebatur , 


36 
propulsaret.  Et  licet  ibi  a  Judice  Arborensi  regis  amico  in- 
sidiarum  certior  factus  esset,  tame  i  tercenlis  expeditis  equi- 
tibus  ab  eo  adjutus  Sassarim  ire  perrexit,  atque  ita  in  loco 
Adilu  turdi  inimicis  obviam  factus  piaelium  conseruit,  et  in 
ipso  principio  ab  Auriensium  militibus  fortiter  pugnantibus 
superatur.  Nam  missilibus  hastis  innumerisque  sagittis  equi 
Regis  in  terram  proslrati  fuerunt,  peditesque  omnes  fusi  fu- 
gati  atque  aversi.  Quare  Gulielmus  cum  Gombalo  Ribellas 
paucisque  aliis  in  densam  atque  asperam  Judicatus  Arborensis 
sylvarn  se  recepil;  in  q<ia  fessus  inedia,  bellique  ac  aestus 
ardore  miserum  in  modum  obiit,  ejusque  corpus  postea  re- 
pertum  ab  Judice  Arborensi  in  Caslro  Gociani  solemni  pompa 
sepultum  fuit.  Gerardus  autem  et  Monatus  frater,  atque  Ughet- 
tus  praefati  Gulielmi  nepos,  cum  aliis  fortiter  dimicando  caesi 
sunt,  eorumque  corpora  in  terris  inimicorum  insepulta  mansere. 

Victis  ilaque  Aragonensibus,  cum  Sassaris  urbs ,  in  cujus 
custodia  lotius  insulae  defensio  eo  tempore,  teste  Zurita,  con- 
sistebat,  in  summo  discrimine  esset,  ministri  regii  super- 
stites  ex  Urbe  Caralis  subsidium  Sassarensibus  maritimo  itinere 
quam  celerrime  miserunt,  et  Judex  Arborensis  simwl  cum 
Jacobo  Aragoniae,  et  Gombalo  Ribellas  dispersum  militem 
cogere  et  exercitum  reficere  curavit. 

Rex  Petrus  accepto  hujus  cladis  nuncio  classem  omnem  et 
exercitum  non  parvum  parari ,  et  in  Sassarensium  subsidium 
Sardiniam  mitti  jussit,  ut  idem  Zurita  refert. 

Itaque  anno    sequenti    1348    Rimbaus    Corbera    prorex    in 

Sardiniam  cum  exercitu  missus,  magna    auxllia    et    suppetias 

Sassarensibus  attulit,  urbemque  obsidione  liberavit ,  operaque 

Mariani  Judicis  Arborensis,  atque  Johannis    ejus    fratris,    qui 

regi  fidelissimus  erat,  Aurienses  omnes  regis  inimicos  ab   in- 

%c*>+.    *  ^*o[%^Su^  ejecit,  atque   Anglonam   eorum    regionem    occupavit ,    et 

/       *      oppida  Nulvis,  Martis,  Orriae-magnae,  Orriae-parvae  ,    et    0- 

stiae  de  montibus  cum  attinentiis  in  ea  regione  Johanni    Ar- 

boreae  concessit,  quae    anlea    Ponlius    Sanctae-pacis    a    rege 

iinpetraverat.  Pontio    tamen    obnitente   haec    oppida   Johannes 

*    Arboreae  babere  nequivit.  In    qtiorum    loeo    habuit    oppidum 

Salluris  in  regione  Nuraminis,  et  oppidum   Donuigalac    in   re- 

gione  Siurgus,  ut  coustat  ex  Zurila,  et  aliis. 


7<n<.+  *<-<  e 


37 

Fuit  in  ea  obsidionc  Sassaris  magna  et  spectatissima  tidc* 
atquc  constantia,  ob  quaui  multis  privilegiis  Sassarenscs  fuere 
douati.  Corsi  etiam ,  qui  tunc  Sassari  erant,  integra  prorsus 
tide  conspicui  fuerunt:  quare  jussi  sunt  pro  Aragonensibus  in 
Sardinia  haberi,  eorumque  gratiis  frui,  ut  refert  Zurita. 

Eodem  anno  Genuenses  bellum  contra  Aragonenses  et  Sar- 
dos  repararunt,  impellentibus  Auriensibus ,  qui  fuerant  ex 
Sardinia  expulsi. 

Pestis  saeva,   quae  in  Italia  grassabatur ,  Sardiniam  invasit. 
Quo  factum  est,  ut  uno  eodemque  tempore  populi  et  bello  et         /y/u{~y*7 "* 
peste  affiigerentur.  ^    ^^  ~~W/  **'<**  A 

Anno  1549  Marcbiones  Malaspinae  cum  Auriensibus  confoe-  ^J/  ^^Au^u  't^+nuS*  f 
derati  urbem  Sassaris  denuo  obsident,  et  cum    Ughetto    Cor-  £  ziJjyyjfr~+  fp+*p**  *'f 
bera,    qui    auxilium    obsessis    ferebat,    pugnant    non    parva       fjr*>  <'+>    fsu*    &+*'** 
ulriusque  exercitus  ckde.  ^^  ,7^,  '/i*\  ${ & 

Anno  sequenti  1390  Rimbaus  Corbera  Sardiniae  prorex,  ut  ^±„^j  a*L>  /V  iv»^*. 
inimicis  commodius    resistere   posset,    pacem   in    primis    cum  iftrn»-  tx+fJ*  .ty+%  Vfa 

Brancaleone,  ejusque  fratribus  Manfredo  et  Matthaeo,  composuit,  7"*-  /7^    ^^  .£1 

atque  illis  Montem-Ieonem,  Claramontem  et  regiones  Nurcarae,      t  {f  '. 

Guisarchii,  Anglonis,  et  Capitis-aquarum  in  feudum  concessit,     *'  *******  «f*»  /77 

redempto  prius  jure,  quod  in  Algarium  habebant.  Deinde  con-  *~/**  *-  *-""*  f*+~b*vc 
tra  Nicolaum  et  Morruellum  Auriam,  aliosque  rebelles  et  eo-  fr***4' /**  *f *******  <u**wu~t+ 
rum  fautores,  arma  cepit,  et  Algarienses  regis  inimicos  incur-   4fc**~J*V*/»****-  ^r^^rrmj^e^ 
sionibus  et  populationibus  adeo  infeslavit,  ut  rebus    jam    de-  ({</Ivk*L 
speratis  Genuensium  patrocinio  et  regimini  se   tradiderint,    et    ^L**/**.  ?t+iu< **~  -k****^- 
Johannem  Volucem  eorum  ducem  vocare  fuerint  coacti.  Itaque     r*.  ^&£2iL  *,  *Ur4^*>^^r 
recepto  ab  Algariensibus  fidelitatis  jurejurando    illis   guberna-      __/v«  J     V   -/ 

torem  Genuensem  Dux  ipse  praefecit,  et  edictum  cum    poena       *ryft*/         *"j4(7*{ 
contra  Brancaleonem  conscripsit.  ***"*  ^°  **<*  +""**  "* ' 

Deinde  anno  sequenti  Ducis  Genuensis  filius  decem  triremi-    **~TY'"    ca^xJfU>»  *c  ««*«#- j 
mibus  subsidium  Algariensibus  attulit,  quo  urbem  etiam  Sassaris   *x  ijL^w/z^y^^/*V^,i 
mensibus  octo  obsidione  vexavit.  Sassarenses  tamen,  commisso   ^^^  ^C^Y**  Vflw»-*. 
cum  Genuensibus  et  Algariensibus,  prselio  strenue  dimicarunt,  ffs,  /^<J/A*1     ^vt 
magno  Rimbai  Corberae,  Mariani  Judicis  et  Johannis  Arboreae   c  ,  %  «l 

auxilio  adjuti ,  obsidione    Iiberi  victoresque  fuere.  Quare  Ge-      / 

nuenses  legatis  ad  Regein  Petrum  missis  ,  pacem  cum    Sassa-    (y*nyr**~~  *     «-**      y* 
rensibus  et  Aragoneusibus  renovare    procurant ,    facti   excusa-  *~«'->**~**k  /, 'c^u^h  ^i^T^- 
tionem  afferenles  ,  quae  nec  satis  justa  ,  nec  probata  fuit.       ■  ff  *+%~'  p:  <m**t~Ll  /Cy^Ct*. 

/  +*%+  /   ' 


* 


38 

Rex  autem  Petrus  dimissis  legatis ,  et  foedere  cum  Veneiis 
eorum  inimicis  percusso  ,  bellum  III.  non.  aug.  Genuensibus 
indixit ,  ac  mense  septembri  classem  viginti  unius  triremium 
duce  Pontio  Sanctae  Pacis  in  Sardiniam  misit.  Quae  altero 
anno  1552  cum  viginti  Venetorum  triremibus  conjuncta  juxta 
Bosphorum  Thracium  classem  Ligusticam  invasit  et  profligavit , 
tribus  et  viginti  triremibus  captis ,  si  vera  refert  Zurita,  nam 
Blondus  et  Sabellicus  aliter  scripsere. 

Eodem  anno  Marianus  Judex  Arborensis  ,  qut  Algarium  a 
Rege  sibi  promissum  ,  ut  dicebat ,  habere  non  potuit ,  in  su- 
spicionem  defectionis  et  affectati  regni  incidit:  nam  et  Johan- 
nem  fratrem  de  Rege  benemeritum  in  carcerem  conjectum 
bonis  et  Castro  Montis-acuti ,  invito  Petro ,  expoliavit ,  et 
Auriensibus  assentiri  ,  illisque  occulte  favere  visus  est ,  com- 
meatus  ex  Arborea  asportare,  et  Algarium,  Castrum-genuense , 
atque  alias  inimicorum  arces  munire  permittendo.  Quare  de 
his  certior  factus  Rex ,  Petro  de  S6  Galluram  custodiendam 
tradidit,  et  Urisei  arcem  cum  Castro  Terrae-novae,  quod  Sy- 
billa  Moncada  ipsius  Johannis  uxor  adhuc  habebat,  ne  a  Ju- 
dice  occuparetur,  regiis  praesidiis  teneri,  munirique  fecit,  ac 
denique  Castro  Rupis-fortis  condito  Stephanum  Aragoniae  Ducis 
Athenarum  filium,  Regisque  Siciliae  nepotem,  qui  dominatum 
in  Sardinia  habebat  cum  sagittariis  et  equitatu  misit,  bellum- 
que  Auriensibus  indici  jussit. 
0  f^Uxuxf^y^  Interim  Fridericus  et  Azo  marchiones  Malaspinae  in  gratiam 

et  obedientiam  Regis  redacti  fuerunt,  et  inde  Osili  Castro  do- 
nati ,  et  in  eorum  antiquum  statum  restituti. 

Itaque  anno  sequenti  1353  Rimbaus  exercitu  comparato  con- 
tra  Aurienses  movens  Castrum  Montis-Leonis  in  primis  expugnat. 
Deinde  Castrum  Genuense  adortus  capit,  Algariumque  obsidet, 
subactis  Manfredo  et  Matlhaeo  Auria,  quibus  postea  Rex  Mon- 
tem  Leonem  et  Claramontem  in  feudum  tradidit.  Deinde  Ber- 
rrardus  Cabrera  quadraginta  quinque  triremium  classe  Sardi- 
niam  veniens  cum  Venetorum  foederata  classe  viginti  trire- 
mium,  quae  in  portu  Caralis  duce  Nicolao  Pisano  erat,  Algarium 
adnavigavit,  et  Algarienses  terra  marique  obsessos  in  snmmo 
discrimine  posuit.  Quare  Genuenses,  qui  in  Herculis  insula  , 
rulgo  Asinaria,  eum  quinquaginla  triremium  ciassc  ad  pugnam 


r 


39 
parati  erant  Anlonii  Grimaldi  ductu  Algarium  versus  movent, 
et  in  Algariensi  sinu  cum  Veneto-Aragonensi  classe  ad  pugnam 
dcveucrc.  Pugnaruut  utrinque  non  miuori  ferocia,  quam  fieri 
solet  in  pedesiri  ac  stalorio  certamine  ,  cominus  manibusquc 
cousertis,  ac  post  atrocissimam  pugnam  ,  Genuensibus  oppres- 
sis  ,  vix  praetoria  eorum  navis  e  media  ceterarum  clade  cum 
una  aut  altera  aegre  est  servata  ;  nam  reliquae  omncs  aut 
media  pugna  depressae  fuere ,  aut  venere  ,  ut  inquit  Sabelli- 
cus,  in  victoris  potestatem.  Ceterum  Rex  Petrus  refert  decem 
et  septem  illarum  ab  Aragonensium  manibus  evasisse.  Hoc 
navali  praelio  octo  Genuensium  millia  obiisse  ,  et  tria  millia 
ac  ducentos  caplos  fuisse,  traditum  ,  desideratis  tantum  ex  A- 
ragonensibus  tercentis  quinquaginta  quinque. 

Tanla  clade  Aurienscs  animis  cecidere  ,  et  Bernardo  Ca- 
brerae,  desperato  jam  subsidio,  se  dedere  ,  ut  referunt  Vola- 
lerranus,  Sabellicus  ,  Rex  Petrus ,  Zurita ,  Justinianus,  et  Cy- 
prianus  Manenti. 

Genuenses  hac  adversa  pugna  fracti  ad  Johannem  Viceco- 
mitem,  Mediolani  principem  ,  atque  ad  Summum  Pontificem 
confugerunt.  Sardi  insuper  qui  ad  Genuenses  defecerant ,  et 
praesertim  Gallurenses ,  ad  eumdem  Johannem  Vicecomitem 
legatos  miserunt ,  qui  eorum  oppida  et  fortunas  omnes  publi-  -— :.- 
cas  et  privatas  illius  fidei  traderent ,  et  precarentur ,  ut  se 
adversus  omnem  Aragonensium  injuriam  tueretur.  Quam  de- 
ditionem  libens  Vicecomes  accepit ,  atque  Genuenses,  eosque 
Sardos ,  qui  ad  eum  confugerant,  bene  sperare  jussit,  pollici- 
tus  fore  ut  nunquam  eos  publici  illius  studii  in  Vicecomites 
poeniteret ,  ut  Bernardus  Corius ,  Sabellicus ,  et  Volaterra- 
nus  referunt. 

Hac  victoria  clatus  Bernardus  Cabrera  de  mense  septembri 
Marianum  Judicem  Arboreae  defectionis  crimine  notatum  ad 
se  venire  jussit ,    nec  Timboram    virum    excusantem    audivit , 

vel  bellum  deinde  rainitantem  timuit.  Quare  Marianus  ira  per-       J(-r**<   t*tf<  '«**+**** 
citus,  inito  cum  Johanne  Vicecomite  foedere  contra  Aragonen-  ,'♦,  I  J)Of,l>^r* 

szs  in  aperturn  bellum  prorupit ,  arque  Algarienses  in  pri- 
mis  regiis  trucidatis  ministris  in  defectionem  induxit,  et  cum 
illis  ceterisque  ,  qui  sub  Auriensium  dominatione  erant  ,  ur- 
bem  Sassaris  obsessam  lenuit,  multisque  illatis  incorumodis  ad 


40 
defectionem  inducere  tentavit ;  sed  Boristor  Pogius ,   ea    com- 
•  perta  fraude  ,  cum  primoribus    Sassaris  urbem  ab  insidiis    li- 

\    beravit :  qua  de  causa  oppido  Sennoris  a  Rege  fuit    donatus. 

Deinde  Bernardus  Dezcoll  Viceadmiratus  jussu  Bernardi  Ca- 
brerae  octo  triremibus  portum  Turritanum  appulsus  subsidium 
Sassarensibus  opportunum  attulit ,  et  obsidionem  solvit.  Sardi 
tamen  prope  omnes  Judicatus  Caralitani  Arborensem  Judicem 
sequentes  ,  coactis  septingentis  equitibus  et  pluribus  peditibus, 
ductu  Petri  de  Sena  viri  Arborensis,  et  Azonis  de  Busquis,  Ca- 
strum  Orgogliosum  in  regione  Gerreis  in  primis  adorti  capiunt 
et  ruinis  deformant ;  inde  in  Castrum  Caralis  moventes  Deci- 
mum  expugnant,  Gerardo  de  Donoratico  capto;  deinde  in  Quarti 
oppido  prope  Caralim  castrametati  incursionibus  et  populatio- 
nibus  Caralitanos  infestos  reddidere.  Quare  Bernardus  Cabrera, 
qui  cum  Aragonensi  classe  in  portu  Caralitano  erat,  eductis  e 
triremibus  equitum  peditumque  turmis,  praelium  cum  illis  corii- 
misit ,  multisque  occisis  reliquos  in  fugam  vertit ,  partaque 
victoria  classem  reversus  laetus  Sardinia  solvit,  ut  refert  Zurita. 

Eodem  anno  de  mense  decembri  Lupus  Gurrea,  Bernardus 
Thous,  et  Franciscus  Rema,  Regis  legati  fidelitatis  jusjurandum 
pro  regnis  Sardiniae,  et  Corsicae  Innocentio  VI.  praestitere. 
ifyjA—- —  Anno  autem  sequenti  in  fine  mensis  decembris  Rex  Petrus 
veritus  potentiam  Judicis  ,  nec  non  Genuensium  et  Insubrium 
apparatum,  duodecim  triremes  duce  Michele  Perez  Capata  cum 
copiis  in  Sardiniam  praemisit,  et  instructa  nonaginta  trire- 
mium  classe  de  mense  junio  Algarium  proficiscitur  cum  nu- 
meroso  exercitu,  cujus  proceres  sunt  infrascripti 
^h*  Leonora  a  Portugallia,  uxor  Petri,  et  Constantia  filia. 
Robertus  dux  Bavariae  Lupus  de  Gurrea 

Johannes  Grellius  eques  Anglus       Stephanus  Aragoniae  Ducis  A- 
Lupus  Comes  de  Luna  thenarum  filius 

Philippus  de  Castro  Petrus  Jordanes  Urries  regius 

Johannes  Ximenes  de   Urrea  architriclinus 

Johannes  Martinez  de  Luna  Jordanes  Perez  de  Urries 

Ferdinandus    Ruyz    de    Jahuste     Johannes  Perez  de  Urrea 

commendator    major    montis     Didacus  Gonzalez  de   Cetina 

Albani  Raymundus  Perez  de  Pisa 

Blasius  Ferdinandus  de  Heredia       Emanuel  Enten^a 


41 

\imenei  Gurrca  Petrus  Lopez  de  Oteyca 

Johannes  Capata  Rogerius  de  Ravcnach 

Petrus  Gilbertus  Petrus    Boyl   .  .  .  qui    erant 

Gerardus  Lopez  a  Cetina  Valentini 

Raymundus  de    Ligna  .  .  .    qui     Ugo  Vicecomes  Cardona 

omnes  erant  Aragonense»  Bernardus  Cabrera  qui    erat 

Petrus  Exerica  totius  belli,  et  classis  prae- 

Gilbertus  Centelles  fectus 

Matthaeus  Mercerus  Bernardinus   Vicecomes    Ca- 

Olphus  Proxita  brera,  et  ejus   tilius 

Alphonsus  Rogerus  de  Lauria         Andreas   Vicecomes  Canneti 
Pctrus  Massa  Athus  a  Moncada ,  et 

Raymundus  Riusech  Rogerius  a  Castelbo ,  .  .  .  qui 

Gilberlus  Casteletus  erant  Catbalani ,  et  plure» 

Gonzalus  cle  Caslelvi  alii. 

Hi  omnes  portum  Nymphaeum,  vulgo  Comitis,  prope  Alga- 
ritim  appulsi  ,  exlemplo  exercitum  in  terram  exponunt,  et  op- 
pidum  circurnquaque  ohsidentes  aggeribus  vineis  et  turribus 
frustra  oppugnarunt  ,  nam  erat  septingentorum  mililum  prae- 
sidio  satis  munitum. 

Praeterea  Raymundus  Riuseccus  Castri  Sassaris  dux  terras 
Judicis  Arborensis  et  Auriensium  populaturus  invasit,  ubi  Ro- 
gerium  Rosanes  ,  Aymonem  Papiolum  ,  Martinum  Leherum  , 
alque  alios  plures  a  Malthaeo  Auria  captos  amisit.  Judex  Ar- 
borensis  autem  ,  qui  in  civitate  Bosae  exercitum  duorum  mil- 
lium  equitum,  et  quindecim  millium  peditum  coegerat,  subsidio 
Algariensibus  profectus,  quarto  ab  illis  milliario  est  castrameta- 
tus ,  paratus  regia  castra  aggredi  ,  quum  classis  Genuensium 
quadraginta  triremium,  et  muhorum  navigiorum  minorum  redur 
ex  oris  Venetis  auxilium  ferret  obsessis.  Atque  in  longius  bel- 
lum  esset  prolatum  nisi  frustra  pluries  tentata  aggressione,  timor 
Genuensium  ,  rerum  penuria  et  morbi  post  quatuor  mensium 
obsidionem  Regem  ad  pacis  propositiones  inclinassent.  Quare 
opera  Petri  ab  Exerica  Judici  affinis  pax  est  composita  ,  qua 
Regi  Algariuin  fuit  traditum  ,  obsidio  Chirrae  soluta,  Villecle- 
siani  qui  ante  defecerant  dediti  ,  oppida  Judicatus  Gallurensis 
ad  annos  quinquagintasex  Mariano  sub  annuo  censu  concessa  , 
Matero  et  Gelicla    restituta  ,  et  Castrum  Genuense  ,  Montisque 


f. 


CVnO**Wh   r~   J  flHr*<«J*  yy^Oh^  j,s£/% 


te 

Leonis,  alque  relera  oppida,  qune  antoa  in  Sardinia  habebat, 

Matthaeo  Auriae  in  feudum  tradita.  Excessere   ab    humanis  vi 

morbi  Philippus  de  Castro  ,   Atbus  de  iVloncada,  Petrus  Galze- 

randus  de  Pino,  aliique  plures,  Rex  eliam  in  febrim  inciderat. 

Hac  pace  firmata  Algarienses  omnes  eliminantur,  atque  urbs 

Aragonensium  et  Cathalonorum  colonia  completur,  agro    inter 

eos  diviso.  Quae  omnia  postquam  Rex  eompfteuerat  Sassaris  ur- 

bem  proficiscitur  cum  uxore  et  filia,  Bernardo  Cabrera,  Gilberto 

Centelles  ,  Bernardo  Viceeomite  ,  Berengario  Carroz  ,    aliisque 

proceribus  ,  ubi  a  labore  et   morbo   aliquot   diebus    recreatus 

laudavit  Sassarensium  fidelitatem  ,  urbem  ipsam  et  omnes    qui 

in  obsidionibus  viriliter  se  gesserant,  privilegiis   muneribusque 

donavit ,  et  Baroniam  Osilensem  Regii    Vicari    Sassaris    juris- 

diclioni  supposuit ,  urbemque  ipsam  ,  Castrum    Osuli  ,  et  Cas- 

trum   Auriae  praesidiis  firmari  jussit,  omnemque  insulam  turri- 

bus  speculatoriis  communiri  jussil,   ut  ignibis  sublatis    signum 

wbi  quid  hostis  moliretur  momento  temporis  acciperet ,    quod 

ex  Zurila  et  monumentis  in  Archivio  Sassaris  et  Caralis  recou- 

ditis  constat. 

\$f,  i.%Mr.  ^Utr4i^<w        Anno  deinde  1555  de  mense  januarii  Rex  Algarium    rever- 

^^,-,7^    i»&.»l.r7.r'f ,','  *"«  triremes  conscendit,  et  Caralim  proficiscitur ,  ubi    Gerar- 

^O  <J*cL'  m»»*Wh'i;   ^um  Comitem  de  Donoratico ,  qui  paucis  ante  diebus  obierat 

*•»*      Aau  *     'UjUa'    '     i^crimine   perduellionis   damnavit ,    ejusque    dominatu    publicato 

TJjm.         ,a,a    /(  Petrura  Veguerium  de  se  benemeritum  oppidis  Taverrae,  Eri- 

t%  **,'*»-*    D  7tcJ"J  ^  «tolae ,  Octavae    in    Fluminaria ;    Esse ,    Longi ,    Usse    et    Issr/ 

•jf*'*x~'*  ^/MJ  <^Aj^-  jn  regione  Nurrae  ,  et  Lanarae  in  regione  Gallurae    donavit. 

"«^  <*  (Juleinae  comitiis  indictis  cum  legatis  Judicis  Arboreae,  Matthaei 

Auriae  ,  et    Pisanorum  ,    qui    absentes    erant ,    nec    non   cum 

Manfredo  Darde  ,  Guantino  Atzone  ,    Barptholomaeo    Catone  , 

^a^w^c    ^f^rU^    Calonelto  Auria,  et  aliis  multis  Sardiniae  proceribus,  de  rebus 

tur  t*tt*-  t  /xit-f^chu..irr^    Sardois  egit ,  omnesque  ad  pacem  fidemque    servandam    hor- 

m        .  .    /k  i   •    *    i     tatus  est.  Marianus  Judex    quamvis    vocatus    regem    videre    et 

u  j  jrn*        /        ,    «/  i    comitns  mtervenire  noluit,   nec     limboram    uxorem  ,    eiusque 

^N  tH*i**J      J  ^*X*jLuw        m  *Jur°neni>  ac*  regem  mittere,  nisi  fide  pubhca  accepta  , 

;^£^*v  s^lT^Zw #est  ausus ; 

'^JU.       a*  l      I       ""'     *nterea  quum  Petrus   ab   Exerica ,    Gilbertus    Centelles ,    et 

►*■>*•   t/t*  (i.  f+^n+  n  Blasius    Ferdinandus    ab    Heredia    Judicem    adiissent    audituri 

*^4t^«<  ^y  AWjf,  quae  ab  eo  proponebatur    super    Corsicae    aggressione  ,    Rex 

?f~~>f   ^J^  ;,  ^w,/  ^  ,.  fcs-li^^  ,;,  .  _!_    ^  lU^  ^W^ 


Y<~~>  ^^-HdU;  M.y  y*  c^f(ewy& 


j 


4* 

videns    Villecclesianos    ab    Judice   tentari  ,    cum    Genuensibus 

el  Duce  mediolani  eum  adhuc  sentire  ,    nec    arce3    Gallurae  , 

caslra  Montisferri  et   Marmillae   ex  conditione  foederis    reddi  , 

n«e  exercitum  solvi  ,  hinc  perinde  ac  si  pax   inita    non    esset 

urbem  Sassaris  cum  castris   Osuli  et  Auriae  validiore  praesidio 

custodire  Bernardo  de  Cruillas  Logudori  gubernatori,  et  Ber- 

nardo  de  Guimerafl|f>  jussit ,    et    Petrum    Ximenem  Samperuni 

Algariensibus    ducem    praefecit    cum    exercitu    ex    Cathalonia 

venturo.  Deihde  Lupum  Gurrea  et  Franciscum  de  Perellos   de 

tuta  et  tranquilla  pace  acturos  cum  Judice  misit  legatos  cum 

potestate.  Qui  kal.  jun.  in    oppido  Salluris  judicem  alloquuti, 

Galluram  ab  eo  censumque  regi  debitum  et  non  solutum  pe» 

tierunt,  et  castra  Bonvicini  Capulae  et    Ardarae    a    Damiano 

Auria  injuste  illi  vendita  restitui,  vel  de  illis  (datis  prius  ejus 

filiis  obsidibus )   facto  sequestro    Archiepiscopum    Caralitanum 

judicium  ferre  postularunt   Cognovit  Judex  cum   Rege    nullam 

fuisse  pacem  ,  ac  bellum  distulisse:   nam    ea    contra    foederis 

condiliones  petebanlur.  Itaque  dimissis,  re  infecta,  legatis  Judex 

exercitum  instruere  et  copias  augere  curavit:  nam  omnia  suspi» 

cionis  bellique  imminentis  plena  erant.  Quod  Rex  aegre  ferens 

has  litteras  scripsit ,  et  VI.  id.    junii  ad    Judicem    transmisit. 

PETRUS    REX 

Dilecto  Nostro  Judici  Arboreae ,  Comiti  Gociani,  Vicecomiti 
de  Basso  salutem  et  dilectionem. 

«  Opportunum  existimatur  ac  etiam  consonum  rationi  ,  vX 
«  cuicumque  restituatur  quod  ab  aliis  indebiie  retinetur  ;  ad 
«  quod  Augustinus  et  Canon  ojunt.  Non  dimittitur  peccatum; 
«  nisi  restituatur  ablatum.  Hinc  est  quod  quum  vos,  jam  diu 
«  est,  tenueritis  et  tenelrs  capta  et  occupala  Nostra  sequentia 
«  Castella,  videlicet  Castrum  vocatum  Castel-Pedres,  et  Castrum 
«  nominatum  de  Bonvicino,  Castrum  de  Terranova  ,  Castrum 
«  de  Ardara  ,  et  Castrum  de  Capula  cuin  eorum  et  cujus- 
«  cumque  terminis ,  territoriis  ,  juribus ,  et  suis  pertinentiis 
«  nniversis ;  quae  quidem  Castra  cum  diclis  eorum  terminis 
«   Nostra    fuerunt   et    esse    debent ,    pertinuerunt    ad    Nos    et 


44 
«  debent  pertinere  ,  Nobisque  restituere  hactenus  reeusatis  in- 
«   debite  et  injuste  in  daranum  et    detrimentum    maximum  ve- 
«  strae  animae  et  conscientiae,  ac  Nostri  vilipcndium  et  con- 
«   lemptum ,    recipiendo    indefructus    reditus    et   proventus ,  et 
m  alia  jura  ex  eis  provenientia,  et  inde  faciendo  vestras  omui- 
«  modas  voluntates.  Quum  aulem  de  jure  et  aequitate  et  opti- 
«   ma  ratione  ,  nec  non  auctoritatibus   antedictis  ,    vos    deccat 
«  et  teneamini  dicta  caslra,  et  eorum  quodlibet,  cum  fruclibus 
«   inde  perceptis  et  qui  percipi  potuerunt    ab   occupationis  et 
«  usurpationis  tempore,  citius  restituere  et  reddere  Nobis,  aut 
«   cui  voluerimus  loco  Nostri  ,  nec  ulterius  retinere  ,   quatenus 
«  peccata  ingratitudinis  ,  et  crimen  laesae  majestatis,  cupialis 
«   evitare  :  idcirco  Vos  dictum  Judicem  cum  instanlia,  quanta 
«   decet,  requirimus,  et  monemus,  Vobisque  mandamus  expres- 
«   se    quatenus  praedicta  castra  cum  eorum  terminis  et  perti- 
«   nentiis,   ut   praeferiur  ,  Nobis  restituatis  ,  seu  restituere  fa- 
«   cialis  cum  fructibus  inde  perceptis ,  et  qui    potuerunt    per- 
«   cipi  ,    incunctanter  ,    ac    morosis   dilationibus  et  frustatoriis 
«   exceplionibus    ac   excusationibus  cessantibus  quibuscumque  ; 
«   alioquin  si  circa  supradicta  adimplenda    negligentes    fueritis 
«  vel  remissi,  procedemus  contra  Vos,  et  bona  vestra,  rigide 
«   et  potenter  ad   vindictam  eorumdem,  sic  quod  jus  Nostrum 
«   remanebit    penitus    illibatum,   Vosque  sentietis  commissorum 
«   poenam  ,  quae  insane  et  improvide  peregistis.  Dicimus  quod 
«   de  praeseutatione  et  relatione  praesentium  Gulielmo    de  A- 
«   piaria    cursori    Curiae    Noslrae  ,    et    jurato    nuncio    ad   hoc 
«   damus  et  dare  intendimus  plenam  fidem  ».  Datum  in  Castro 
Caralis  octavo  die  junii    anni   Domini  1355. 

Quum  Judex  his  inspectis  litteris  omnia  detineret ,  primas- 
que  pacis  sanctiones  esse  omnino  servandas  responderet^  Rex 
graviter  exardescens  XII.  kal.  julii  bellum  conlra  Judicem 
reparavit :  infidam  infarnemque  pacem  et  iniquis  conditionibus 
sancitam  dicebat :  missique  sunt  Pelrus  Exerica  et  Bernardus 
Cabrera  copiis  in  fines  Arboreae ,  et  cum  Judice  obviam  facto 
levibus  praeliis  decertantes  quemdam  regem  Maurum  in  hoc 
bello  regi  servientem  amisere,  et  Berengarium  Monros.  Prae- 
terea  Arlalis  de  Pallas  adversus  Trecentanos  Pisanorum  subdi- 
tos  ,  qui  cum  Judice  Arborensi  foederati  regem  oderant,  mit- 


45 

titur  ,  et  Bernardus  Cruillas  Logudori  gubernator    cum    Petro 

Ximenes   Sampero    duce    militiarum    illius    provinciae    contra 

Matthaeum  Auriam  exercitum  duxit :  sed  nullum  insigue  prae- 

lium  commissum.  Tandem  quia  Genuense*  pace  composita  cum 

Venetis  poterant  rebellibus  jam  succurrere,    Rex    animum  ad 

pacem  inelinavit,  et  missis  legatis  cum  potestate  Lupo  Gurrea  t      f        , 

Francisco  de  Perellos ,  Berengario  Dolms  V.   jdus  julii  in  op-    " *M'  ***' 

pido  Salluris  his  legibus  bellum    est    compositum  ,    ut    Judex 

tria  florenorum  millia  solveret ;  Castrum  Bonvicini  ,  Castellunt 

Pedresi  ,   Urisam  ,  et  alia  Gallurae  oppida  Regi  cederet;  red- 

ditis  sibi  Matero  et  Gelida ,  Castra  vero  Ardarae  et  Capulae, 

quae  Judex  ex  venditione  Damiani  Auriae  habebat ,  et  Castra 

Genuense,  Rupis-fortis,  et  Claramontis,  quae  Matthaeus  Auria 

habebat ,    Archiepiscopo    Arborensi ,    vel  Episcopo  Usellensi , 

lraderentur,  quousque  de  illis  Innocentius  Papa  judicium  ferret, 

cui  deberentur.  Quibus  sic  compositis  et  ex  praescripto    pera- 

ctis ,    Marianus    Judex    et    Matthaeus  Auria  obedientiam    Regi 

praestitere  ct  fidelitatem  jurarunt ,  Timbora    Judicis    uxor ,  et 

Ugo  primogenitus  debitam  reverentiam   exhibuere.    Atque    ita 

VIII.   id.  sept.  Rex  Sardinia   excessit  munitis  prius  novo   prae- 

sidio  et  ducibus  Castris  Sassaris  ,   Caralis  ,    Chirrae  ,   Coronii , 

Santanae  ,  Villae  Gireti  ,  Galtellini ,    Fabae,    Auriae,  Gioiosae 

guardiae  ,  Aquaefridae  ,  Villae  Doxae  ,  Cocinae,  Contae,   Vil- 

lae  gioiosae  ,  Narcati,  Tului  ,    Villecclesiarum  ,    Villae    novae 

Sulcensis  ,  et   Castri    Pedresi  ,    ut    ex    Zurita    et    monumentis 

Regii  Archivi  Caralitani  constat.  ^ 

Anno  tamen    sequenti    Matthaeus    Auria    a    Rege    deficiens  /2$"% 
bellum  in   regione   Logudori    instauravit ,    et    castrum    Auriae 
ceteit.  Genuenses  et  Vicecomites   et    Aurienses    foedus    contra 
Regem  percussere.  Quare  Innocentius  Papa  cum  illis  de  pace 
egit.  Verum  quia  Genuenses  insulam  Corsicae,  Aurienses  anti-      ^L^Sy»**^ 
quum  dominatum ,  et  Vicecomites  Galiurensem  Judicatum ,  in         / ^ui^^  . 
quo  Urisenses  jam  parebant,   petierunt ,   Rex    pace    repudiata  / 

classem  duce  Gilberto  Centelles  in  Sardiniam  misit,  et  Vi- 
cecomites  atque  Aurienses  exercitum  contra  Sardos  fieri  impe- 
rarunt. 

Altero  autem  anno  Matthaei  Auriae  mors  insulam    pacatam 
aliquantulum  reddidit.  Brancadoria  ejus  nepos,  Brancaleonis  fi* 


/ift- 


46 

iius  in  illius  dominatu  succedens  pacem  a  rege  adeptus,  et  si- 

„  mul  eum  Castro  Genuensi ,  Auriae,  Montis-Ieonis  ,  Rupis-fortis , 

et  civitate    Guisarchii ,    regiones    Nurcarae,  Capitis  Aquarum, 

l'i£)os  et  Anglonae.  Quae  res  anno  sequenti  1558  causam  novi  belli 
dedit.  NamNicoIaus,  Antonius,  et  Julianus  Auria,  cum  Judice 
Mariano  foederati  contra  Brancam  Auriam  ob  id  arma   cepe- 

;"'  re ,  et  simul   cum    Genuensibus    insulam    infestam    reddidere. 

Quare  feudatarii  omnes,  qui  in  Sardinia  dominatum  habebant, 

debita  obsequia  in  eo  bello  praestare  jussi  sunt.  Erant  autem 

hae  tempestate 
...  %* 

*  -     %  Feudatarii  Sardiniae. 

Berengarius  Carroz  ,  qui  habebat  oppida  Cellarii  ,  Palmae , 

Germeae  ,  Sennuris  ,  Septimi,  Sinnai,  Sexti,  Ceparae,  Siurii, 

et  Villae-novae  S.  Basilii  ,  in  regione    Curatoriae    Campitani ; 

C**+X/IJ'   oppida  Uttae  superioris  et  Uttae  inferioris,  et  Ortixedri  in  re- 

Ti  ^v ■«-  gione  Curatoriae  Decimi ,  quae   antea    erant    Johannis    Solit , 

*^r/tl*4b«^i-  °PPlc^a  Tucati  ,  Norariae  »,   Petreli ,    Villaetronae  ,    Castiadae  : 

Orreae  ,  Ulmi ,  Igualis,  Cortimiae  ,  et  Pupus ,  in  regione  Cu- 

,  0,1+iUi'  ratoriae   Sarrabi ;    oppida  Terteniae  et  Ulli  in  Judicatu  Quir- 

#*V       rae  :  oppida  Villaemajoris  de  Pontis    in    Judicatu    Coloslrais  : 

t***^*  oppida  Tortolini ,  Girasolis  ,  Lotzorais,  Barini ,  Ilboni,  Gairi, 

bytrUKstf  I^nuseis  ,    Bauneis  ,    et  Arzanae ,    in  Judicatu  Agugliastri  :  ac 

f^*W.     denique  oppida  Olienae  et  Golionis  in  Judicatu  Gallurae. 

flw»^      Bonanatus  Cabrera ,  qui  habebat  oppida  Serrentis  in  regio- 

( ***jf    ne  Curatoriae    Nuraminis ,    et    Paulis    in    regione    Curatoriae 

Campitani. 

Bernardus  Descoll,  qui  habebat  oppidam  Quartifoni    in  eo- 
C+*»+'  dem  Campitano. 

Petrus  Sittiges,    qui    habebat   oppidum  Barallae  in  regione 
1\**r*»r    Curatoriae  Nuraminis. 

Franciscus    Sancti    Clementis ,    qui  habebat   oppida  Pituxi  , 
Mogori ,  Bargargiae,  S.  Mariae  de  Claro,  Salsalis,  Soleminis, 
£**•**►*'*•     Scanni  ,  Sinnii ,  Sennenosi,  Maheris,  et  Giulii  in  regione  Cu- 
/#«*^        rat*  Campitani ,  et  oppidum  Gulbisae  in  regione  Sigerri» 

'  Henricus  Alomar,  qui  habebat  oppida  Marae,  Sirii,  et  Ca- 

C*^++*       lagonis  in  Curatoria  Campitani. 


M 

Br.rnardus  Ladrera  ,  qui  habcbat  oppida  Simbilii  ,  Coronji, 
et  Fiumiualis  in  Curatoria  Campitani  ,  oppidum  Nepot  in  Cu- 
raioria  Sulcis  ;  oppida  Montis-galtelli ,  et  Vignolae  in  Curato- 
ria  Montis  ,  oppida  Torpehe  ,  Nurali  ,  Isarlis  in  Judicatu  Gal- 
tellino. 

Petrus  de  Arbe,  qui  habebat  oppidum  Gesici  in  Curatoria 
Seurgi. 

Berengarius  Entenc,a ,  qui  habebat  oppidum  Sipiolae  in  Cu- 
raloria  Doliae. 

Raymundus  a  Monpavone ,  qui  h  abebat  oppida  Ussanae , 
Sidriani,  et  Bacchi  in  curatoria  Doliae,  oppida  Taverrae,  A- 
ristolae  et  Octavae  in  curatoria  Fluminariae;  oppida  Esse,  Lon- 
gi  ,  Ussae,  Issae  in  Curatoria  Nurrae  ,  et  oppida  Canarai  in 
Judicatu  Gallurae. 

Johannes  de  Vacaduno,  qui  habebat  oppidum  Boraculi  in 
Curatoriae  Doliae. 

Alibrandus  de  Sena,  qui  habebat  oppida  Turris,  Sisternae, 
Jannae,  Trogudoris  in  Curat.  Doliae;  oppidum  Serris  in  Cu- 
ratoria  Seurgi ;  oppida  Frongiae,  Sebatzi,  Ursae,  Musei,  Mar- 
gani,  Seici,  Gibasturbae,  Serrais,  Baressae  et  Perucci  in  Cu- 
ratoria  Sigerri ;  oppida  Palmae,  Uratellis,  Pesi,  Burstri,  Bai- 
decannas,  Petrargii,   et  Garenatae  in  Curatoria  Sulcis. 

Raymundus  de  Ampurra,  qui  habebat  oppidum  Sicci  in 
Curat.  Doliae;  et  oppida  Seurgi,  et  Nigolli  Curatoria  Seurgi, 
atque  oppida  Suergii,  Arenae,  Trataliae,  Pransi  et  Marbae  in 
Curatoria  Sulcis. 

Thomas  et  Raymundus  Marchettus,  qui  habebant  oppida 
Nuracati ,  Donoris,  Moduli  ,  et   Parasuli    in    Curaloria   DolUe. 

Petrus  de  la  Casta,  qui  habebat  oppida  Monasterii,  et  Se- 
gogi  in  Curatoria  Doliae;  oppida  Noracis,  Sentis,  et  Pra- 
montis  in  Curatoria  Nuraminis.  Hic  interfuit  et  pro  Gulielmo 
Escopeto  qui  oppidum  Ninoxi  habebat  in  Curat.  Doliae. 

Dalmatius  Jardinus,  qui  habebat  oppida  Gibae  et  Puxmae 
in  Curat.  Sulcis,  et  oppidum  Sigulis  in  Curatoria  Sigerri , 
quod  erat  prius  Gulielmi  Escopeti. 

Episcopus  Doliensis,  qui  habebat  civitatem  Doliae  et  Bona- 
vogliae. 

Raymundus  Satrillas ,  qui   habebat   oppida    Castagnani,  Sur- 


/«ou: 


3r**<~ 


7, 


0  ±u* 


u 


N 


r 


48 
legi ,    Connosi  ,     Silii ,    Ballai  ,    Armungiae  ,    Latrini ,    Salii  , 
Nuragi  ,  et  Sisini  in  Curatoria  Galiilae. 

Johannes  Carros  ,  qui  habebat  oppida  Speciani,  Jstisai,  et 
Castrum  Orgogliosum  in  Curatoria  Galillae  cum  Villanova  Scale- 
planae  et  oppidis  Donnigalae,  Sercolais,  Scolchae,  Mandarae, 
Nurris,  Gergeis ,  Gerselai,  Ussassai,  Turbeni  gentilis,  Sadalis, 
Guidalae  ,  Cosi  ,  Pauli  et  Lesei  in  Curat.  Seurgi. 

Berlrandus  Gulielmus  de  Torrente ,  qui  habebat  oppidum 
Furteis  in  Curatoria  Nuraminis. 

Ughetlus  a  s.  Justo  ,  qiii  habebat  oppidum  Villae-graecae 
in  Curat.  Nuraminis. 

Communitas  Pisarum,  quae  habebat  oppida  Ortace90S,  Goy 
majoris,  Alurae,  Seboci,  Sennorbini,  Bangii,  Segolais,  Arcuasilis, 
Simieris  ,  Turris  ,  Separae  ,  Arigis  ,  s.  Basilii,  Segarini,  Sete- 
gbae,  et  Goi  in  Curatoria  Trecentae;  oppida  Gippis  superioris, 
et  inferioris  ,  kw  ,  Pavi  de  Vinea  ,  Xirdi ,  Leni ,  Ispidi  , 
Aquenzae,  Paurusi,  Issi,  Fanaris  superioris,  Fanaris  inferioris, 
Mumpupusi  ,  Marci  ,  Serrae-mannae ,  Scari  ,  Balnei  ,  Sipoli 
superioris,  Sipoli  inferioris  ,  Sogus  ,  Palmae,  Masonae  ,  Gurgi 
et  Donnicelli  in  Curatoria  Gippis. 

.  Petrus  Gomes  de  Pennacuta,  qui  habebat  oppidum  Coronji 
in  Curatoria  Sigerri,  ed  oppida  Guini  et  Barexis  in  Curato- 
ria  Seurgi, 

Malgantus  de  Ampurias,  qui  habebat  oppidum  Orrolis  in 
Curatoria  Seurgi ,  et  oppidum  Samassai  in  Curatoria  Nuraminis. 

Ilghettus  S.  Pacis ,  qui  habebat  oppidum  Salluris  in  Cura- 
toria  Nuraminis,  et  oppidum  Deeimi-magni  in  Curatoria  De- 
cimi,  quod  a  Rege  habuit  pro  custodia  Castri  Salluris. 

Bernardus  Petrillas,  qui  habebat  oppidura  Barallae  et  Sa- 
massis  in  Curat.  Nuraminis. 

Heredes  Narcissi  Pontirani,  qui  habebant  oppida  Nuraminis 
inferioiis  et  Cuxellae  in  Curat.  Nuraminis. 

Pelrus  de  Lahia,  qui  habebat  oppidum  Nuraminis  superio- 
m,  Norapetzi  et  Borri  in  Curat.  Nuraminis,  et  oppidum  Si- 
yici  in  Curatoria  Sigerri. 

«  Emmanuel  de  Entenca  qui  habebat  oppida  Salis,  et  Pauli 
de  Nora  in  Curat.  Norae. 

Baymundus  Montagwt,  qui  hahebat  oppida  Horti-Jacobi  et 
Terralhae  m  Curat.  Norae. 


v 


49 

Franeiscus  de  Marsella,   qui  habebat  oppidum  Vestaris  eum 
medielate  oppidi  Chiac  in  Curatoria  INorae. 

Alphonsus  Calatayud,   qui  habebat  aliam  medietatem  oppi- 
di   Cliiac. 

MarccIIus  Durdo,  qui  habebat  oppidum  Villaenovae  in  Cu- 
raloria  Nora. 

Franeiscus  de  Coral,  qui  habebat  medietatem  oppidi  Mogo-  0 
ri  iii  Curatoria  Dccimi.  ^7«c*w»  - 

Nicolaus  Lotz,  qui   habebat  reliquam  partem. 
Bernardus  Coil',  qui  habebat   oppidum   Ardae,    et   alia   de- 
serta  oppida   in  Curatoria  Sigerri.  /iA*-*"* 

Petrus  Martinez  de   Carassa,    qui    habebat    oppida    de   Bin-        w 
giargia,  Sibolesii,  et  Baratuh,  in  Sigerro.  ^rj 

Justa  Soklor,  quae  habebat  oppidum    Antesumadae   in   Cu- 
raloriae  Sigerri. 

Arnaldus  de  Ogiulo  qui  habcbat  opp.  Addae  in  Cur.  Sulcis.   */«-*" 
Heredes    Bartholomaei    Ccspujades,    qui    habebant    oppidum 
Teuladae  in  Curat.  Sulcis,  et  oppiduin  S.  Mariae   de   Paradi-     Cc+s***/** 
so  in  Curat.  Campitani.  / 

Ponlius  Ugo  de   Ampuria,   qui    habebat   oppidum    Nucis    et 
oppida  Prati  Longi,  et  Morgali  in  Curatoria  Sulcis.  /**(<> 

Marcellus    Dalmatius,     qui     habebat    oppida    Archiepiscopi, 
Erculenti  ,  et  Manissae  ,  in  Curaloria  Colostrais.    ^^o^fh^-*^ 
Bernardus  Quiterano  ,  qui  habebat  oppida  Sorrui ,  et  Plani 
de  Castiada  in  Curatoria  Sarrabi. 

Consalvus  Marlinez  de  Corasta  ,  qui  habebat  oppida  Solanas 
et  Thizae  in  Curatoria  Campitani. 

Jacobus  Damianus ,  qui  habebat  oppidum  Asseminis  in  Cu- 
ratoria  Decimi. 

Franciscus  Rubeus,  qui  habebat  oppida    Sirochae,    Petrae- 
salis,  Garabionis,  s.  Mariae  Magdalenae,  et  Cuchi  in  Curato-        fUm^, 
ria  Norae. 

Petrus  de  Deo  ,  qui  habebat  oppidum  Spec«osae  in  Curato- 
ria  Norae. 

Timborgeta  Roccaberti,  uxor  Mariani  Judicis,  quae  habebat 
oppidum  Capilis  Terrae  in  Curatoria  Norae.  "Kv^ 

Guliehnus  de  Podio-alto,  qui  habebat  oppida  Agugaris,  Gar-  .  4J 

doci,  Lapiac,  Malalerrae,  Dani ,  el  Saragui  in  Curaloria    Ta-       ^*3&55J?~~  f* 


* 


<Cl+4.<i—^ 


50 
rae  in  Gallura;  et  oppida  Agii,  Templi,  Larinassi,  Guortiglas&re, 
£i4s*v**       Nugue,  Lauras,  et  Campi  in  Curatoria  Geminis. 

f    .^ Bartholus  Casu ,  qui    habebat   oppida   Binissae,    Unifais,    et 

^TsXh£W~         Galtelli  civilatem   in  Judicatu  Gallurae. 

/  Franciscus  de  Labia,  qui  habebat  oppidum    Lulae  in  Judi- 

CyUi^    /»p      caju  Gallurae ,  quod  erat  antea  Francisci  Monpavonis. 

Matthaeus  Torrens  heres  Gerardi  Torrentis ,  qui  habebat 
^  &(*  i^4  -  oppida  Loculi  ,  Dorgnlis,  Duascodere,  Dulosorre,  Muri,  Sco- 
jf         ^S        peti,  Sifilionis  in  Judicatu  Gallurae  ,  et  regione   Uriseis. 

Flaminius  de  Musaio,  qui  habebat  oppiduin  Irgolis  et  Goro- 
fais  in  eadem  regione. 

Petrus  Daco  ,  qui  habebat  oppidum  Siniscolae  ,  Guerreno- 
j.^  i  j."  leneri ,  Tammarispae  ,  PoSteriscae  ,  Pananae  ,  Stellari  ,  Gui- 
flani,  Lochoe,  Uloi,  Posatae,  Ossi,  Lodehe,  Orfilis  superioris, 
Ilequisonis  ,  et  Sullais  in  Judicatu  Galiurae. 
/Lrfjf*  Raymundus  Cardona ,  qui  habebat  oppida  Horti-murati 
'*\T  Caslri  ,  et  Corverae  in  Judicatu  Gallurae;  oppida  Noracis  , 
Uranni,  Vineae  majoris,  et  s.  Stephani  in  Curatoria  Balaniana; 
ct  oppida  Assuni,  Albargii  ,  Aristanis  ,  Loci-sancti ,  Ariaganis  , 
et  Lapaligae  in  Curatoria   Montagnae.        f 

Johannes  de  Arborea,  qui  habebat  oppida  Verri,  Puzzoli, 
Caresi  ,  Toresi  ,  et  Villae  majoris,  Calaniani  et  Taresini  cum 
agro  Pipissonis  et  Congiani ,  quae  antea  erant  Bernardi  Sene- 
sterrae  ,  et  urbem  Terrae-novae    in  Judicatu   Gallurae. 

Franciscus  de  Durantibus  ,  qui  habebat   agrum   et   oppidum 
Cassari  ab  eo  conditum   in  Gallura. 
»    lu.  *+jUMsr%M'  Catonettus   Auria  ,    qui    habebat    oppida    Orfilis    inferioris , 

-Batoris,  Terrargiae  in  Curatoria  Balaniana;  Calaniani  in  Cura- 
toria  Geminis  ;  Ojani  in  Curatoria  Caniani ;  Castri  in  Curato- 
ria  Unalis;  Malassi ,  Agoragni  in  Curatoria  Montagnae. 

Johannes  Morcan5  qui  habebat  oppidum  Serpeis  in  Judicatu 
Gallurae. 

Thomasa  de  Serra,  quae  habebat  oppidum  Gurgurais  insulae 
Posatae. 

Hospitale  s.  Johannis  ,  quod  ex  legato  pio  habebat  oppi 
dum  Lodehe. 

Boristorus  Pogius  ,  qui  habebat  oppidum  Senneris  in  Cura- 
toria  Romandiae. 


yLtr»**** 


5T 

Gulielmus  ,  et  Ferretus  Lull,  qui  habebant  oppicla  Sursae  , 
Gennonis  ,  et   Uruspae  in  curat.  Romandiae. 

Archiepiscopus  Turritanus,  qui    babebat   oppidum    Lechclis      &***  , 
\\\  Curat.  Fluminariae. 

Goiiibaus  Ribcllas  ,  qui  habebat  oppidum    Bionis    in   Curat.      aa^y^ 
Nurrae. 

Gilbertus  Monbovinus  ,  qui  habcbat  oppida    Sugarrae  ,    Oc-  ^^ 

coae  ,   Gilitis  ,   Vialosi   in   Curat.  Nurrae.  ^^ 

Otfjerius  Mameus,  qui  habebat  oppida  Esquilis,  Duo-nuragis, 
Nurchis,  Castri  et  Essolac  in  Curat.  Nurrae. 

Johannetius  Corsus  ,  qui  habebat  oppida  Villae  franchae  E- 
ricis  in  Curat.  Montis.  **^~*/ 

Johannes  Niger  ,  qui  habebat  oppidum  Cargieghe  in   Cura- v£.^ 
toria  Figuliuae.  /** 

Albertinus  Corsus  qui  habebat  oppidum  Noalis  in   Curatoria       £*~^~* 
de  Coros. 

Rex  etiam  hoc  tempore  in  Sardinia  habebat  urbem  et 
Castrum  Sassaris  ,  Casirum  Caralis  cum  suburbiis  Stampacis 
Lapolae,  et  Villaenovae,  et  oppida  Qiarti,  Pirri,  S.  Vidriani,  ^ * if"4" * 

et  Cipolae  ,    quod    habui  t     a    Raymundo    Cavall    in    Curatoria  w 

Campitani  ;  Castrum  Aquae-fridae  cum  oppidis  Villaenovae  , 
Macii  ,  Borri  ,  Villaenovae-Concii,  Tului,  et  Perucii  in  Curat. 
Sigerri  ;   illis  adjunctis  Castro  Gioiosae  guardiae  cum  illius  op-  • 

pidis  Josi,  Astiae,  Nalarcati,  Sigerri;  et  Sole  in  Curat.  Sigerri;        **  '  Jr^ 
Castrum  Chirrae  cum  illius  suburbio    et    oppidis    S.    Petri    et        JJjJJj^' ^^ 
Lentischi    in    Judicatu    Chirrae  ;    oppida    Coronji  ,   Sedani    et 
Carbonariae     in     Curatoria    Campitani  ;     Castrum     Gaitellinum 
et  castra  Fabae  et  Pedresi,  Urisei  et  Osili  cum  illius  suburbiis, 
et  oppida  s.  Mariae  de  Scalas ,  Felisquentini ,  Tonsae,  Gutois,        t&ttrrvL** 
Utalis  ,  Sassalis  ,  et  Bualis  in  Curatoria  Montis,  nunc  Baronia       r 
Osili  dicta  ;  civitatem  Plovacae  cum  Castro  Figulinae  et    illius 
suburbio  ,  et  oppidis  Salvennori  ,    Noagri  ,  Biguegnis ,  Senae  , 
Briais  ,   Codrongiani  superioris  et   inferioris  ,    Mosquiani  ,    Se-         ^  ,  ^-  .,** 
bodae,    Congrae  ,    Muri ,    et    Dulnosae    in    Curat.    Figulinae;  T" 

oppida  Manstolae ,  Vindiguinoris  ,  Sartis  ,  Ossis  ,  Tissis, 
Usinis  •   Bangii  ,  Paulis  ,   Zuccae  ,    Turtanae  ,   Lodai ,  Canneii  , 


lteris  ,  Oltazoris,  Turriguis  ,    Liessis  ,    Noracis-longi  ,    et    Jun 


/tW^  'A« 


chi  in  Curat.  de  Coros ;  oppida  Algarii  ,  Vessi,   Lunafras,  Ui- 


fi* 


U    vntrJkx^  JtlC*     5?     _     ..         '  .  _*•__,__■■  ,.  «... 

jneli ,  btcn,  s.  Marci,    et  Mmutades;  Castrum   Bonvicim  cum 

suburbio,  et    oppidis  Patriae  ,    Mocitani ,    Minervae  ,   Moduli  , 
ff*~***  Sumantis  ,  et  Ogii. 

Cetera  Sardiniae  castra  et  oppida  habebat  Judex  Arboreae,  et 
alii  hostes  regis  ,  ut  ex    antiquis    monumentis  constat. 

Anno  deinde  sequenti  1359  cautum  a  Rege  fuit  ne  bona 
feudaiia  in  dictis  locis  possessa  clericis  aut  ecclesiis  ullo 
modo  sub  eorumdem  bonorum  amittendorum  poena  traderenlur, 

Anno  autem  1369  Branca  Auria  a  Rege  defecit,  et  contra 
Gubernatores  Sardiniae  arma  cepit  omnia  incursionibus  et 
populationibus  complendo.  Quare  Pontius  Altariba  cum  classe 
regia  in  Sardiniam  navigans  castra  et  alia  loca  insignia  mu- 
nire  curavit ,  ut  refert  Zurita. 

Interea  Genuenses  bellum  Sardoum  prosequentes  insulam 
maximis  afficiebant  incommodis.  Itaque  Rex  Petrus,  qui  maxi- 
mo  bello  in  Hispania  cum  Piege  Castellae  erat  implicitus,  ne 
eodem  tempore  etiam  in  Sardinia  bellum  Genuensium  susti- 
neret,  facto  differentiarum  compromisso,  ex  sententia  Johannis 
Marchionis  Montis-ferrati  pacem  cum  Liguribus  inivit ,  et 
Aurienses  in  pristinum  eorum  slatum  restituit ,  Algario  et 
Castro  Bonifacii  in  Corsica  penes  eumdem  marchionem  reli- 
ctis  ,  ut  de  illis  et  de  Corsica  ,  et  quibusdam  Sardiniae  locis 
judicium  ferret ,  Zurita  referente. 

Eodem  anno  Conslantia  Petri  Regis  filia,  indulgente  Inno- 
centio  Papa  VI,  nupta  Friderico  Siciliae  regi,  in  Sardiniam 
venit ,  et  ibi  totam  hyemem  peregit;  magnaque  deinde  Sar- 
dorum  ac  Catalanorum  mullitudine  comitanle  Siciliam  petiit , 
ut  referunt  Thomas  Facellns  ,  Maurolicius  Abbas ,  et  Zurita. 
l.f^hXpyL  Hac  tempestate  in  agro  Villecclesiarum  erat  ingens  elTossio 
argenti  et  plumbi  ,  ut  constat  ex  antiquis  monumentis  Carali 
in  Regio  Archivio  servatis. 

Anno  1561   Timbora  Mariani  Judicis   uxor   oppidum    Capu- 

terrae  Dalmatio  Rodigia  a  Bagnolis  vendidit ,  et  a  bello  ces- 

satum  est  in  Sardinia. 

t/&rr«4i~j  Anno  autem  1362  pestis  et  suspicio  imminentis    belli    Sar- 

Co^ffv*/*  diniam  invasit.    Quare    oppida   Sorrui  ,   Arceni.s,   Stopopladis  , 

J  Garrudi ,  et  Erculenli  curatoriarum  Sarrabi  et  Colostrais  Mar- 

cellino  Dalmatio,  et  Bernardo  Quiterano  absque  liberis  defun- 


LmJ>v 


53 
ctis  in  rcgis  ditionem  redacta  millc  et  quingcntis  libris  fuerunt 
Berengario  Carroz  vendita,  ut  ex  illorum  pretio  urbs  Sassa^ 
rifi  mimirciur,  custodiis  vigiliisque  firmaretur :  nam  in  Sassaris 
defensione  totius  Logudori  dcfcnsio  consistebat.  Insuper  Rex 
magnara  frumenti  vim  ex  circumvicinis  locis  quotannis  in  eam 
urbem  adduci  et  asservari  jussit ,  et  Antonio  Podioalto  faculta- 
tem  disponendi  dedit  de  suis  oppidis  ,  Gonni  et  Samassai;  et 
oppida  Marae-Calagonis  et  Sexti  Gulielmo  Olomai  donavit ,.  ^£.,*y-i 
qui  statim  mille  et  quingentis  florenis  vendidit  Berengario 
Carroz,  et  anno  sequenti  1565  Castrum  et  suburbium  Chirrae 
cum  oppidis  Carbonariae  ,  Coronji,  et  Jardini  eidem  Beren- 
gario  tradidit ,  ac  tiiulo  Comiiatus  Chirrae  decoravit,  illique 
ut  latius  Comitatus  fines  paterent  indulsit  oppidum  s.  Mariae 
de  Paradiso  ,  seu  de  Ecclesia ,  a  Francisco  Sancti-Clementis 
herede  Barptholomaei  Cespujades,  et  oppidum  Solanas  a  Con- 
salvo  Corasta,  oppidumque  Fluminalis  ab  heredibus  Bernardi 
Cabrera  habere  posset ,  prout  ex  vendito  habuit.  Eodem  anno 
Rex  duce  Petro  Lupo  a  Bolea  copias  plurimas  in  Sardiniam 
misit. 

Anno  sequenti,  nempe  1564  Urbanus  V.  hujus  nominis  Ponti- 
fex  de  abdicando  Petro,  et  creando  Mariano  Sardiniae  rege  in 
consistorio  egit.  Nam  Petrus  diuturno  bello  pecunia  exhaustus 
bona  Camerae  Apostolicae,  et  fructus  omnes  Ecclesiasticorum 
non  residentium  in  suis  regnis,  occupare  fccit,  et  jam  moni- 
tus  restituere  neglexerat.  Tamen  volunlate  Urbani   de  creando  *     * 

Mariano  Sardiniae  rege  litteris  Ferdinandi  de  Heredia  cognita, 
penitus  resipuit,  ac  necessitatis  excusalione  se  defendens  ve- 
niam  a  Pontifice  impetravit. 

At  Judex  Marianus  majorem  insulae  partem  adeptus  pro 
rege  se  gerebat,  et  a  Petro  Castellae  rege  suadetur,  ut  his 
temporibus,  quibus  in  Hispania  Rex  Aragoniae  communis 
hostis  multis  et  implicitus  bellis  occasionem  non  spernat  tota 
potiundi  Sardinia.    Itaque 

Anno  sequenti  1565  Marianus  bellum  in  Sardinia  prosecutus 
oppida  Salluris  est  Villeclesiarum,  Castrum  Padres,  et  alia 
multa  oppida  occupavit ,  majoremque  regni  partem  sub  sua 
ditione  habuit;  eumque  sequuti  sunt  Alibrandus  de  Sena, 
ejusque  filius,  qui  in  beilo  ceciderunt,    et  Sardi  pene  omnes, 


54 
etiam  ii,  qui  Pisanis  subjecti  erant,  et  Salebrus    Auria   avun- 
culo  prius  occiso. 

Rex  ergo  anno  1566  Barchinonem  profectus  Olphum  a 
Prochita  cum  classe  in  Sardiniam  contra  Judicem  misit,  eique 
tercentorum  militum  praesidio  Logudori  custodiam  demandavit. 
Praeterea,  de  mense  octobri  Ugo  Sanctae-pacis  equites  pe- 
ditesque  plures  in  Sardinia  coegit,  ut  simul  cum  Berengario 
eomite  Chirrae  cum  Branca  Auria  et  Gubernatore  Sassaris 
Judici  se  opponerent.  Ducenti  ilem  milites  subsidio  Caralis  ex 
regno  Valentiae  advenere,  et  iu  Castro  Fabae,  mortuo  Olive- 
rio  Togores,  novus  dux  cum  valido  praesidio  sufficilur,  mili- 
tesque  omnes  disponuntur  iri  Gallura  et  Algario,  ubi  Johannes 
Carroz  praeerat  :  nam  Judex  copiis  potentior  formidolosum 
nimis  bellum  gerebat. 

Altero  anno   1567,  quo  Judex  exercitum  ex  Gallia    condu- 

cere   curabat,  Aymericum  Narbonae    Vicecomitem    Regemque 

Franciae  Rex  litteris  rogat,  ut  nullum  ferant  Judici  auxilium, 

nullumque   miiitem    in    suis    terris    ab    eo   conduci    patiantur, 

et  Petrus  Alberitus  Logudori    gubernator   ex   reditibus   Algarii 

venditis  stipendia  militibus  solvit,  ut    ex    antiquis   monumentis 

constat.  Eo  tempore  Rex   donavit   Magdalenae    Antonii   Garesi 

uxori  oppida  Barcae  et  Coronji  in  regione  Sigerri. 

'/rfw  LzaJU  Anno  1568  Laurentius   et   Johannes   Sanna,  insignes  duces 

"f  /C  t        Sardorum  oppidi  Figulinae,  cum  Petro  de  Luna  regni  guber- 

&*****&  Y*l(      ^1!^**  natore  et  exercitu  in  Sardiniam  venere ,  et  simul  cum  copiis, 

I  quas  Berengarius  Carroz  in  insula  habebal,  arma  adversus  Ju- 

dicem  Marianum   movent,  et  castra  erigunt  in   Campo  Oristani 

juxta  Ecclesiam  S.  Mariae  Magdalenae  prope  urbem ,  ubi  Ju- 

dex  cum  validissimo  praesidio  erat.  Hic  ubi  Aragonenses  plures 

per  agros  palantes  vidit,  eductis  ex  urbe  omnibus  copiis,    ca- 

y  straque  adortus,  Petrum  de  Luna  cum  ejus  fratre  Philippo,  et 

Petrum  Pinnam  Sardum  Minutadensem  Aragonensium  defenso- 
rem,  cum  aliis  multis  occidit,  ceteris  ad  unum  caplis  ,  pro 
quibus  cenlum  obsides  Sardi  dimissi  fuerunt,  ac  plures  aiii 
Aragonenses  a  Judice  gratiose   liberati   insula  excesserunt. 

Hac  elatus  victoria  Marianus  Judex  anno  sequenti  1569 : 
expugnavit  Casfrmn  Osili,  et  urbem  Sassaris,  quae  tunc  parvo 
teuebatur  praesidio  ,  petiii. 


ss 

1V\  ut  rebus  Sardiniae  consuleret  in  Cathalonia  constitit» 
ei  die  17  jan.  1569  rnisit  jn  insulam  Rerengarium  Carro* 
Comitem  Chirrae  Capitaneum  generalem.  Franciscus  de  Averso 
cum  classe  et  exercitu  erat  in  Sardinia. 

Interea  Judex  Arborensis  bellum  prosequebatur  contra 
regia  lo;-a  ,  et  duxit  exerciturn  conlra  arcem  Acquaefridae  , 
quam  Berengarius  de  Enteca  summa  virtute  defendit. 

Hac  lcmpestate  Braucaleo  Auria  qui  Judicem  fuerat  in  re- 
pellione  secutus  in  Regis  gratiam  opera  Dalmatii  Jardini  gu- 
bernatoris  Capitis  Logudori  restitutus  habuit  feudor  um  corirma- 
lionem,  et  in  argumentum  regiae  benevolentiae  regali  insigni, 
quod  tunc  temporis  anchora  erat  ,  decoratus  est. 

Eodem  tempore  vulgatur  Regem  ad  bellum  Sardoum  pro- 
fecturum  cum  magno  exercitu  :  et  altera  die  post  Pascha 
Resurrectionis  dominicae  regium  vexillum  Barchinone  erectum 
est ,  et  privilegia  iis  concessa,  qui  armati  regem  sequerentur, 
nt  consueverat ,  quum  militia  conscriberetur  ad  bellum  gra- 
vissimum. 

Verum  Marianus  tota  insula  potiebatur ,  et  a  Sassaren- 
sibus  in  urbe  sua  excipiebatur.  Sed  viri  ejusdem  urbis  opti- 
mates  in  castrum  simui  cum  Jordano  Tolar  urbis  Vicario 
se  receperunt.  Erat  tum  Castri  Alcaydus  Berengarius  Carroz  , 
atque  cum  eo  erat  eques  Aragonensis  Sancius  Ximenes  de 
Ayerne.  Judex  qui  vi  arcem  capere  non  poterat  Februario 
ineunte  cinxit  obsidione  ;  ex  quo  tempore  vicas  Arboria  ab 
Arborensium  multitudine,  qui  ibi  considebant,  nomen  sumpsit, 
quod  retinet.  Obsessi  multa  sunt  passi  frequeutibus  pugnis  e,t 
morbis  ,  occiditque  inter  alios  praedictus  de  Ayerne.  Tandem 
ad  deditionem  venere.  Quiricus  de  Mancone,  Joannesde  Sot- 
gio,  viri  oppidi  de  Tonsa,  ob  res  bene  geslas  multis  privilegiis 
a  Mariano  fuerunt  donati. 

Magno  in  periculo  erat  hoc  tempore  dominatio  Aragonensis. 
Nam  praeter  Sardorum  rebellionem,  Aragonenses  et  Catbala- 
ni  ,  qui  in  insula  erant,  et  numero  et  armis  parum  valebant ; 
praeterea  magna  erat  dissensio  inter  Chirrae  Comitem  ,  qui 
erat  Capitaneus  generalis  ,  et  gubernatorem  Caralis.  Hac  dis- 
sensione  Rex  irnpeditffc  ne  in  Sardiniarn  cum  exercitu  veni- 
ret  hoc  anno ,    beilum    distulit    in    annum    proximum  ,    quod 


56 

consilium  tamen  non  patefecit  ne  simul  cum  spe   auxilii  pto= 

missi  concideret    animus    suorum.     Interim    mistt    Jaspertum 

Campolongum  thesaurarium  suum,  ut  necessaria  pararet:  Feu- 

datarii  Sardiniae  jussi  sunt  praesto  esse  ad  obsequium;  Lapo- 

la ,   Sardis  eliminatis  ,  Aragonensium    praesidio   est    custodita  , 

Saturninus  Pinna   vir    Minutadensis ,    Petrus    Cambo,    et    alii 

— *  plures  Sardi ,  Mariano  inimici  ,  de  Rege  benemerlti,  agro  do- 

^y^^rv^-  nisque  ditati  sunt  ;     oppida    Loculis  ,    Dorgalis  ,    Duascodere  , 

d  £**v**v  Dulosorre  ,    Muri  ,    Scopeti  ,    Sifilionis  ,  Lulae,  Judicatus  Gal- 

lurensis  Pelro  Trullo ,  et  oppidum    Gesici  Antonio   Podioalto  , 

concessa  sunt. 

04*    /O**»    it, •  €;*%*"  Anno   1370    de  mense  januarii  Rex  Tortosae  morabatur  ea 

t4{<n*t*  <*»  '^uSb  fL  €t4K~  providens,  quae  erant  necessaria  ut  Sardiniam  posset    retinere 

im+h+.4wS  h  '  Gyp  kxiuA,'^  jam  ex  suis  manibus  fugientem  :   et  virum    Siculum    Benvenu- 

W<*  €L+J6*^-ft<Ss^A~h*Sum  Grafteum  baronem  Partanae    mittebat    cum  aliquot   navi- 

(c  jLc*6'  IvCu*  C-sJui*'      ^us  ut  co^meatus  opportunos  allerret  Caralitanis  et  Algarien- 

m  V/     #"-    ft   .  S  .sibus ;  et  imperabat    ut    quatuor    principalia    Castra    Gioiosae 

^Yl^IT^   *  '^"y^^guardiae  ,  Acquaefridae  ,  S.   Michaelis ,  et  Chirrae,  necessariis 

h*~*fli«*x*,  instruerentur.    Rex    ob    haec    merita    praedicto    equiti    Siculo 

s4*m+o    ~t-      -  'concessit  castrum  et  suburbium  Galtellini  cum  aliis  multisque 

t  ^  KTtL  /C'  locis  in  Curatoria  Nurrae  ,  illique   dedit    honorificum    titulum 

M^^^X^W^  ^    Vicecomitis  Galtellini. 

f/^/i»  «yfc>ra/1«*^K«M^-     Brancaleo  Auria  a  Francisco  Villarasa  atque  Jacobo  Finel- 

tfifUfio  j^-^A,  u£t~h*  *t6«   lero  regiis  Iegatis  ad  bellum   contra    Judicem    Arborensem  ex 

)ft*  ^v^A^^/^-^.QI^^Castro-genuensi    inferendum    magnopere    suasus     primo     vere 

f  hujus  anni   1570  omnia  populaturus   movet  exercilum    in    Ar- 

boreae  fines ,    et    Arborensium    copias    conserto    praelio    vicit 

atque  fugavit. 

Rex  pluribus  nunciis  spem  suorum  fovebat  de  suo  adventu 
in  insulam  cum  exercitu,  atque  iterum  expeditionem  Sardoani 
indixerat.  Sed  bellum  quod  exarsit  inter  ipsum  et  Henricum 
iterum  vetuit  ne  in  Sardiniam  contra  Marianum  proficisceretur. 
Anno  1571  Res  Aragonensium  in  Sardinia  in  pejus  ruebant, 
coque  ventum  eral  ut  Algarium  et  Caralis  tantum  cum  aliquot 
caslris  superessent  ,  unde  Rex  posset  Arborenses  repellere , 
cetera  erant  in  horum  potestate  cum  Castro  Sassaris.  Hic 
ab  Judice  Arborensi  captus  fuit  Manuel  de  Enteca  filius  Pon- 
cii  Ugoni*  fratris  nolhi  Infantae  Theresiae,  matris  ipsius  Petri. 


57 
Quurn  Rex  non  possct  cclcritcr  subsidium  mittcre  ,  studuit  ut 
Brancaleo  inducias  pacisceretur  cum  Judicc  usquc  ad  cxtre- 
lmun  mensis  aprilis  hujus  anni.  Paotis  induciis  Petrus  misit 
Hcirngariuin  de  Ripol  ducem  sex  triremium  ut  arces  Caralis 
et  Algarii  munirct,  et  concedentc  Dominico  de  Campo-fregoso 
Duce  Genucnsi,  aliquot  naves  frumcnto  onustas  misit  Caralitanis. 

Hoc  tempore  Rex  per  Comitem  Chirrae  ,  quem  misit  Ave- 
nionem  ,  cupiebat  suadere  Bencdicto  Gualtero  equili  Anglo , 
ut  cum  ducibus  et  chorlibus  suis  in  Sardiniam  veniret.  Hic  a 
Petro  insignitus  titulo  Comitis  Arboreae  in  insulam  venit  cum 
Berengario  Carroz ,  01  fo  Prochita  ,  Philippo  Lamberto  de 
Villa  clausa,  Ludovico  Ros_,  et  Raymundo  Atigero  de  Pontsorga. 
Hoc  exercitu,  atque  prudentia  Gilberti  Cruyllas,  qui  Logudori 
gubernator  creatus  fuerat,  satis  consultum  fuit  tuitioni  urbium, 
quas  adhuc  Rex  retinebat. 

In  gravilate  vecligaliurn,  quae  imperabantur  pro  bello  Sardoo 
clamabant  populi  vexati  ,  et  Sardiniam  detestabanlur ,  quae 
plurimi  stabat  ipsis  et  dispendio  et  clade  virorum;  atque  ora- 
bant  ut  eam  Petrus  Sardis  relinqueret.  Sed  hunc  nulli  clamo- 
res  a  proposito  removebant. 

Anno  sequenti  Gualterus  cum  suis  Anglis  bellum  Judicis 
Mariani  sustinuit;  et  Franciscus  Fara  Regius  Consiliarius  Ca- 
rali  insignis  habitus  cst  ,  ut  ex  monumentis  R.  Arch.  Carali- 
tani  constat. 

Anni  /373  majorem  partem  Rex  coosedit  Barchinone  ,  ut 
rebus  Sardiniae  melius  posset  prospicere.  Veris  enim  tempore 
Ligures  quadraginta  triremes  instruebant  et  copiis  implebant, 
ut  aestate  ineunte  Sardiniae  litora  peterent  in  subsidium  Ju- 
dicis  Arboreae  ,  quamvis  nulla  esset  causa  belli  cum  Rege. 
Propterea  hic  plures  milites  misit  ad  Gilbertum  de  Cruylias , 
ut  validius  Algarii  arcem  defenderet. 

Anno  1374  Genuenses  in  bellum  prorumpunt ,  et  in  Sar- 
diniam  navigant  Judici  Arborensi  suppetias  Iaturi.  Oppugna- 
runt  Lapolam  Caralis  suburbium  ,  eaque  potiti  Ligures  et 
Arborenses  jam  Castrum  Caralis  et  urbem  in  incitas  redi- 
gebant.  Sed  praeclara  Gilberti  de  Cruyllas  virtute ,  quem 
Rex  Capitaneum  generalem  regni  instituerat ,  mortuo  Beren- 
gario  Carroz  ,  fruslra  hostes    conati    sunt    Caralitanos   cogere 

8 


/ 


58 
ad  deditionem.  Brancaleo  studuit  Algario  servando  ,  atque  ex 
illa  parte  res  Aragonensium  sua  virtute  sustinuit.  Judex  Ma- 
rianus  cum  Liguribus  terra  marique  Aragonenses  ita  vexabant 
et  premebant ,  ut  sibi  plurimam  isti  laudem  sint  meriti  ,  nisi 
se  dederint. 

Obiit  eo  anno  Comes  Chirrae  qui  fuerat  Capitaneus  gene- 
ralis  ,  et  successit  in  Chirrae  Comitatu  ,  et  in  Judicatu  Agu- 
gliastri  ejus  fiSia  Violanta  Carroz,  Pontii  Seneslerrae  in  primis 
nuptiis  uxor  ,  licet  filii  Joannis  Carroz  et  Benedictae  de  Ar- 
boreae  ad  se  speclare  contenderent. 

Anno  1575  Bernardus  Dusay  Caralitanus  ob  res  contra  Ju- 
dicem  Marianum  prospere  gestas  donatur  oppidis  Monasterii 
et  Segafe  reg.  Curatoriae  Doliensis }  et  oppidis  Schertes  Pra- 
montis  et  Nuragis  reg.  Curat.  Nuraminis  morte  Arnaldi  Cavani 
in  regiam  ditionem  devolutis. 

Anno  1376  in  Comitiis  rcgnorum  Aragoniae  Valentiae  Ca- 
thalauniae  de  rebus  sardois  ,  et  de  iis  actum  est ,  quae  opus 
erant  ad  regnum  servandum.  Qui  enim  inlra  moenia  Caralis 
consistebant  gravi  penuria  premebantur;  omncs  equi  et  boves 
perierant ,  nec  salis  erat  quo  munirent  castrum  s.  Michaelis  , 
lum  Castra  Chirrae  ,  Aquae  fridae,  et  Gioiosae  guardiae  ,  ho- 
stibus  totius  pene  insulae  dominis.  Deliberavit  cum  Caralitanis 
gubernator  regni ,  qui  in  Castro  Caralis  morabatur ,  ut  si  fa- 
mes  urgeret,  dirutam  civitatem  succendcrent,  et  abeuntes  regem 
exorarent ,  ne  post  haec  de  eorum  fidelitate  dubitaret.  Per 
omnia  insulae  littora  cum  aliquot  triremibus  discurrebat  Ma- 
riani  Judicis  filius,  qui  appeilabatur  Ugo  de  Arborea,  mul- 
taque  damna  inferebat  Cathalanis ,  commeatus  deferentibus 
Caralim  et  Algarium.  Deinde  Franciscus  de  Averso  Viceadmi- 
ratus  Regius  fortiter  pugnando  Ugonem  compulit  in  fugam  , 
et  periculum  sustulit. 

Eo  anno  pestis  Sardiniam  invasit ,  et  morluus  est  Marianus 
Judex  Arboreae.  Ugo  praedictus  in  Judicatu  et  bello  contra 
Aragonenses  patri  successit,  et  Joanncm  de  Arboreae  fratrein 
Mariani,  et  Petrum  Joannis  filium  duriori  carcere  mancipavit, 
qua  crudelitate  obierunt.  Benedicta  de  Arborea  et  Mon- 
cada  ipsius  Joannis  fiiia  ex  regia  libcralitate  successit  patii  iti 
dominalu  urbis  et  regionis  Bosac.  Hacc  nupserat  Joanni  Car- 


l**a  /o7V  ;  ^- »^ *«- /^v, v  L^'„  S^^^^n^  f  Mcc^  JutrvUf  r * 

ro/   fratri   Rerongarii,   quare   Bcncdietae  filii,  mortuo  Bercn-  £*.  ^tkvx^  ,  i*j  io^yi/*.  «-> 

«jario ,  Comitatsm  Chirrae  sibi  poposccrunt.  z     *«/Ja  -U  C        <-—  "■» 

Anno  137  7   marmo  conatu   beflum  contra  Araftoncnscs  pro-    ..  77        .  ' 

TT  •  •  I      ^       •  m  •  •        O  (^W  ^**<-  ,*~*~~  /<-<^v, 

secutus   Ugo  omnia  oppula  Lomilatus  Clurrac  occupavit  ,  bas-  ,        j 

sarimquc  profcctus  Jacobum  de  Alene  urbi  potcstatem  praefecit,   ■^c,r  y^  /*JL/)  !    * 

leges,  quac  ailhuc  cxtant,  dedit,  ct  Castrum  Osuli  munivit.  y      Ajku+c., 

Ugonem  ctiam   istum  Arboreac  Judiccm  Urbanus   Papa   \tjt *  ******* 

anno   1578    regem    Sardiniac    creare    cogitavit,    ejecto    Petro    ^*- r*  f**to*- 1/** 

Araryoniao  ,  quem  jam  antca    abdicatum    a b *nui nrflfofSy  Papa  ?TfA«*+Ofr< vA#e  c^O^  [** 

publicc  pracdicabat.  Sed  l\ex  Petrus  ,  qui  id  rescivit ,  nume-    )ij  i+^  ^«»«&c^k**Xk•«^*  '' 

rosa  triremium  classe  ,  quam   instruere    jussit ,    in    Sardiniam    jJ    ^«v^jA^^ s  *^+>    , 

proficisci  dccrevit,  et  pacem  deinde,  quam  ex  sententia  mar-      ,      •iJLj    L^^Jho  <^' 

chionis  Montisferrati  cum  Genuensibus  inierat ,  paucis  mutatis 

rcnovavit. 


Oui  regia  Castra  tenebant ,  et  plerique  ex    populis    qui    in     £*n**ir*  '  *  i2Ziu 

Arborea  continebantur,  adventurn  exercilus  Aragonensis    desi-     astf**/""*-*1*4'  "**  ^f        ' 
derabant ,  illi  crudeli  bello  afHicti  ,    isti    crudeli    dominatione      *v***  H*JdC*v  * A* ' *~*  ** 
opprcssi.  Tum  hoc  eodem  anno   1578  Valor  de  Ligia  ex  pri-     ^'.^m^a.  &■&**  £*"*  • 
mis  Sardiniae  gentibus  ,  qui  sanguine  et    amicitia    conjunctus  \J   / 

erat  Judici  Arborensi,  in  regias  partes  transivit,  propterea  a 
Rege  donatus  oppidis  Gociani ,  aliisque  multis  locis ,  quae 
Judex  habebat  baroniarum  nomine. 

Hac  tempestate  magna  pars  Corsicae  a  Genuensibus  defccit, 
favente  Henrico  Roca  re^is  Aragoniae  amico.  l,  .  -  .j,         ,  1 

Anno  \oi3    Rex    magnum    exercitum  comparaverat ,  quem        •  fj 
secum  transfenet  Sardiniam  ,  indeque  Siciliam,  atque  delibe-  /       *\ 

raverat  secum  ducere  Joancem  filium  suum,  creato  duce  tri-     ^***      '  f*"  ^y 


remiurn  Bernardo  Cabrera  ;  sed  quidam  ex  suis  consiliariis 
eum  a  bello  Siculo  deterruerunt ,  ac  propterea  neque  ad 
Sardiniam  accessit. 

Duobus  annis  sequentibus  ,  1580-81  nihil  memorabile  ges- 
lum   in  Sardinia  legimus. 

Anno  1582  Maria  Friderici  regis  Siciliae  fdia ,  defuncto 
patre,  in  Sardiniam  venit,   indeque  Barchinonem  adnavigavit. 

Anno  1585  Ugo  Arboreae  Judex  omnibus  invisus  ob  nimiam 
tyrannidem  ,  qua  dominabatur  ,  a  suis  interficitur.  Sperabant 
Aragonenses  Sardos  spontc,  hoc  perpetrato  facinore,  venturos 
sub  Regis  ditionem  ,  vcl  facile  ad    obecjicntiam   armis    corjen- 


/     / 


60 
dos  :  propterea  Rex,  audita  Ugonis  caede,  exercilum  in  Sardi- 
niam  decrevit ,  et  expeditionis  ducem  Pontium  de   Senesterra 
designavit. 

Facilior  provinciae  Arborensis  occtipatio  visa  est,  postquam 
Brancaleo  Auria,  qui  in  Sardinia  magna  auctoritate  ob  suam 
virtutem  florebat,  atque  fidelis  extiterat  regi  in  Mariani  Ugo- 
nisque  bello,  venit  ad  regem.  Hic  duxerat  uxorem  Leonoram 
filiam  Mariani  Judicis,  sororemque  Ugonis,  regique  pollicebatur 
sub  suam  potestatem  se  totam  insulam  redacturum,  si  Mariani 
hereditatem  uxori  filiisque  suis  relinqueret.  Eum  Rex  benigne 
excepit,  equitem  armavit,  Comitem  Montis-Leonis  appellavit, 
et  Marmillae  regione  amplius  dilavit.  , 

At  Arborenses  pertaesi  dominationis  Judicum,  qui  eos  jam 
pridem  vectigalibus,  militia,  et  superbo  imperio,  vexaverant;  nec 
ininus  dominationem  Aragonensium  detestantes ,  libertatem 
acclamaverant.  Magnopere  enim  desiderabant  Arboreae  regnum 
in  rempublicam  vertere  ,  vel  si  hoc  non  liceret ,  se  in  fidem 
et  clienlelam  populi  Genuensis  recipere. 

Ouod  Rex  cognoscens  continuo  ad  Urbanum  Papam  legatos 
misit  Petrum  Gulielmum  de  Estaymbos ,  et  doclorem  Mat- 
thaeum  Clementem  auditorem  S.  Palatii  et  Regis  consiliarium, 
ut  impedirent  ne  Genuenses  hoc  pacto  Sardinia,  sibi  a  Ponti- 
ficibus  concessa  ,  potirenlur. 

At  Leonora  uxor  Brancaleonis  ,  maximae  virtutis  foemina  , 
quum  aegre  ferret  illam  Arborensium  deliberationem ,  qua 
sua  et  filiorum  jura  violabantur ,  arma  surnit ,  et  viris  fideli- 
bus  comitata  Arborenses  aggreditur,  castra  expugnat,  regiones 
occupat,  oppida  et  urbes  invadit,  et  populos  subjicit.  Fride- 
ricus  filius  suus  adhuc  tener  Judex  Arboreae  salutatur  a  po- 
pulis  more  solito. 

Horum  gestorum  fama  extemplo  Aragoniam  pervasit.  Bran- 
caleo  ardet  regredi  -,  sed  Rcx  eum  detinet  ,  ita  suadentibus 
consillariis  ,  ne  si  uxori  vir  conjungeretur  difficultates  Sardi- 
niae  recuperandae  augerentur. 

Tandem  Rex  cum  Brancaleone  pepigit ,  ut  obses  in  Castro 
Caralis  usque  sub  suorurn  ministrorum  polestate  maneret , 
dum  traderet  Bernardo  Senesterrae  filium  suum  Friderieurn , 
in  eodcm  Caslro  moraturum  ,  doncc  aetas  sineret  ut  ad  auli- 


ei 

cum  servitium  vocarctur  aRege:  quotl  si  non  posset  consequi, 
ipse  persisterct  in  Castro  Caralis,  quo  Leonoram  et  Sardos  ad 
obsequttim  persuadcret;  Rex  vero  exercitum  mitteret  contra 
rebelles.  Datus  custodiae  Bartholomaei  Togores,  et  Lupi  Alva- 
rez  de  Espejo  ,  anni  sequentis  initio  cum  exercitu  ducitur  in 
Sardiniam  ,  et  in  Castrum  Caralis  conjicitur.  Ubi  quoad  Rex 
vixit  constitit:  nam  nullo  pacto  Leonoram  potuit  suadere  ut  se 
lotam  permitteret  in  Regis  arbitrium  ,  vel  filium  iis  traderet , 
quos  ipsa  noverat  infensissimos  familiae   Arborensi. 

Leonora  hac  de  re  conquesta  bellum  contra  Aragonenses  an- 
nis  1384-85  et  plusquam  dimidio  86  gessit.  Fortissima  foemina 
non  modo  regnum  paternum  recuperaverat  a  factione  Arbo- 
rensium  rebellium;  sed  et  reliquae  terrae  partem  majorem  sibi 
adjunxerat.  Interim  animi  ad  pacem  convertebantur:  sed  per- 
petua  erat  dissensio  in  pactis.  Missi  sunt  a  Leonora  ad  pacis 
compositionem  Leonardus  Episcopus  S.  Justae  et  Comita  Pon- 
tius  ,  qui  illius  nomine  et  ceterorum  Sardorum,  qui  jugum 
Aragonensium  excusserant  cervicibus,  proponerent  quibus  paclis 
Leonora  et  Sardi  omnes  desisterent  a  bello,  et  regiam  aucto- 
ritatem  agnoscerent;  Rex  polliceretur  veniam  iis  qui  defece- 
rant ,  et  annueret  ut  pacta  cum  Mariano  reviviscerent ,  in 
quae  Rex  consenserat  quum  venerat  cum  exercitu  ;  et  confir- 
maret  libertates  et  immunitates,  quas  in  decem  annos  Leonora 
promiserat  iis  Sardis,  qui  a  regiis  partibus  ad  suas  transierant; 
hoc  foedere  Brancaleo  in  libertatem  restitueretur,  etbona,quae 
tum  Sardiniae  tum  foris  fuerant  ablata,  redderentur;  in  castel- 
lis  ,  quae  Rex  antea  possederat ,  liceret  et  Regi  ponere  quos- 
cumque  praesidiarios  praeter  quam  in  arce  Sassaritana,  in  qua 
Alcaydus  esset  quicumque,  at  praesidiarii  Sacerenses:  odio  enim 
maximo  isti  oderant  Aragonenses  ;  quod  necessarium  erat 
tranquillilali  civium,  qui  hac  de  causa  se  dederant  Genuensibus, 
vel  si  non  placeret  Pxegi  haec  conditio,  arx  dirueretur.  Prae- 
terea  petebant  Sardi  ut  nullus  ex  dynastis  Aragonensibus ,  qui 
feuda  haberent  in  regno  ,  in  eodem  residerent ;  unus  esset 
regni  gubernator,  et  singulis  locis  unus  minister,  unusque  ad- 
ministrator  pro  regiis  vectigalibus  recipiendis ,  ceteris  officiis 
Sardi  fungerentur ,  quos  Rex  eligeret ,  exceptis  Castris  Caralis 
et  Algarii  ,  ubi   Rex    posset    instituere    quos    ministros    vellet 


62 
Rex  in  eam  conditionem  condescendebat ,  quae  posita  fuerat 
pro  dynastis  alienigenis ,  et  decernebat  nt  tricnnalia  essent 
officia  regia  ad  exemplum  Cathalauniae  ,  nec  possent  in  insu- 
lam  redire  qui  male  ex  sua  sententia  rem  publicam  gessissent: 
idem  valeret  pro  guhernatoribus  ,  sed  eorum  residentia  esset 
quinquennalis.  His  conditionibus,  quas  a  Leonora  et  a  Sardis 
acceperat  Bernardus  Senesterra  gubernator  Caralis  ,  et  Jasper- 
tus  Campolohgus  consiliarius  regis,  erant  Regi  restituenda  op- 
pida  et  castra  ,  quae  ad  regem  spectabant  ante  bellum  ,  et 
remanebat  Leonorae  quantacumque  erat  rcgio,  quam  Marianus 
possederat  ante  defectionem;  atque  pendendum  erat  quod  con- 
flabatur  ex  praeteritorum  annorum  vectigalibus  pro  feudo  Ju- 
dicatus  Arborensis  ,  atque  Castrum  Longonis  Regi  adjudicaba- 
tur.  Hanc  pacem  Rex  juravit  die  51  augusti  anni  lofe  in 
civitate  Barchinonae  sub  ducentorum  millium  florenorum  poena. 
Nullum  tamen  effectum  habuit  haec  concordia,  mox  superve- 
niente  Petri  Regis  morte.  Quare  Leonora  bellum  prosecuta 
est  contra  Aragonenses. 

Anno  1387  die  5  jan.  Rex  Barchinone  moritur  damnans 
ea  quae  inique  perpetraverat  contra  subditos.  Ouae  omnia 
ex  Zurita  Taraffa  et  monumentis  in  regio  Archivio  Caralitano 
reconditis  constant. 

Hac  tempestate  vorax  ignis  fortuito  elapsus  sexaginta  novem 
domos  in  urbe  Caralis  consumpsit,  quas  tamen  prorex  Ximeri 
Perez  de  Arenoso  mox  reficere  coepit. 

Petri  regis  temporibus  insulam  gubernarunt ,  annis 
1537     Raymundus  Ribellas  Valentinus  III  id.  jan.  Sardiniae  et 

Corsicae  prorex. 
1339     Gulielmus  Cervellonus  mense  octobr.  creatur   Sard.   et 

Cors.  prorex;  impeditus  tamen  venire  non  potuit. 
1540     Bernardus  Boxados ,   mense    junii ,    fuit    Sardiniae    ct 

Corsicae  prorex ,  et  obiit  anno  sequenti. 
1341      Gulielmus    Cervellonus ,    mense    junii ,    creatus    iterum 

Sardiniae  et  Corsicae  prorex,  obiit  in  bello  anno  1347. 
1347     Jacobus  Aragoniae,  spurius  regis  Jacobi ,   post  obitum 

Gulielmi  Cervelloni  insulam  pro  rege  gubernavit. 
1347     Rimbaus  Corbera  ,  eodem  anno  fuit  Sardiniae  et  Cor- 

sicae  prorex,  et  obiit  anno  1554  terlio  kal.  julii. 


63 

13,55  Olplius  Procliila  Sardiniac  cl  Corsicac  prorcx. 
1566  Pcirus  de  Luna  Sardiniae  et  Corsicac  prorcx. 
1369     Berengarius  Carroz  ,  a  XVI  kal.  februarii  creatus   fuit 

Sardiniae  ct  Corsicae  prorex. 
1574     Gilbertus  Cruylla  Sardiniae  ct  Corsicac  prorCx. 


Gubernatores  Sassaris  et  Logudori. 


11544     Pctrus  Gilbertus  gubernalor  urbis  Sassaris  et  provinciae 

Logudori. 
1553     Bernardus  Cruylla  gubernator  Sassaris  et  Logudori. 

1356  Frater  Galzerandus  Finollerus  eques  Hierosolymitanus  , 
gubernator  Sassaris  et  Logudori. 

1357  Bernardus  Guimera  gubernator  Sassaris  et  Logudori  , 
qui  uxorem  in  Sardinia  duxit  Violantam  Branchae  Au- 
riae  sororem. 

1367     Petrus  Alberitus  gubernator  Sassaris  et  Logudori. 
1369     Dalmatius  Jardinus  gubernator  Sassaris  et  Logudori. 
1371     Gilbertus  Cruylla  gubernator  Sassaris  et  Logudori ,  qui 

postea  fuit  Sardiniae  et  Corsicae  prorex. 
1383     Franciscus  Joannes    Sanctae  Columbae  gubernator  Sas- 

saris  et  Logudori. 
Anno  1557  exlinclo  tandem  Gallurae  Judicatu,  eaque  pro- 
vincia  addita  provinciae  Caralilanae  ,  et  nova  regiminis  forma 
introducta  in  urbem  CaraSis,  quae  buc  usque  vicariis  regiis 
tantum,  citra  proregcm,  regebatur,  coeperunt  in  insula  Sardiniae 
esse  sequentes : 

Gubernatores   Caralis  et   Gallurae 

Anno  1559  Ximen  Perez  primus  gubernator  Caralis  et  Gal- 
lurae,  patria  Caratitanus.  Nam  antea  Caralis  Vicarios 
regios  tantum  habebat.  -Hnic  infrascripti  successerunt  gu- 
bernatores 

1361     Petrus  Toletus  gubernator  Caralis  et  Gallurae. 


64 
1365     Albertus  Zatrilla  gubernator  Caralis  et  Gallurae. 
1586     Bemardus  Senesterra  gubernator  Caralis  et  Gallurae. 

Antistites 

1341     Petrus  Archiepiscopus  CaralHanus. 

1352     Joannes  ab  Aragonia  Archiepiscopus  Caralitanus. 

1586     Bernardus  Cardona  Archiepiscopus  Caralitanus. 

1560     Arnaldus  Archiepiscopus  Turritanus. 

1577  Joannes  Cosso  ordinis  Minorum  sancti  Francisci  ,  Ar- 
chiepiscopus  Turritanus  ,  qui  fuit  regis  Petri  confessa- 
rius,  et  coram  eo  rex  ipse  ante  obitum  jurisdictionem 
et  dominatum  ecclesiae  Tarraconensis  reslituit. 

1582     Gonarius  Arcbiepiscopus  Arborensis. 

1582     Raymundus  Mereus  Episcopus  Bosanensis. 

1586  Leonardus  Episcopus  Sanctae-Justae 
1382     Gonarius  Episcopus  Sorrensis. 

1587  Petrus  Episcopus  Ampuriensis. 

1587     Antonius  de  ttoma  Episcopus  Ussellensis. 


JOANNES    REX    ARAGONUM    ET    SARDINIjE. 


Joannes  filius  Petri  regis  Aragoniae,  ex  Leonora ,  filia  re- 
gis  Siciliae  procreatus,  defuncto  patre ,  Aragoniae  Sardiniae 
et  Corsicae,  aliorumque  paternorum  regnorum,  gubernacula 
suscepit ,  mense  januarii  1587,  et  XVII  kal.  februarii  ejusdem 
anni  Ximenem  Perez  de  Arenoso  proregem  in  Sardiniam  mi- 
sit,  qui  pacem  cum  Leonora  Judicissa  Arboreae  et  omnibus 
Sardis,  eisdem  legibus  renovaret,  quibus  antea  cum  rege  Petro 
firmata  fuerat,  modo  urbem  et  castrum  Sassaris,  et  Villae-Ec- 
clesiarum,  atque  Castra  Osuli,  Boovicini  et  Pedresi,  et  insu- 
per  Sallurim ,  Longonem-Sardum  et  alia  regia  oppida  et  castella 
regionum  Montis  ,  Posatae  ,  Isclae ,  Galtellini ,  et  Encontratae 
baroniae,  quae  Arborensis  Judex  occupaverat,  regi  restitucret, 
eorum  incolis  a  praeslilo  fidelitatis  jurejurando  absolutis;  Ar- 
daram  quoque  et  Capolam  Archiepiscopo   Arborensi,    aut  Us~ 


sellens,  Episcopo,  tub  sequestro  traderet,  donec  summus  Pon-  *>■  ~Vt*  ^*  'V^ 

titex  jud.cium  de  iliis  intra  biennium  ferret:  atque  ita  Leonorae     e /A-^F^  /&T^ 

ejusque    filus ,    Arborensis   Judicatus    cum    paterno    dominatil    ^  4<^  W~**jH 

Hoc  toedus,  sequcnli  anno  1388  pactum  fuit  nonis  februa-  ^^^«^ 
rn      atquae  illud  mfrascripii  legali  subscripsere  ,   nempe  :  u'<L~J*'f  %*L~h*  ** 

dinileien  Aren°S0  F°  J°anne  r^e  AraSoniae  etSar-   UMf  JL~  U**f  f**~ 


Leonardus   Episcopus    S.    Juslae  ,  yU^yO^^X^VfiJ- 

Comita   Pancia  £^  ^J^Jl 

rhomo.  Serra  Arborcnsis ,  et  ,   ^  ,,  ^  *»^ 

rorhnil?  ^8"'  ^    L„0,,0ra  J"aicissa  Arboreae,  comitissa  „,<££&  etU~J~ 
faociam  et  vicecomitissa  Bassi.  I^, 

Jacobus    Joveri   Oris.anensis  pro   Mariano   filio   Brancaleo-  V^^l^tT'- 
™  Aur.ae  et  Leonorae   Judicissae ,  tamquam  ejus    curator  et   ^lllTTi^X 

poHoola^aa„r  * et  Petrus  de  Seiiuri°-  °ri~  p~  Wxp&^. 

Galeaccius  Masala  syndicus  et  civis  Bosae.  >**+'  **"•**  1  ^A^'^^ 

Petrus  de  Casilis  syndicus  Castrojanuensis.'  fty^  J%*+ *U~*"  >  *~+- 

Folcus  de-Sii  syn.  Montis-Acuti    habitator  villae  de  Ocieri     -^— ~/'^  w<^  '  '*** 

Lemocius  de  Colco  pro  populo  Terrae-Novae.  ^iA6*^//^-.'* 

Margianus   Gadulesus   synd.  Montis-Regalis  habit.  villae    de    T^f^  r*~~  ^f^ 


Bansonus    de    Simala   oppidi    Trium-Noraciura    pro    Encon-  %-W  pfu^ZL  < 
tratae  Castn-Serraevallis,  nunc  Planargia  dicta.     J  -J Zu  l^f^ 

Petrus  Goghe  de  villa  Gora*£synd.  Terrae  de  Macomer ,  £TiT'  /J^X  *  *~ 
pro  curatorns  Marguinis  ,  et  Gociani.  '    ?*  '?**  f~~~ 

Joannes  de  Agos  oppidi  de  Muchiano  pro  Encontrata  Mon-  W^.!  ~~"  "  ~T 
tis-Vern.  r  ^kf#w  *  '  t*J/K~~i ,  •*-'  *^V 

Antonius  de  Alesio  oppidi  de  Sporlato  svnd.  Curatoriae  de  ***  ***  f^^fT*'??  ^ 
Anella.  •  e   £,   /^  Jr*a£*J*- t<~rf< 

Bernardus  Lepuri  oppidi  de  Gavoi  pro  Encontrata  Barbar-  *">*  **  -P-  %  xUfW^*f 
giae  Ollolai,  et  Curatoriae  Austis.  ^  *»**  &+"-*>$'  ^^ 

riaeeDorede  ^^  habitator  villae    de   Sarule  synd.   Curato- V  Q^  *V~rf  <""' 

CaSi'1  Sonhaabitat0l>  ^  *  ^™"  f    ^  ^  *"■  ^^^'^ 


¥**»+*         (<*.        <yu*~**rC*      ^Uo4-*fV>*-* 


66 

Franciscus  Sabiu  habitalor  villae    de  Lacono  pro    curatoria 
parlis  Alenza. 

Joannes  Masala  opp.  de  Ribecco  pro  curatoria  Coslae-Vallis. 

Franciscus  de  Zori  opp.  de    Guilarci    pro    Encontrata  Guil- 
cieris. 

Elias  Sanna  habitalor  loci  de  Capula  pro  Encontrata  de  Ar- 
dar,  et  de  Mejulogu. 

Guantinus  Porcu  habitator  villae  Nurapuliae  synd.  de  Parte 
Milis. 

Laurentius  de  Monlisi  habitator  villae  de  Gonnos  de  Trama- 
cia  synd.  de  Parle  Montis. 

Gulielmus  Secche  habitator    Montis-Leonis  synd.   de  Monte- 
Leone,  et  Encontratae  Capitis-Aquarum. 

Nicolaus  Porru  habitator  villae  de  Solarussa  synd.  Universi- 
tatis  Campitani-Majoris  Aristani. 

Augustinus  Ferralis  habitator    villae  Mahai*a  synd.    de  Mar- 
milla. 

Bartholus  de  Lacon  habitator  villae  Bidonj    synd.    de   Parte 
Barigadu. 

Tomeus  Sotgia  habitator  Sanctae-villae  de    Sia-Sanctae  Lu- 
ciae  synd.  Campitani  Simagis. 

Jacobus  de  Sii  habitator  villae  de  Solgono  synd.  de  Mandra- 
holisay  et  Barbagiae  de  Bilbj. 

Marcus  Jover,  et  Franeiseus  Roig  pro  populo  Castri  Caralis 
-  Bernardus  Camella,  Franciscus  Bos,  et  Antonius  Ferret  ha 
bitatores  et  syndici  villae  Algarii. 

Antonius  Pugioni ,  et  Salatinus  de  Lacon  cives  et  syndici 
Sassaris. 

Ludovicus  Nelli  pro  populo  Villae-Eeclesiarum. 

Marcus  Capula  habitator  et  synd.  terrae  de  Selluris. 

Petrus  Quiso  habitator  de  Urise  synd.  Mole  de  Posata  et 
Isclae  de  Galtelli. 

Gavingius  Masala  habilator  loci  de  Ploaghe  synd.  baroniae 
de  Osolo. 

Acta  in  Castro  Carali    insulae    Sard.    in    aula    palatii    regii 
dieli  Castri  praesenlibus  ad   haec  honorabilibus  viris  Raymun 
Cervarie  decretorum  docloi^e  consiliario  domini  i*egis  ac  curiae 
suae  negotiorum  promotore,  Francisco  Joanne  de  s.  Columba, 


67 
Jodarno  dc  Tholor,  Galcerando  de  Villanova,  Poncio  de  Jar- 
dino,  et  Raynerio  de  Pisqnella  militibus,  Bercnftario  de  Enteu- 
ca  Caslellano  Castri  de  Aquafrida  ,  Roderico  Lanfcol  Vicario 
Caralis,  et  Joann.  Planes  domicellis  ,  Petro  Calort  meroatore  , 
Bart.  Puyades  ,  Bernardo  Rubei  ,  Francisco  Tornich,  Petro  de 
SoIIe  juris  perito,  Michaele  Sarovira  ,  Franc.  Tolza  juris  pe- 
rito  ,  habitatoribus  dicti  Castri  Caralis  ,  et  aliis  pluribus. 

Ea  pax  a  Joanne  Rege  sexto  id.  aprilis  jurejurando  firma- 
tur  :  alcjue  ila  Petrus  de  Arcnoso  triginta  acceptis  a  Leonora 
pacis  obsidibus,  et  cuni  illis  Galzerando  Villanova,  Roderico 
Lancol,  Joanne  Auria,  et  Joanneto  Brancaleonis  filio,  Ca- 
strum  Fabae  Comitae  Panciae,  et  Castrum  Sa!vaterrae"Raynerio 
Pisquella ,  viris  Arborensibus,  foederis  pignore  tradidit ,  et 
Brancaleonem  custodia  eductum  in  Arborensem  agrum  tutum 
ex  conventione  dimisit,  ut  si  a  pace  recederet  Castrum  Ge- 
nuense  et  Auriae  amitteret ,  et  si  Rex  recederet ,  ille  Ca- 
strum  Bonvicini  et  Osili  cum  illius  Baronia  lucraretur.  Ea  pace 
perfecta  Rex  urbem  et  Castrum  Sassaris  ceteraque  castella 
Osili,  Bonvicini,  Petresi,  et  Galtellini  ,  et  viginti  duorum  millia 
florenorum  a  Leonora  exegit  una  cum  Castris  Fabae  et  Salva- 
terrae  ,  obsidibus  prius  restitutis  ,  et  insula  sic  pacata  bene- 
meritos  multis  donis  ditavit ,  Antonium  et  Bartolum  Tanda 
strenuos  viros  Gallurenses  laudavit,  Slampacinos  ,  Lapolenses, 
et  Villanovanos,  ob  res  antea  contra  Judices  Arbor.  bene  ge- 
stas  ,  privilegiis  decoravit ,  et  ut  Castrum  Caralis  ,  Algariutn  , 
Longosardus ,  et  aliae  arces  custodirentur  praesidio,  trecen- 
tos  equites,  peditesque  mille  in  Sardiniam  mislt. 

Ea  tempestate  Martinus  Regis  Johannis  germanus  frater,  Dux 
Montis  Albi  Martinum  filium  ex  Maria  Lunae  comitis  filia  su- 
sceptum  cum  Blanca  Siciliae  Regina  Barchinonem  delata  ma- 
trimonio  conjunxit ,  et  simul  cum  filio  ,  nuru,  Bernardo  Ga- 
brera  ,  Artale  de  Luna ,  aliisque  multis  proceribus  Cathalanis 
Aragonensibus  et  Valentinis  triginta  cum  navibus  et  aliis  multis 
triremibus  Aragonia  solventes  in  Sardiniain  de  mense  marlio 
trajiciunt  ,  et  S^rdorum  comitatu  Drepanum  Siciliae  appli- 
cuerunt. 

Anno  1389  cum  Rex  Joannes  lata  sententia  Comitatum 
Quirrae  et  Judicatum  Agugliastri  Violantae    Carros  ,    defuncto 


68 
Berengario  ejus  patre  ,  adjudicasset,  et  advenienti  cjus  viro 
Berengario  Beltrando  eorum  possessionem  tradi  statim  fecis- 
cet,  classemque  ingentem  construeret,  occasionem  renovandi 
bellum  Leonorae  dedit.  Haec  enim  Comitatum  Quirrae  ad  Ju- 
dices  Arbor.  spectare  dicebat,  et  eam  classem  in  Judicat.  Ar- 
borensem ,  fortunasque  suas  imminere  formidabat. 

Anno  1590  Leonora  ad  bellum  contra  Aragonenses  Branca- 
leonem  mittit,  qui  inprimis  Caralitanos  et  regios  fautores  com- 
meatu  privato  et  publico  prohibuit,  deinde  cum  exercitu  oppi- 
da  regia  invasit  Longosardum  Olianam  Salgulim  Eltonum  ,  et 
majorem  partem  Gallurae  occupavit,  castra  Osili  Salluris  Gal- 
tellini  et  Fabae  et  alia  plura  oppida  et  castella  obsedit  et 
cepit ,  Villecclesias  ingressus  Castrum  Salvaterrae  obsidet,  Al- 
garium  ,  Sarrabum  et  Comitatum  Quirrae  ad  defectionem 
incilavit,  urbemque  et  Castrum  Sassaris  expugnavit.  Quare  qui 
inter  Sassareuses ,  Regi  erant  fidelissimi,  nolentes  tam  dispari 
domino  subjici,  Palria  el  omnibus  bonis  relictis,  in  Castra  A- 
ragonensium  confugerunt ,  et  Barisonem  Cano  ad  opem  auxi- 
liumque  deprecandum  miserunt  nuncium  ad  Regem.  Quod  ubi 
Rex  etiam  per  litteras  Joannis  Montis  Bovini  Proregis  ab  Anto- 
C!?*]  f  «»o  Podialto  Ro^o  delatas  anno  1391  novit,  milites  quam  celer- 
rime  comparat,  Sardiniae  feudatariis  debitum  obsequium  impe- 
ravit,  arces  omnes  muniri  jussit,  et  oppido  Longosardi  asylum, 
ul  populosum  sic  fieret ,  concessit,  Sardosque  omnes  oppido 
Algarii  eliminari  jussit.  Praeterea  quadringentos  milites  in 
Sardiniara  cum  Arnaldo  Porla  Insulae  Conservatore  et  Anionio 
xsjjjx>  t  Podialto  ,  cui  oppida  Serrenlis  Samassis  et  Barallae  in  regione 
Nuraminis  tradidit ,  quae ,    Bernardo    Cruyllas    absque    liberis 

/      decedente ,  in  Regis  ditionem  devenerant,  in  quibus  postea  suc- 

cesserunt  Jobanneta  ipsius  Antonii  filia  Marco  de  Monte  Bovi- 

f-t**"  no  nupta  ,  Joannes  Mons   Bovinus  ,   et  Podialtus  Jagamovens  , 

\  qui  postea  illa  Francisco  Erillo  vendidit.  Oppidum  etiam  Mo- 
gori,  defuncto  Bartbolo  Roig,  ad  regis  ditionem  devolutum  Fran- 
cisco  Formineo  traditur. 

Allero  etiam  anno ,    nempe    1392    Jordanus    de    Tolon    a 
rege    missus,    copias    in   Sardiniam   subsidio    duxit.    Georgius 
L++(a'vua         de    Planella    Baylus    generalis    insulae   ex  regis    mandato    qua- 
«dringentos   mililes    conduxit  ;    et    in    Corsicam    profectus    est 


r 


imc 


69 
Asbcrlui  Salrilla ,  Ut  Comitcm  Henricum  dc  Roca  suosqne  ad 
fidclilatem  liorlarelur,  nec  favcrent  Lconorae  ct  Brancaleoni. 
Atque  quia  videbatur  Ducem  Monlis  Albi  bellum  Siculum  con- 
feeisse  Rex  illuin  exercitum  cogitabat  in  Sardiniam  mittere. 
Quare  Stcphanus  Salvalor  Siciliam  profectus  nonnullas  trireme* 
ad  insulae  custodiam  mercede  conduxit;  ac  mense  junii  rex  in 
Sardiniam  proficisci  decrevit,  eamque  expeditionem  solemniter 
proclamari  mandavit. 

Deinde  misit  hac  de  causa  Raymundum  Abellam  ,  et  Galce- 
randum  Marquctum  Genuam  Pisas  INiceam  et  Provinciam. 
lnterea  defcctu  commeatum  timor  erat  ne  Algarium  se  dederet 
obsessoribus  :  hiuc  Rcx  quosdam  instituit,  qui  celeriter  omnia 
pararent  quae  erat  necessaria  beilo  sardoo. 

At  bello  Granatensi  excitato  ,  quum  Rex  flbn  posset  codem 
impeditus  Sardiniam  venire  Pontium  Ribellas  virum  strenui»- 
simum  triremium  suarum  ducem  in  Sardiniam  misit;  et  Joanne 
Lorale  stipendia  militibus  adferente  ,  optimo  peditatu  et  equi- 
tatu  Castrum  Caralis  munitur,  praesidiisque  firmatur  castrum 
Aquae  Fridae  et  Longonis-Sardi.  Praeterea  Rodericus  Ruiz 
de  Corella  equites  et  pediles  plures  Algarium  traduxit ;  et 
octo  florenorum  millia  in  insulam  mittere  rex  decrevit,  quibus 
triremes  duae  instruerentur,  quae  maritirnam  oram  tuerenlur, 
et  omnia  regia  praesidia  bellum  suslinere  possent. 

Eo  anno  Violanta  Carroz  donavit  Rerengario  Rertrando  co- 
mitatum  Chirrae  et  judicatum  Agugliastri ,  reservato  sibi  usu- 
fructu,  et  Joannae  filiae  dote. 

Anno  deinde  1395  de  pace  agitur  cum  Rrancaleone  Auria, 
ad  quod  Rex  miserat  in  Sardiniam  Julianum  Garrium.  Sed 
Brancaleo  inter  tractationem  Algarium  obsidet ,  et  Longonis 
Castrum  mari  cum  triremibus  Bonifacianis,  terra  cum  Arboren- 
sibus  oppugnat. 

Rex  Derlosam  de  mense  junio  se  contulit  ut  expeditionem 
properaret.  lbi  ducem  exercitus  creavit  Gilabertum  Cruyllas 
jussitque  ut  classis  die  25  augusti  solveret  in  Sardiniam. 

Dum  Rex  his  studebat,  advenit  ex  Sicilia  Berengarius  Cruyl- 
Jas  missus  a  Duce  Montis-albi,  ut  auxilium  posceret  contra  iliius 
regni  dynastas  ,  qui   defeeerant. 

In  duplici  periculo  quum  Joannes  anceps  haereret ,   bellum 


70 
contra  Sardinlam  et  Siciliam  tlilatum  est  ad  annum  proximum. 
Die  tamen  21  decembris  constituit  Locumtenentem  suum  ge- 
neralem  in  insulis  Sardiniae  et  Corsicae  Comitem  Henricum 
Rocam ,  qui  Algariensibus  in  summo  discrimine  versantibus 
opem  dedit. 

Anno  1594  quum  Rex  jam  amplius  nollet  Sardiniam  cum 
exercilu  adire,  designavit  supremum  exercitus  ducem  Petrum 
Magam  de  Licana  ,  cui  commisit  administrationem  belli  Siculi 
et  Sardoi.  Gilaberto  Cruyllas  pars  exercitus  fuit  subjecta. 

Classe  in  Siciliam  cum    exercitu    profecta,    Regi    nunciatur 
^  Brancaleonem  adhuc  perseverare  in  Algarii  obsidione  ,  et  Ca- 
'j&_stra  ^aralis  et  Longonis  maximis  premi  angustiis. 

Pestis  horrida  per  aestatem  invasit  Cathalauniam  et  Valen- 


/f</   f?J< 


jilLl  tt  *   *W  '    ' 


/• 


**^i/  <c 


M*-riA***i 


"T^^tiam.  Quare  Rex  in  Majoricam  seeessit,  ubi  gubernatorem 
*  generalem  regnorum  Sardiniae  et  Corsicae  pro  Joanne  de  Mon- 
'  f  tebovino  creavit  Rogerium  de  Moncada,  et  in  insulam  aliquot 
^,-^»**  «tA^^eJtC  «^<^*>copias  misit  contra  Leonoram  et  Brancaleonem.  Hoc  subsidio 
U%*A+-A  rfrWW e/o<-*ruRex  obtinuit  ut  solveretur  obsidio  Longonis  ,  qui  terra  mari- 
u»wf  «^t^A^A^r-mr^vt^  que  a  Brancaleone  premebatur.  Triginta  quinque  diebus  Ara- 
'/5#*wV/  r'  f^^u*' *  m -gonenses  ad  Longonem  pugnarunt  contra  Arborenses,  qui  plu- 
64*«**'  p^1U*x,/^rimis  damnis  affecti  recesserunt.  Fuissent  alia  regia  oppida 
JU-  fatd*--  4 *  anussa  facile  tunc  recuperata 
-/•/lm.    a*^.  *~.yirius  niilitum  non  quievisset. 

^^^  Obnt  namque  Joannes  rex  m  Castihonensi  agro  e  mulo  de- 
/J  <Vkhv  **r  ^|'*"v*Vl(ienSj  XV.  kat.  junii  anno  1396:  cujus  corpus  ad  Populeti 
tyus-r^   n^M  *  monasterium  delatum  fuit  jussu   Martini    ejus    fratris  ,    ibique 

y^€r*t<  ♦      t  ,sepullurae  datum  regia  pompa  et  magnificentia. 

His  Joanms  Regis  temporibus  fuere  in  Sardinia: 


si   superveniente   regis  morte 


Prorcges 


Anno  1387  Ximen  Peres  de  Arenoso,  XVII.  kal.  februarii, 
creatus  fuit  Sardiniae  et  Corsicae  prorex. 

1591  Joannes  de  Montboy  sive  de  Monte-Bovino ,  quinto 
idus  februarii ,  creatus  fuit  Sardiniae  et  Corsicae  prorex. 

1394  Rogerius  Moncada  Sardinia  et  Corsicae  prorex. 


fnffil*  '*  7f*'*+f"  ""*  tfytfVi  ffr  "f**i  /441 1  t$,  14.  <if. 


1\ 


Praesulcs. 


1389  Ubaldus  Archiepiscopus  Turritanus. 

1597  Antonius  Archieplscopus  Turritanus. 

1388  Leonardus  Archiepiscopus  Arborensis. 

4591  Conradus  Archiepiscopus  Arborensis. 

1387  Antonius  Roceres  Episcopus  Galtellinensis. 

1594  Paulus  de  Roma  Episcopus  Galtellinensis. 

1591  Joannes  de  Martis  Episcopus  Sorrensis. 

1592  Joannes  Episcopus  Doliensis. 

1391  Antonius  Cajus  Episcopus  Bosanensis. 


MARTINUS    REX    ARAGONIAE    ET     SARDINIAE 

Martinus  Petri  Regis  Aragoniae  et  Leonorae  filius  Joanni 
fratri  ,  in  regnis  Aragoniae  ,  Sardiniae  ,  et  Corsicae  successit, 
XV.  kal.  junii  anno  1396;  et  anno  sequenti  e  Sicilia  in  Sar- 
diniam  veniens  ,  prius  urbem  Caralis  adivit ,  mox  Algarium 
profectus  ,  Corsicam  inde  petiit ,  atque  Vincentio  et  Joanni 
lstriae  ,  comitibus  Rocae  ,  et  aliis  suae  ditionis  viris  auxilium- 
opemque  laturus.  Ex  Corsica  etiam  jussit  Longonis  Castrum 
ab  inimicis  obsessum  muniri,  et  Bernardum  Torrellas  ei  prae- 
fecit.  Inde  Avenionem  abiit ,  ubi  Bonifacio  Papae  IX.  solitum; 
juramentum  fidelitatis  pro  regnis  Sardiniae  et  Corsicae  praestitit. 

Anno  sequenti,  nempe  1397  praedictum  Castrum  Longonis 
fortiter  oppugnabatur  a  Brancaleone,  Logudorenses  vexabantur, 
nec  jam  Comes  Henricus,  et  alii  qui  Regis  partes  et  castrav 
tuebantur,  poterant  obsistere  aggressoribus.  Rex  viderat  mise- 
ram  Logudorensium  conditionem  ,  cum  Sardiniam  appulerat ; 
sed  miseriorem  hoc  tempore  novit.  Quare  jussit  ut,  dum  Mon* 
cada  a  Sardinia  abesset  paraturus  ea  quae  opus  erant,  Lapo- 
la,  Castrum  Caralis,  Castrum  Sancti  Michaelis,  et  Castrum  Aquae 
Fridae  optimis  praesidiis  muniretur:  deditque  facultatem  Fran- 
cisco  Joanni  de  Sancta  Columba,  qui  locumtenens  erat  guber- 
natoris  pro  Rogerio  Moncada ,  ut  inducias  pacisceretur  cum 
Leonora  Judicissa  Arboreae. 


72 

Anno  deinde  1398  dira  pestis  in  Sardinia  grassata  est , 
et  anno  1403  minns  praevisa  graviorque  fuit. 

Anno  autem  1404  obiit  Leonora  Arboreae  Judicissa,  mulier 
quidein  in  administrando  judicatu  prudentissima  et  in  bello 
gerendo  invictissima:  cui  successit  unicus  ejus  filius  Maria- 
nus  ,  ex  Brancaleone  Auria  susceptus  ,  qui  brevissimum  tem- 
pus  regnavit ;   adhuc    namque    puer    decessit    anno  1407. 

Mariano  defuncto  Brancaleo  in  Judicatu  succedere  ,  insu- 
lamque  sibi  subjicere  cupiebat.  Sed  Arborenses  illius  do- 
minatum  detrectantes  ,  Gulielmum  Narbonae  vicecomitem , 
filium  Aymerici  ex  Beatrice  Arboreae  sorore  Leonorae  Judi- 
cissae  in  Sardiniam  vocarunt;  et  captis  interea  armis  ,  Bran- 
caleonem  obsessum  tenuerunt. 

Hos  Sardorum  motus  ubi  Martinus  junior  Siciliae  rex  no- 
vit ,  occasionem  rei  bene  gerendae  nactus  ,  Sardiniam  profi- 
cisci  decrevit  rebelles  prottigaturus,  insulamque  inde  pacatam 
Martino  patri  regi  Aragoniae  redditurus. 

Itaque,  anno  140S  mense  octobris,  relicta  Btanca  ejus 
uxore  Siciiiae  vicaria  ,  decem  triremium  classe  Algarium  ap- 
pulit;  et  missis  Barcinonem  legatis,  classem  exercitumque  omnem 
a  Mrartino  patre  petiit.  Sed  contra  eum  Vicecomes  Narbonae  foe- 
dus  cum  Brancaleone  Auria  pcrcussit ,  et  magna  navium  tri- 
temiumque  classe  exercitum  in  Sardiniam  traduxit  ,  junctisque 
Brancaleonis  copiis ,  castra  in  oppido  Salluris  posuit.  Ge- 
nuenses-  etiam  sex  triremes,  duce  Gulielmo  MoIIo,  in  Sardi- 
niam  contra  Aragonenses  miserunt;  eas  tamen  Joannes  Columbus 
decem  triremibus  obviam  factus  prope  yEnariam  insulam  in- 
\asit  et  cepit,  pluresque  nobiles  Genuenses  captos  ad  Martinum 
regem  misit. 

Praeterea  Cathalani  piraticam  hoc  tempore  exercentes  Sar- 
diniam  infestabant;  quatuor  tamen  eorum  inter  reliquos  magis 
insignes  Petrus  Auria  cepit,  aliosque  septem  Baplista  Montanus, 
qui  omnes  laqueo  suspensi  fuere ,  ut  Justinianus  refert. 

Anno  sequenti  ,  nempe  1409  Martinus  Aragoniae  rex,  XIV. 
kal.  junii  ,  numerosam  navium  triremiumque  classem  satis 
instructam,  duce  Petro  Torrella  cum  optimo  exercitu,  et  infra- 
scriptis  insignoribus  viris  in  Sardiniam  misit,  quorum  nomina 
sunt; 


73 

Joannes  Fox  vicccomcs.  Antonius     de    Cardona    cjus 

Archimbaldus  Fox    cjns   frater,  frater. 

dominus  Lusac.  Comes  Chirrae. 

Gcrardus  dc  Mallonc.  Dcrnardus   dc  So   vicecomes. 

Bernardus    Galzerandus   dc    Pi-     Bercngarius     Arnaldus    Cer- 
nos.  vellonus. 

Petrus    Galzerandus    hujus    fra-     Galzerandus  Sanctae-Pacis. 
tcr.  Acartus  de  Mur. 

Vicccomes  de  Horta.  Galzerandus  Cruyllas. 

Comes  Cardonac.  Bernardus  de  Espes. 

Tres  etiam  naves    cum    multis  copiis ,    duce  Joanne  Valle  , 

Barcinonenses  misere ;  et  Petrus  de  Luna  praetensus  Papa  sub 

nomine  Benedicti  XIII.  misit  centum  selectos  milites  cum  ejus 

nepote  Joanne  Martines  de  Luna ,    atque  Roderico  de  Luna  , 

Joanne  de  Bardaxi ,  aliisque  pluribus. 

Horum  adventu  laetus  Martinus  Siciliae  rex  Algherio,  solvit, 
et  copias  omnes  ,  quas  e  Sicilia  adduxerat ,  traduxit   Caralim. 
In  hisce  copiis  nobiliores  viri  erant  sequentes ,  nempe: 
Comes  Modicae.  Augeratus  Larta. 

Comes  Augustae.  Sancius  Ruiz  de  Lihori. 

Comes  Vintimilliae.  Gilius  Ruic  seu  Ruiz  de  Lihori. 

Comes  Henricus  Russus.  Joann.  Ferdinandus  de  Eredia. 

Comes  Artalis  de  Luna.  Gerardus  de  Queralt. 

Gilbertus  Centelles.  Joannes  Cruylia. 

Jacobus  Centelles.  Gerardus  Dedoni. 

Bernardus  Anglesola.  Et  alii  plures. 

Cum  hisce  et  militibus,  qui  in  Castris  Caralis  ,  et  AJgarii ,  et 
in  arce  Longonis  Sardi  continebantur,  exercitum  trium  miliium 
equitum  et  octo  miliium  peditum  Martinus  rex  Siciliae  habebat, 
quem  prope  Sallurim,  ubi  vicecomes  Narbonae  erat,  continuis 
itinerihus  duxit;  et  pridie  kal.  julii  praelium  commisit.  Primo 
certamine  ,  tanto  impetu  a  Sardorum  copiis  impulsus  fuit  Mar- 
tinus  ,  ut  retrorsum  in  iocum  parumper  editum  referre  gradum 
fuerit  coactus.  Deinde  tamen  fortiter  pugnatum  est ,  vario 
belio  ,  unde  et  varia  fuit  victoria.  Tandem  Aragonenses  supe- 
rantes  vicecomitem  Narbonae  vicerunt ,  et  insula  trepidantem 
deturbarunt,  Joannetum  ejus  vexillarium  cum  vexillo ,  et  Bran- 
caleonem    Auriam   ceperunt;    oppidoque    Salluris    expugnato, 

10 


../j 


n 

oppidanos  omnes ,  nulla   sexus    aut    aetatis    facta    differentia  , 
crudeliter  trucidarunt ,  ejusque  expugnarunt  Castrum. 

Eo  praelio  Aragonenses  Sardique  plures  cecidere ;  ct  Nar- 
bonae  vicecomes,  aliique  fuga  elapsi  in  Castrum  Montis-Rega- 
lis;  alii  vero  in  urbem  Oristani  se  receperunt.  Mariinus  auleui 
Rex  Sieiliae  in  urbem  Caralis  cum  Aragonensibus  reversus  , 
statim  nuncios  victoriae  ,  rerumque  in  Sardinia  actarum  ,  ad 
patrem  misit.  Deinde ,  IV.  nonas  julii,  opera  Joannis  Sena  , 
insignis  viri  Sardi ,  Castrum  et  oppidum  Villae-Ecclesiarum 
recuperavit ,  firmissimoque  praesidio  munitum  ,  custodiae  tra- 
didit  Guantino  de  Sena,  qui  cum  laudato  nuper  Joanne  de  Sena  , 
in  hoc  praelio  claruit.  Milites  praeterea  strenuos  donis  et  pri- 
vilegiis  ornavit ;  atque  Maram  ,  Tuilim  et  Gesturim  ,  oppida 
rebellium,  Gerardo  Dedoni  viro  strenuissimo,  et  in  hoc  praelio  , 
et  antea  in  Sieilia  de  rege  benemerito,  idibus  julii  concessit. 
Inde  etiam  ordinationem  de  decimis  in  dioecesi  Caraiiiana  sol- 
vendis  cum  Antonio  Archiepiscopo  fecit. 

Paucos  tamen  post  dies,  bellico  labore,  seu  nimio  pulcher- 
rimae  mulieris  sardae  concubitu,  febri  correptus,  nulla  super- 
s^ite  prole,  ab  humanis  decessit  quinto  kal.  augusti  ejusdem 
anni  1409  atque  in  templo  maximo  urbis  Caralis  ,  ubi  adhuc 
jacet ,  honorifice  sepultus  fuit,  ut  referunt  Marineus,  Taraf- 
la  et  Zurita. 

Morte  Martini  Siciliae  regis  ,  universus  Aragonensium  excr- 
citus,  tam  superbo  delectu  conquisitus,  solutus,  dispersusque 
pene  fuit ,  alquae  rcs  omnes  Sardiniae  ad  primaevum  statum 
resthutae.  Nam  Gulielmus  Narbonac  vicecomes  3  qui  insula 
excesserat ,  audita  Martini  regis  morte  ,  majori  conatu ,  rever- 
6us  in  regionem  Logudorii,  convaluit ,  urbemque  Sassaris  ,  et 
omnem  ferme  regionem  illam  in  ditionem  suam  redegit ;  et 
Leonardus  Cubellus  Sardus ,  vir  strenuus ,  in  locum  Judicis 
Arboreae  ab  Oristanensibus  et  aliis  Sardiniae  populis  suffectus 
fiiit. 

Quare  Petrus  Torrella  ,  totius  Aragonensis  exercitus  praefe- 
ctus  ,  hujus  rei  nuncios  ad  Marlinum  regem  Aragoniae  misit; 
et  una  cum  Joanne  et  Pelro  de  Moncada,  coilectis  undique 
militibus  quos  habere  potuit  ,  belium  contra  populos  a  regc 
•deficientes  reparat ;  Oristanumque  versus  ptofectus  \  cmn  hos~ 


75 

lium  agminc  obvinra  sihi  faeto,  sccundum  praclium  conseruit,      /^^w*^  h  C^^> 
in  quo  ul  iniquit  Zurila  ,  ad  qtiinquc  millia  occisi   fucrc.  iat^JL*    ^JirmM^ 

Praotcrca  rex  Marlimis  ,  licel  iilio  oibaius  ct  pceunia  cx- 
liauslus  ,  Guliclmum  Paymundum  a  Moucada  cum  copiis  in 
Sardiniam  misit ,  ui  bcllum  absolvcre  posset ;  et  comitatum 
Ampuriac  pro  quadragiula  millibus  ilorcnorum  IWcinoncnsibus 
pppignorayit. 

Anno  deinde  scqucnti  ,  ncmpe  1410  Petrus  Torrella  contra 
Arborcnscs,  qui  Lconardum  Cubcllum  Judiccm  sibi  constitue- 
rant ,  arma  movcns  urbcm  Oristani,  quae  in  ipsius  Leonardi 
potcstatc  crat  ,  numcrosa  militum  corona  cinxit ,  obsessamque 
teniiit  usque  ad  IV.  kal.  aprilis  ,  quo  dic  infrascriptum  foedus 
cum  Lconardo  Cubello  percussit. 

»   In  nomine  Dei  aeterni  » 

»  Novcrint  universi,  quod  Nos  Petrus  Torrella  Iocum-tencns 
»   illustrissimi  principis  ac  domini  Regis  Aragonum  ctc,  atten- 
»   dentes  quod  ad  tractatum  et  induclionem  honorabilium^  Ray- 
»   mundi  de  Piaxach  militis  ,  et  aliarum  nobilium  personarum , 
»   quae  circa  ista  plurimum  insudarunt,  vos  Leonardus  Cubel- 
»   lo  infrascriptus,  quem  babitatores  civitatis  Oristani,  et  non- 
»   nulli  alii  istir.s  insulae  nationales  elegerunt  et  posuerunt  in 
»   eoium  protectorem  et  dominum,  ac  in  locum  judicis  Arboreae, 
»   occupaveritis  dictam  civitatem,  quam  tenemus  cum  nobilium 
»   equitum  nobiliumque  peditum  mullitudine  copiosa  obsessam, 
»  recognoscendo  vestros  errores  et  culpam,  fessus  et  fatigatus 
»   praedictorum  discriminibus  bellorum  et  periculis  ;  petendo- 
»  que  nobis  humiliter  veniam ,  vuitis  vos  ,    bono  animo  ,    re- 
»   ducere  ad  dictum  dominum  regem,  adserendo  facere  sacra- 
»   mentum  et  homagium  ,  quod  vos   et  eritis    de    cetero    ligii 
»   veri  et  legales  subditi  et  vassalii  dicto  domino  regi  et  ejus 
»  successoribus;    K  in  signum  vassallagii  solvetis    eidem  quin- 
»  gentos  florenos  Aragonum    quolibet    anno    pro    tributo ;    et 
»   pro  praedictorum  majori  robore,  ct  securitaie  ponetis  unum 
»   ex  filiis  veslris  et  nonnullos  alios  fiiios  proborum  hominum 
»   diclae  civitatis  in  potestatc  nostra  obsides  ;  et  dabitis  nobis 
»  triginta  milia  florenorum  auri  Florentiae   ad    succurrendum 


76 

»  gentibus  armigeris ,    peditibus    et    triremibus    armalis.    Nos 

»  autem  cupientes    ducere    ad    finem    optatum    aclquisitionem 

»  regni  praedicti  ,  propter  quam  praediclus    illuslrissimus    do- 

»  minus  rex  nos  misit  in  praesentem    insulam   cum    dictorum 

»  nobilium  equitum  et  peditum  comitiva,  cum  quibus  festinan- 

»  ter  intendimus   equitare  in  caput    Logudorii  ,  quod  ,   divino 

»  suffragante  auxilio  ,  infra  breve  credimus  conculcare  et  pe- 

»  nitus  reducere  ad  veram  obedientiam  dicti  illustriss.  domini 

»  regis ;    ad    supplicationem    venerabilis    et    religiosi     fratris 

»  Eliae  de  Palmas,  prioris  monasterii  de  Bonarcado ,  Joannis 

»  Latte  ,  et  Leonardi  de  Ferraria  nolarii  ,  nunciorum  ad   nos 

»  missorum  nomine  ,  vice,  et  pro  parte  vestri  dicli  Leonardi 

»  Cubello  et  duodecim  proborum  virorum    electorum  pro  po- 

»  pulo    civitatis    Oristani  praedictae,  quam,  ut    praediximus  , 

■  tenemus  obsessam  ;  et  ne  tot  mala  sequantur  ,   quae   parata 

»  sunt    cum    invasione ,    quam    manu    forti     deliberaveramus 

»  facere  contra  dictam  civitatem  et  populum  ejusdem,  ob  re- 

»  verentiam  passionis  Domini  noslri   Jesu  Christi  ,  et    propter 

»  compassionem  populi  diclae  civitatis,  supersedemus.  Et  quia 

»  vos  dictum  Leonardum  Cubellum,  et  vestros,  et  populum  ci- 

»  vitatis  praedictae,  speramus  et  credimus  de  cetero  promptos 

»  babere  animos  ad  servilium  domini  regis,  cum  deliberatione 

«  et  consilio  nobilium    militum    praedictorum  ,    tenore    hujus 

»  publici  instrumenti  ,  firmiter  et  cunetis  temporibus  valituri, 

»  moti  rationibus  praedictis  aliisque,  quibus  ad  haec  raliona- 

«  biliter  invitamur,  gratis  ex  certa  scientia,  et  ex  parte  prae- 

»  dicti  regis  et  auctoritate  ofiiciorum,  quibus  fungimur,  damus 

»  et  concedimus  donatione  pura  et  irrevocabili ,  quae  dicitur 

»  ijiter  vwos ,  vobis  dicto  Leonardo  Cubello  et  vestris    here- 

»  dibus  et  successoribus  perpetuo  in  feudum  et  ad  propriam 

»  naturam  feudi  ,  juxta  tenorem  feudorum  Italiae,  et  sub  con-^ 

»  dilionibus  et  rententionibus  infrascriptis  ,  civitatem    Orislani 

praedictam  cum  omnibus  ejus  accessoriis,    Campidano  Par- 


»  te  de  Milis ,  fortalitiis  ,  villagiis  et  civitatibus,  et  comitatum 

»  et  castrum  Gociani   cum  omnibus    etc,    et    cum    mero    et 

»  mixto  imperio  etc.  Pietinemus  etiam  dicto   domino    regi    et 

»  ejus  successoribus  cxpresse  ,  quod  titulus  sive   no  nen    judi- 

»  catus  Arboreae  aboieatur  ,  et  quod  vos  ,    dictus    Leonardus 


77 
»»  Cubello  ct  succossores  vestri ,  dignitate  et  titulo  vidclicet 
»  m.irchiouis  Oristani  ct  oomilis  de  Gociano ,  sitis  perpetuo 
»  insignili  ct  nominati.  Et  quia  vos,  diclus  Leonardus  Cubeilo, 
»  civitatem  praedictam  ,  tolumque  fere  Campidaimm  ,  partcin 
»  de  Milis  et  comitatum  Gociani  occupaveratis,  ut  diotum  est, 
»  ne  istud  ejusque  adquisitio  cujusque  animo  revooetur  in 
»  dubium,  pracsensque  donatio  ullum  patiatur  defectum,  sed 
»  omni  effectu  et  firmitatis  officio  potius  roboretur  et  fulciatur 
»  conoessionem  facimus  supradictam  ,  rationibus  supradictis  f 
»  ct  vos  cumdem  Leonardum  Cubello  et  vestros  sucoessores 
»  marchiones  dictae  civitatis  Oristani  et  comites  Gociani  cum 
»  hoc  publico  instrumento  ,  ex  parte  dicti  domini  regis  et  in 
»  perpetuum  duximus  erigendos  cum  illis  praerogativis,  hono- 
»  ribus  ,  praecminentiis  ,  modis  et  formis,  quibus  ceteri  n*ar- 
chiones  et  comites  dicti  domini  regis  sunt  gaudere  soliti : 
ita  videlicet  quod  vos ,  dum  vixeritis  ,  et  vestrt  successores 
litulo  marchionis  dictae  civitatis  Oristani  et  comiiis  Gociani 
utamini ,  et  quod  nullum  alium  dominatum  ,  seu  dominos , 
vos  nec  vestri  successores  ,  aut  habentes  caussam  a  vobis 
scu  successoribus  vestris  ,  praelerquam  illustrissimos  domi- 
nos  reges  Aragonum  habeatis,  seu  nominare  aut  proclamare 
ullo  modo  debeatis  aut  valeatis  etc.  Nos  vero  certificamus 
et  in  vcritale  recognoscimus  habuisse  et  recepisse  a  vobis, 
qui  nobis  bene  et  plenarie  numerando  tradere  fecislis,  tri- 
ginta  millia  florenorum  auri  Florenliae  ,  quos  genlibus  ar- 
migeris  pedilibus  et  triremibus  pro  eorum  stipendiis  exsolvi 
mandavimus,  nec  non  unum  ex  filiis  vestris  ,  et  alios  fiiios 
proborum  hominum  dictae  civitaiis  ,  quos  in  posse  noslrum 
obsides  misistis  ,  prout  nomine  vestros  extitcrat  promissum. 
Ad  hacc  vos  Leonardus  Cubello  donalionem  et  concessionem 
praedictam  acceptantes  gratis  etc.  et  juramus  etc.  Datum  in 
obsidione  civitatis  Oristani  apud  Sanctum  Martinum  ,  die 
29  mensis  martii  1410  ».  Hujus  excmplar  in  regio  archivio 
Caralitano  reconditum  reperitur. 
Praelerea  concessil  Joanni  Deyana  ipsius  Leonardi  Cubello 
socero  ,  ac  de  rege  in  reductione  Arborensium  ,  benemerito  , 
in  Barba^ia  regiones  Mandialisai  et  Ollolai. 

Marlinus  autcm  rcx ,  moerore  cl  advcrsa  valctudiue    confe- 


78 
etus  e  vita  migravit,  pridie  kal.  julii  ejusdem  anni  1410  nulla 
superstite  prole  ,  prope  Barcinonem  ,  in  monasterio  monialium 
Cisterciensium  ,  cui  Vallis-Donzellae  nomen  est,  indeque  Bar- 
cinonem  ejus  corpus  delatum,  in  ecclesia  pontificali  sepullum, 
Jionorifice  jacuit  ad  latus  arae  majoris  usque  ad  tempus  regis 
Alphonsi  filii  Ferdinandi  sui  successoris ,  a  quo  in  Populeti 
monasterium  delatum  fuit ,  ut  Zurita  ,  Marineus ,  aliique  Hi- 
spani  auctores  referunt. 

His  Martini  regis  temporibus  fuere  in  Sardinia 

Proreges 

Anno  1394  Rogerius  a  Moncada ,  idibus  augusti ,  creatus 
fuit  Sardiniae  et  Corsicae  prorex,  in  cujus  absentia  fuit  prae- 
sidens  Sardiniae. 

1398  Joannes  Franciscus  a  Sancta  Columba. 

1408  Martinus  Siciliae  rex  ,  Sardiniae  et  Corsicae  prorcx. 

1409  Petrus  Torrella  Sardiniae  et  Corsicae  prorex. 

Gubernatores   Caralis  et   Gallurae 

1400  Franciscus  CaflCarriga  gubernator  Caralis  et  Gallurac. 

1404  Ugo  Rosanes  gubernator  Caralis  et  Gallurae. 
1408  Marcus  Montboy  gubernator  Caralis  et  Gallurae 

Antistites. 

1387   Antonius  Archiepiscopus  Turritanus. 
1599  Priarnus,    olim   Episeopus  Posaliensis,  creatus  Archie- 
piscopus  Turritanus. 

1405  Paulus ,  olim  Episcopus  Pactcnsis ,  crcatus  Arcbiepi- 
scopus  Arborcnsis. 

1409  Antonius  Dexart  Archiepiscopus  Caralitanus. 
1400  Geminianus,  ex  canonico     Arboiensi,  creatus  Episcor 
pus  Sanctae-Justae. 


79 

1401  Dominicus  ordinis  fratrum  Minorum  crcatus  Epsicopus 
Sanctae-Justae. 

1400  Pctrus  Benedictus  Joanncs  de  Bonifacio,  ex  canonico 
Sactac  Mariae  de  Bonifacio  ,  crcalus  Episcopus  Ampuriensis. 

1400  Simon  Margens  ,  olim  Episcopus  Castrensis  ,  crcatus 
Episcopus  Civitatcnsis. 

1402  Anlonius  de  Ligios  ex  Archipresbytero  Episcopus  Bo- 
sancnsis. 

1406  Bcnedictus,  ollm  abbas  Sanctae  Eupbemiae  de  Villa- 
nova  Dcrnisinac  diocccseos ,  creatus  Episcopus  Bosanensis. 

1402  Jacobus,  olim  Episcopus  Slragulcntis,  creatus  Epi- 
scopus  Ussellensi  ;  indeque  postea  fuit  ad  ecclesiam  Lavellen- 
sem  rejyendam  translalus. 

1405  Joannes ,  olim  Episcopus  Lavellensis,  ac  postea  crea- 
tus  Episcopus  Ussellensis. 

1404  Bcltramus '  Flores  ,  cx  aichipresbylero  Caslrensi3  crea- 
tus  Episcopus  Galtellinensis. 


J0HANNIS   FRANCISCI   FARyE 

DE    REBUS    SARDOIS 


I.ICEE    III. 


EX  RECENSIONE  VICTORII  ANGIUS 


D, 


efuncto  Martino  Seniore  Aragoniae  rege ,  absque  liberis  , 
orta  est  altercatio  et  dissensio  magna  inter  propinquos  de 
rcgnorum  successione.  Ferdinandus  in  primis  Joannis  Caslel- 
lae  regis  secundogenitus,  quem  Infantem  appellabant,  ve- 
luti  propinquior  ,  utpote  linea  transversali  Aragoniae  stirpis  , 
ex  Violanla  ,  quam  plerique  Eleonoram  vocanl ,  Petri  II  Ara- 
gonum  regis  filia ,  et  Martini  recens  defuncti  regis  sorore , 
Henrico  Castellae  regi  ,  priore  uxore  defuncla  .,  nupta  editus  , 
ab  Aragoniae  magnatibus  et  populis  ab  Antequera  ,  quod  est 
Baeticae  oppidum  ,  accitus  est ,  ut  regis  titulum  et  coronam 
acciperet.  Fridericus  quoque  comcs  Lunae  Martini  junioris 
regis  Siciliae  in  Sardinia  defuncti  filius  ex  pellice,  Ludovicus 
rex  Neapolis  et  Andegavensium  dux  ,  Matthaeus  comes  Foxa- 
nus ,  Alpbonsus  dux  Gandiae  et  Ribagorsae  comes ,  Joan- 
nes  cognomento  Pradensis,  atque  JacobusUrgellae  comes,  re- 
gnorum  competitores  duobus  fere  annis  fuere  magno  cum 
Aragonensium,  Valentinorum  et  Cathalanorum  dissidio,  multo- 
rumque  clade,  ut  ex  Laurentio  Valla,  Lucio  Marineo,  Thoma 
Facello  et  Maurolicio    abbate  constat. 

n 


82 

Dum  Aragonia  in  hisce  rerum  motibus  versatur,  Gulielmus 
Narbonae  Vicecomes,  non  solum  Arboreae  Judieatum,  sed  et 
totius  Sardiniae  regnum  adfectans,  omnes  Sardos  ad  defeetio- 
nem  sollicilat ,   insulamque  reddit  infestam. 

Aurienses  etiam  cum  Genuensibus  res  novas  in  insula  mo- 
liuntur.  His  tamen  nou  terretur  Petrus  Torrella  prorex  ;  nec 
animo  conslernatur;  quin  potius,  omnibus  munitis  et  eductis 
triremibus  ,  collectoque  exercitu  regias  communit  arces  ,  et 
omnes  in  fide  et  offieio  continere  satagil,  Raymundo  de  Perellos 
interea  in  Caihaloniam  propere  misso,  qui  de  Sardiniae  stalu 
et  periculo  certlores  redderet  optimates  illius  Principalus,  mi- 
litumque  suppelias  quam  primum  adferret. 

Eodem  anno  1410,  Cassianus  Auria  Castri-Genuensis  domi- 
nus,  consocialis  armis  cum  Arlali  de  Alagone,  Longonis  sardi 
Gallurae  fortissimum  caotrum  contra  Bonifacium  Corsicae  in 
ora  maritima  situm ,  classe  petunt ,  militibusque  in  terram 
expositis,  VI.  idus  augusli,  turrim  Sancti  Georgii  oppugnant, 
ac  die  sequenti  deditione  obtinent.  Adorto  deinde  suburbio  , 
Berengarium  Michaelem  cum  ejus  praesidio  facile  vincunt, 
viclumque  fugant  mox  e  turri  sanctae  Mariae  deturbant,  quam 
etiam  cum  loto  oppido  statim  deditam  in  manus  habuere  , 
magno  cum  ipsius  Berengarii  dedecore,  qui  oppidum  defendere 
polerat,  atque  magno  moerore  proregis  ,  qui  terra  marique  , 
illi   auxilium  lalurus  ,  si  tam  facile  non  cessisset,  aderat. 

Devictis  Longonensibus>  pavor  et  trepidatio  invasit  alios  re- 
gios  Sardiniae  populos  ,  Algarienses  praesertim  ,  qui  praesi- 
dio  salis  debilitati  ,  et  morbo  affticli,  trirernes  regis  Ladislai 
cum  Genuensium  classe  in  eos  adventare  intellexeranl.  Quare 
prorex  triremim  unam  et  Georgium  Caramaynum  cum  septua- 
ginta  equitibus  Algarium  misit  et  Caralis  urbem  omnesque 
regias  arces  novo  praesidio  munivit ,  legatosque  in  Cathalo- 
niarn  Andream  de  Biure  et  Franciscum  Zatrillain  destinavit,  qui 
oplimates  omnes  de  statu  et  periculo  Sardiniae  certiores  fa- 
cerent ,  militem  et  pecuniam  peterent,  opemque  et  transma- 
rinum  auxilium  ferrent.  Caralitani  praelerea  Marcum  Joveriiuu 
eadem  deprecantcs  ad  eos  miserunt.  Cumque,  mense  septem- 
bris  ejusdem  anui,  Gulielmus  Narbonae  Vicecomes  exercitum 
iu  Arborenscs  moverct  et  Oristaui  urbcm  teueret    obsessam  , 


83 
Potrus  Torrolln  prorex,  rollocto  undiquo  milite,  excursionibus 
quibutdam  factia,  receptis  inuliis  oppidis,  quae  Vicecomes  oc- 
cupaverat,  atque,  populis,  qui  defecerant  male  multatis,  Mon- 
lom-Rcgalem  cum  exercitu  quater  cenlum  equitum  peliit ;  et 
snbsidiuin  ccnlum  selcctornin  niilitnm,  ductu  Georgii  Caramay- 
ni,  Baymundi  dc  Rexa  et  Pelri ,  Beltrami  Oristanensibus  adtu- 
lit;  atque  dominum  Morlany  de  induciis,  deque  oninium  quae- 
stionum  compromissariis  eligendis,  nomine  Vicecomitis  Narbo- 
nae,  disserentem  audire  noluit,  priusquam  obsidionem  soiveret, 
et  bellnm   ipsum  deponeret. 

Itaque,  educto  ex  Arborea  exercitu,  Sassarim  reversus  VU 
cecomes,  anno  sequenti  1411,  quo  prorex  Algarium  venerat, 
pactis  induciis,  controversiam  omnem  ad  Urgellae  comitem 
et  Vicccomitem  de  Illa  et  Canneto,  aliosque  duos  equites  a 
quolibet  eorum  nominandos,  retulit;  et  paucis  post  diebus,  Pe- 
trus  Torrella  peste  copreplus  in  eodem  Algarii  oppido  e  vita 
migravit ,  postquam  Jw2ittiiwTorberam  sui  loco  Sardiniae 
proregem  creaverat,  qui  Petro  Torrella  defuncto,  foedus  ip^um 
stalim,  et  inducias  cum  vicecomite  Narbonae  pactas  firmavit. 

Eodem  tempore,  Joannes  de  Montagnanjt  Caralis  et  Gallurae 
gubemalor,  fortiter  cum  inimicis  dimicando  ex  vulnere  in 
praelio  accepto  obiit;  et  Berengarius  Carroz  comes  Chinae 
a  Caralitanis  ,  qui  electionem  Corberae  ignorabant,  Dux  est 
snffectus  in  Torrellae  locum. 

Magna  erat  suspicio  contra  Vicecomiiem,  qui  nihil  agere 
poterat  inconsullis  Sacerensibus ,  quorum  tam  ferox  erat  odium 
in  Aragonenses,  ut  jurarent  se  passuros  extrema,  et  Maurorum 
dominationi  potius  se  subjecturos ,  quam  Aragonensium  jugum 
subire. 

In  tanto  Sacerensium  et  aliorum  populorum  invidia  contra 
Aragonenses,  omnibus  erat  dilectissimus  Vicecomes,  a  quo  ab 
illorum  armis  protegebantur.  Hic  inito  contra  Aurienses  prae- 
lio,  Nicolosum  Auriam  dominum  Montis-Leonis  vicit  ac  cepit. 
Precibus  tamen  Sassarensium  statim  dimisit ,  tribus  floreno- 
rum  miilibus  prius  acceptis.  Cumque  deinde  bellum  contra 
eumdem,  inito  cum  Cassiano  Auria  foedere  ,  reparasset,  Ni- 
colosus  pacern  cum  Aragonensibus  fecit ,  et  foedus  cum  Vin- 
centio  lstriae ,   Cinercae    in   Corsica    comite  ,    et   Joanne  eju« 


84 
fratre  percussit,  eodem  Joanne  cum  triginta  florenorum  mil- 
libus  in  Cathaloniam  misso,  qui  transmarinum  mililem  con- 
duceret ,  et  trecenios  equites  totidemque  sagittarios,  Algarium 
contra  Narbonae  Vicecoinitem  adferret;  nec  muko  post  Cas- 
sianum  Auriam  ab  amicitia  Vicecomitis  avertens  cum  prorege 
liimbao  Corbera  reconciliavit. 

Itaque  anno  sequenti  1412,  Vicecomes  Narbonae  ,  magno 
comparato  exercitu ,  inimicorum  agros  ingressus  populabun- 
dus  excurrit  et  vastat ,  atque  advenientem  Cassiani  exercituui 
vincit ,  tercentis  eorum  trucid  atis.  Deinde  in  oppidum  Maco- 
melis  Oristano  propinquum  profectus  munilum  illud  reddit  , 
et  populos  regionum  partis  Valentiae,  partis  Montium,  et  Mar- 
millae  ad  deFectionem  sollicitat.  Fruslra  tamen  :  nam  Leonar- 
dus  Cubellus  Marchio  Oristani  et  Berengarius  Carroz  cum  Ara- 
gonensium  exercitu  in  Arboream  convolantes  ,  omnes  in  fide 
tenuere. 

Algarium  deinde,  quae  semper  infensa  fuerat  Sassaris  ur- 
bi  ,  occasionem  nactus  Narbonae  Vicecomes  cum  valido  ter- 
centorum  equitum  et  centum  quinquaginta  sagittariorum  e- 
xercitu  ,  mense  maji,  adortus ,  strenue  oppugnat,  non  paucis 
in  murum  ascensis  militibus;  qui  tamen  a  Raymundo  Zatrilla 
tunc  Sassaris  et  Logudori  gubernatore,  et  Joanne  Bartholomaeo 
unius  triremis  duce ,  atque  aliis  multis  viriliter  repugnantibus 
e  moeniis  dejecti  ,  atque  cum  "Hu&b  Sabaudiae  filio  notho  , 
aliisque  pluribus  Gallis  capti  et  trucidati  ab  oppidanis  fuere  , 
ut  constat  ex  Zurita  et  antiquis  monumentis. 

Ex  his  notum,  testalum  manifestumque  mansit  foedus  a  Vi- 
cecomite  Narbonae  violatum  fuisse;  bellumque  inde  commotum 
et  cotifirmatum.  Quare  exercitus  e  Cathalonia  in  Sardiuiam 
propere  mittitur ,  duce  Acarto  de  Mur  ,  qui  gubernator  Ca- 
ralis  creatus  fuit.  Berengarius  etiam  Comes  Chirrae  ,  Leonar- 
dus  marchio  Oristani  et  Nicolosus  Auria  praesidia  omnia  re- 
pararunt  et  communierunt. 

Antonius  tamen  Auria  Genuensis  ,  septem  navium  classe  , 
duas  Cathalanorum  naves,  aliaque  parva  navigia  in  portu  Ca- 
ralitano  tunc  temporis  invasit,  cepit  atque  combussit,  et  bo- 
norura  direptionibus  suburbia  Caralis  multisque  damnis  Corsi- 
ea^n  ,  ut  refert  Justinianus  ,  vexavit. 


85 
Dum  autem  his  motibus  agitalur  Sardinia,  Aragonenses  in- 
vicem  de  rege  dissidentes,  rem  totam  ad  compromissarios  de- 
tuleriiul.  Delecti,  communi  consensu  ,  fuere  novem  judices , 
lcrni  seilicet  ex  singulis  regnis  ;  videlicet  ex  Aragonia  Domi- 
nicus  Ramus  Episcopus ,  eo  tempore  ,  Oscensis  ,  postea  lller- 
dcusis ,  ac  postremo  sanctae  Romanae  Ecclesiae  Cardinalis ; 
Franciscus  Aranda  maximi  vir  consilii  ,  qui  prorsus  rebus 
humanis  renunciaverat ,  ac  vitae  eremilicae  totum  se  addi- 
xerat ;  et  Berengarius  de  Bardaxi  jurisperitissimus  ac  pru- 
dentissimus :  ex  Valentia  Bonifacius  Ferrerius  Chartusianae 
religionis  moderator,  ac  princeps,  juris  civilis  prudentia  ac 
pietate  insignis  ;  magister  Vincentius  Ferrerius  Bonifacii  ger- 
manus  frater  Ordinis  Praedicatorum  ,  concionibus,  vitae  san- 
climonia  et  miraculis  clarus ,  atque  inter  divos  postea  a 
Cailixto  Papa  III.  relatus  ;  et  Ginerus  Rabaca  vir  plane  inte- 
gerrimus,  eques  et  jurisperitus  :  ex  Cathalonia  vero  Petrus  Ca- 
garriga,  Tarraconensis  Archiepiscopus,  utroque  jure  vir  prae- 
cellens  ,  Gulielmus  de  Valseca  ,  jure  civili  et  religione  prae- 
stantissimus  ,  et  Bernardus  de  Gualbes  eminentissimus  literis  , 
prudentia  et  moribus. 

Hi  judices  delecti  fuerunt ,  ut  sententiam  pro  aliquo  com- 
petiiorum  ferrent,  quam  alioquin  ferre  non  possent,  nisi  duo 
saltem  ex  simjulis  regnis  judices  in  unum  aliquem  convenirent 
Quo  die  judicium  sunt  ingressi  ,  eucharistiam  spectante  po- 
pulo  sumpserunt ,  subinde  ,  per  triginta  dies  ,  competitores 
eorumque  jura  exactissime  audierunt ;  postea  in  Caspe  Ara- 
goniae  provinciie  oppido,  atque  arce  minutissima,  ea  lege  sunt 
inclusi,  ut  eis  inde  egredi,  nisi  rege  prius  declarato,  non  li- 
ceret.  Ibi  plures  menses  commorati  et  competitorum  inspectis 
rationibus  ac  juribus  examinatis  ,  partibus,  III.  kal.  julii,  ad 
sententiam  audiendam  convocatis  judices,  in  loco  edito  ante 
valvas  templi   maximi  ejusdem  oppidi,  consederunt. 

Convenit  ergo  ominis  aetas  ,  sexus  ,  conditio  ,  ad  regis  e- 
lecti  nomen  excipiendum ,  cum  Vincentius  Ferrerius  Domini- 
canus  e  concilio  surrexit  ,  et  suggestum  ascendens  orationem 
ad  populum  habuit ;  a  cujus  ore  cum  omnia  ora  mentesque 
penderent  inter  spem  et  melum  sollicitis  omnium  animis  Fer- 
dinandutn  Castellae  Infanlem ,  eognomento  Justum  ,   tunc    ab- 


86 
sentem ,  omnium  judieum  voto,  Arngonum,  Valcntinorum,  C.a- 
thalanorum ,  Sarclorum  ,  Corsorum  aique  Siculorum  regem 
declaravit ,  ad  cujus  nomen  tanlus  populi  exultanlis  clamor 
est  excitalus  ,  ul  omnia  militaribus  vocibus,  lubisque  ac  tor- 
mentis  aeneis  obstrepere  viderentur. 

Igitur  nullo  competitore  obsistente ,  quin  imo  gauclentibus 
et  exultanlibus  omnibus ,  III.  nonas  septembris  ejusdem  anni 
1412,  in  aede  sancti  Salvatoris  rex  apud  Caesaream  Augustam 
coronatur,  ut  ex  Laurentio  Valla,  Lucio  Marineo,  Thoma  Fa- 
cello  et  Hieronymo  Zurita  constat. 

Audita  regis  Ferdinandi  nominatione ,  Antonius  Archiepi- 
tcopus  Caralitanus  et  alii  plures  Sardiniae  primores  ,  nomine 
marchionis  Oristani  ,  Comitis  Chirrae  et  aliorum  regulorum 
Sardiniae  ,  Ferdinandum  regem  adivere  ,  eique  praestitere  o- 
bedientiam  et  fidelitatis  jusjurandum ;  et  ab  eo  de  rebus  in 
Sardinia  bene  geslis ,  deque  statu  insulae  certiorato  ,  opem 
auxilium,  et  omnium  quae  in  Sardinia  possidebant ,  confirma- 
tionis  tabulas  petiere  ,  quas  facile  elargitus  rex  ,  etiam  bene- 
merilos  gratiis  et  privilegiis  cumulavit  ,  Petrumque  Otgerum 
Castro  Aquae-fridae  et  oppido  Sirici  regionis  Sigerri  donavit. 
Praeterea  Alberlum  Zalrillam  creavit  gubernatorem  Logudori  , 
et  in  Sardiniam  exercitum  mitti  ,  be'lumque  contra  rebelles 
prosequi  jussit,  quinquennes  inducias  cum  Genuensibus  pactus. 

Deinde,  XI.  kal.  decenibris,  rex  Derlusam  profectus,  a  Pe- 
tro  de  Luna,  Benedicto  Papa  XIII.  appellato  ,  regnis  Sardi- 
niae  et  Corsicae  invcslitur.  Quod  ubi  Gulielmus  Vicecomes 
Navbonae  a  Gutierre  Sanctae  Clarae ,  regis  Castellae  nauclero, 
qui  copias  Sassarim  ducebat ,  rescivit ,  de  ipsius  regis  beni- 
gnitate  et  justilia  confisus  ,  arma  deponens  et  bellum  agitare 
desistens ,  prius  Morlany  dominum  nuncium  ad  regem  misit , 
qui,  favente  Alvaro  de  Aviia,  diserte  de  jure  Vicecornitis  egit. 
Deinde  ,  anno  sequenti  1415  ,  publica  regis  fide  Barcinonem 
Vicecomes  ipse  petiit  ,  Aymerico  Arboreae  vicario  ,  Petro  de 
Monlboy  Logudorii  gubernatore  et  Leonardo  Cano  Sassaris  po- 
testate  in  Sardinia  relictis.  Inde  cum  sexaginta  equitibus  bene 
armalis  ,  et  Rerengario  Carros  Comite  Chirrae  a  rege  obviarn 
ei  misso ,  Illerdam  magnifiee  petiit,  ubj  a  rege  comiter  et  ma- 
gnifice  exceptus  et  honestalus  ,  annuo  mille  florenorum  sti- 
pendio  donatus  fuit. 


87 

Berengarius  insuper  Carroz,  qui  Lconoram  Garci  Ferdinandi 
scu  Petri  Manrioi  sororein  cl  reginae  domieellam  uxorem  du- 
xerat  ,  laclilia  ,  coinitatu  ct  convivio  a  rege  honoratus  ,  mille 
et  quingentoruin  Horenorum  reditus  in  Sardinia  dotis  nomine  /tf  .  • 
habuit ;  et  oppida  Asseminis  ,  Sancti  Vireti  ,  Padulis  de  Nu-  ^ 
ra,  Chiae,  Salionis,  Horti-Jacobi,  Terralbae,  Villae-novae,  et 
Vcstaris  cst  in  Sardinia  consequulus ,  ut  ex  Pctro  Tomico, 
Alvaro  Garcia,  Hieronimo  Zurita  et  anliquis  monumentii  coustal. 

Anno  sequenti  1-414  ,  Rex  concessit  Joanui  Cavailero  miliii 
Caralitano  oppida  Hinpis  inferioris  et  superioris,  Leni,  Sorris, 
Pavi  superioi  is  et  inferioris  ,  Ispidi  ,  Aquensae  ,  Fanaris  supe- 
rioris  et  inferioris  ,  Serrae-magnae  ,  Decimi-putei  ,  Ussanae  , 
Sebolles  ,  et  Villae-xidri  regionis  partis  Hippis. 

Gulielmus  Vicecomes  Narbonae,  hoe  anno,  ad  concordiam, 
ut  diximus ,  cum  Rcge  adductus ,  Sassarim  regii  patrimonii 
urbem ,  brevi  tempore ,  Regi  ipsi  restituere  promisit  et  judi- 
catum  Arboreae,  comilatum  Gociani  atque  alia  oppida  in  Sar- 
dinia  jurc  successiouis  sibi  debita  pretio  centum  quiuquaginta 
trium  inillium  ilorenorum  vendidit;  pro  quorum  octoginta  mil- 
libus  habere  debebat  Gulielmus  oppida  Argillae ,  Figuerae  et 
Terellae ,  vel  pro  toto  pretio  idoneos  fidejussores  Tolosae 
Carcassonae  et  Narbonae  existentes.  Quibus  datis,  Alvarus  de 
Avila  et  Bernardus  Dolmus  in  Sardiniam  proficisci  debebant  , 
horum  dotninatuum  possessionem  pro  rege  accepturi. 

Haec  ubi  rescivit  Leonarclus  marchio  Oristani ,  Eliam  Ar- 
chiepiscopum  Arborensem  ad  Regem  misit  et  de  novo  tabu- 
las  confirmatioiiis  concessi  marchionatus  Oristani  et  comitatus 
Gociani ,  anno  sequenti  1415  impetravit  ;  eoque  anno ,  Ge- 
nuenses  ob  simultates  ,  quas  cum  regibus  Aragoniae  propter 
Sardiniam  et  Corsicam  ,  habebant ,  animum  Joannae  Neapolis 
reginae  a  nuptiis  cum  Joanne  filio  Regis  Ferdinandi ,  teste 
Zuriia  ,  avertere  conati  sunt. 

Eodem  anno  1415,  cum  Petrus  de  Luna  ,  dictus  Benedi- 
clus  Papa  XIII,  acl  concilium  Constantiense  ,  omnium  natio- 
num  consensu  citatus  a  Sigismundo  I  niperalore  et  Ferdinando 
Aiagoniae  Rege,  pro  salute  christiani  nominis,  jam  ob  sehis- 
ma  periclitantis  ,  se  poutificatu  abdicare  hortaretur  ,  cogitavit 
ilic  ex  Hispauia  in  Sardiniam  confugere  ,  et  in  Castro  Caralh? 


88 
aut  alia  tutiori  arce  se  continere.  Quare  Ferdinandus  literas 
ad  Sardiniae  proregem  de  eo  non  admittendo  propere  misit  ; 
cernensque  hujus  antipapae  pertinaciam,  concilii  opinionem 
de  eo  abrogando  est  sequutus.  Hinc  ille  continens  se  in  ca- 
stello  Paniscolae,  loco  munitissimo,  et  in  sententia  persistens  , 
Ferdinandum  regein  schismaticum  et  regnis  privatum  ,  ut  in- 
quiunt  Alvarus  Garcia  et  Hieronymus  Zurila  ,  declaravit  anno 
1416. 

Hoc  eodem  tempore,  quo  Ferdinandus  rex  a  Petro  de  Luna 
declaratus  fuit  schismaticus ,  adversa  detinebantur  valetudine, 
qua  tandem  in  Aqualato  Aragoniae  oppido ,  IV.  nonas  aprilis 
ejusdem  anni  1316  e  vivis  excessit  anno  quarto  ac  mense  nono 
sui  regni ,  sepultusque  fuit  in  monasterio  Populeti ,  ut  Mari- 
neus  Facellus  ,  Taraffa  ,  et  Zurita  tradunt. 

His  Ferdinandi  regis  temporibus  fuere  in  Sardinia 

Proreges. 

Anno  1411  Rimbaus   Corbera  Sardiniae  et  Gorsicae    prorex 
a  Petro  Torrelia  prorege  ante  obitum  designatus. 
1415  Acartus  de  Mur  Sardiniae  et  Corsicae  prorex. 

Gubernatorcs. 

1411  Berengarius  Carroz  Comes  Chirrae  gubernator  Caralis 
Joanni  Montagnano  defuncto  suffeclus ,  ac  postea  prorex  creatus. 

1412  Acartus  de  Mur  gubernator  Caralis,  ac  postea,  anno 
1415  ,  creatus  Sardiniae  prorex  ,  et  obiit  in  Sardinia  anno 
1419. 

1412  Raymundus  Zatrilla  gubernator  Logudorii. 

1413  Albertus  Zatrilla  gubernator  Logudorii. 

Praesules. 

1411  Joannes  Alhenes  ex  rectore  parochialis  ecclesiae  san- 
Cti  Nicolai  Sassaris,  crealus  Archiepiscopus  Turritanus  ,  sedit 
annos  10  et  obiit. 


89 

1411  Secundus  de  Moris  Orclinig  fratrum  Minorum  Episco- 
pus  Doliensis  erenlus  fuit  mense   deeembris. 

1413  Franciscus  ....   Episcopus  Doliensis. 

1412  Gulielmus  Vacca  Episcopus  Terralbensis. 

1412  Leonardus  a  Sassari  Ordinis  fratrum  Minorum  ,  Epi- 
scopus  Castrensis  ,  seditque  annos  33. 

Hic  diocesanam  Synodum  ,  anno  1420  ,  congregavit ,  con- 
stitutiones  antiquas  confirmavit,  novasque  numero  quadraginta 
duas  edidit. 

1412  Simeon  Chrislophorus  de  Jarda  Ordinis  fratrum  Prae- 
dicatorum  ,   Episcopus  Bisarchensis  ,   seditque  annos  9. 

1412  Antonius  Stamengo  Ordinis  fralrum  Minorum ,  Epi- 
scopus  Bosanensis. 

1414  Gerardus Episcopus  Galtellinensis. 

1414  Petrus Episcopus  Sorrensis. 

....  Thomas Episcopus  Sorrensis. 

....  Bartholomaeus  .  .  Episcopus  Bosanensis. 

1414  Pelrus Episcopus  Usseilensis ,  qui    per    Pe- 

trum  de  Luna  Benedictum  XIII.   dictum  ,    ad    Caralitanum  Ar- 
chiepiscopatum  promotus  fuit. 

1415  Elias Archiepiscopus  Arborensis. 

ALPHONSUS    II.    REX. 

Alphonsus  ,  mortuo  Ferdinando  patre ,  cum  esset  fratrum 
natu  maximus  ex  Urraca  ,  quae  et  Eleonorae  nomen  accepit, 
Albuquerque  comitis  admodum  divitis  filia  procreatus  ,  jure 
ac  merito  Aragoniae  Sardiniae  ac  ceterorum  regnorum  im- 
perium  et  dominatum  suscepit ;  rex  prudentia ,  auctoritate , 
munificentia ,  clementia  ,  pietate  ,  religione  et  doctrina  prae^ 
slantissimus  a  Laurentio  Valla  ,  et  Bartholomaeo  Facio  jure- 
consultissimis  ,  et  fide  dignis  scriptoribus  laudalus. 

Itaque  VII.  idus  maii  hujus  anni  1416,  Alphonsus  rex  Ray- 
mundum  Zatrillam  Logudori  gubernatorem  creatum  in  Sardi- 
niam  misit,  ut  in  fide  et  officio  populos  illos  contineret,  quos 
ad  defectionem  iterum  Gulielmus  Narbonae  Vicecomes  sollici- 
tabat.  Is  enim,  hoc  eodem    anno ,    cui    Ferdinandus    pactara 

n 


90 
pecuniam  non  exsolverat,  nec  fidej  ussores  ex  praescripto  foe- 
deris  dederat ,  belluna  in  Sardinia  reparaveral ,  urbem  Sassu- 
ris  et  alia  oppida  regiis  ministris  tradere  recusans.  Et  licet, 
vivente  Ferdinando,  Berengarius  Carroz,  jussu  ipsius  regis  , 
promissis  pecuniis  et  pactis  quindecim  mensium  induciis,  Gu- 
lielmum  Vicecomitem  pacaverat,  tamen  eo  mortuo,  res  novas 
in  Sardinia  hic  moliebatur. 

Hoc  anno  ,  Bernardus  Castagno  fuit  oppido    Sancti  Veneris 
in  regione  Decimi  a  Rege  Alphonso  donatus. 

Accidit  per  idem  tempus  ut,  quum  Leonardus  Marchio  O- 
ristani,  jubenle  Rege  Ferdinando,  possessionem  regionum  partis 
Guilcieris  et  parlis  Baricati  dimisisset  Valori  de  Ligia  et  Ber- 
nardo  Valori  ejus  filio,  qui  natione  Sardi  de  rege  benemeriti 
fuerant;  tamen  Valor  non  posset  vassallos  Baricati  suo  obse- 
quio  mancipare,  nec  reciperet  jusjurandum  et  homagium  fi- 
delitatis,  ut  fecerant  homines  Guilceriani,  in  hoc  obstinali  , 
quod  nunquam  obedientiam  ei  praeslareht,  nec  a  jurisdictione 
regioque  patrimonio  paterentur  abscindi.  Mox  animo  improbo 
e\  spem  praebentes  quod  dominum  agnoscerent  in  oppidum 
Zuuris  vocarunt.  Ouo  quum  Valor  una  cum  filio  accessisset , 
eo  primores  Baricatensium  armati  se  contulere  cum  aliquot 
cohortibus  Barbaiacinorum  qui  subjecti  erant  Vicecomiti  ,  et 
Valorem  cum  filio  et  quibusdam  stipatoribus  miserabiliter  tru- 
cidarunt.  Quod  factum  est  die  dominica,  et  decimanona  julii. 
Hinc  in  bellum  apertum  prorupere  asseclae  Vicecomitis. 

His  auditis  Rex  die  17  oclobris  litteras  misit  aotuclovicum 
de  Pontos  Gubernatorem  Caralis  et  Bartholomaeum  Mirallem: 
et  Vicecomes  respondebat  Ludovico  de  Pontos  satis  esse  de- 
bere  regi  si  ipse  se  agnosceret  vassallum,  et  quae  possidebat 
feudi  nomine  retiner^t:  in  quae  Alphonso  consentiente  ille 
renunciaret  omnibus  juribus  et  actionibus  suis  in  regiones, 
quibus  nondum  erat  potitus:  tum  hanc  apposuit  conditionem, 
quod  si  Rex  vel  sui  successores  sibi  vel  heredibus  suis  sol- 
verent  unica  solutione  centum  quinquaginta  millia  florenorum, 
ut  in  primis  pactis  fuerat  conventum,  ipse  recederet  ab  insula. 
Rex  in  baec  consentiebat ,  ut  compositis  Sardiniae  rebus  Cor- 
sicam  posset  omnibus  viribus  aggredi,  quam  Qenuenses  tyran- 
nice  opprimebant. 


91 

Pax  crgo  compositn  fuit,  ot  pncata  insula  his  conditionibus 
qnod  nempc  Guliclmus  ,  abdicato  ab  se  nomine  ,  et  insigniis 
Judicis  Arboreae  ,  urbem  Sassaris  et  alia  possessa  oppida 
tamdiu  fcudi  nomine  possideret  ,  donec  pactum  pretium  in- 
tegre  foret  a  Kege  pensum. 

Dum  aulem  hoc  bcllum  in  Sardinla  extinguitur ,  aliud  iti 
Corsica  exardescit.  Genuenses  etenim  ,  quos  ducebat  fraler 
Ducis  ipsius  reipublicae  Corsicam  ingressi,  castellum  Cinercae, 
ubi  erat  Comes  Vincentius  Islriae  ,  qui  in  ea  insula  Regis 
partes  fovebat  ,  oppugnare  coeperunt  ,  tribusque  lormenlis 
aeneis  adeo  cjus  muros  feriebant ,  ut  mukis  jam  quassatis 
partibus ,  et  a  Vincentio  Istriae  in  arcem  tutiorem  confu- 
giente  desertis  ,  vicloria  facile  politi  essent ,  nisi  Joannes 
lstria  ejus  germanus  frater  cum  sua  triremi  ,  et  tribus  aliis 
Raymundi  Torrellae  et  Bernardi  Martini  triremibuS  oppor- 
tune  ex  Sardinia  auxilio  venisset,  qui  cum  suis  copiis  et  Cor~ 
sorum  multitudine  ,  castrum  ingressus  hostibus  se  opposuit , 
et  de  illis  victoriam ,  multis  occisis  et  lormentis  aencis  captis  , 
reportavit. 

Eodem  anno  rex  concessit  Ludovico  de  Pontos  guberna- 
tori  Caralis  benemerito  ,  oppida  Nurallai ,  Mogorellae ,  Se- 
nis  ,  Asolae  et  Ruinae  regionis  partis  Valentiae  ;  nec  non  op- 
pida  Fordongiani,  Bidonii,  Sorrei,  Ardaulis  et  Lodduu  partis 
Baricati.  Concessit  etiam  eodem  anno  1417,  Joanni  Corberae 
proregi  oppida  Isilis  ,  Nurecis ,  Jannadis  et  Azunis  regionis 
partis  Valentiae,  et  oppida  Paulilatini,  Norghilli,  Domusnovae, 
Orenae  et  Guilartiae  regionis  Gulcieris.  Gulielmum  denique 
Montagnanum  strenuum  virum  oppidis  sancti  Luxorii,  Culuris, 
Scani  ,  Sinnarioli  et  Castro  Montis-ferri  donavit. 

Anno  eodem  de  mense  novembris  ,  relaxatum  fuit  in  conci- 
lio  Constantiensi  censum ,  a  rege  ,  pro  feudo  Sardiniae  et 
Corsicae  ,  Sedi  Apostolicae  futuro  quinquennio  solvendum.  Et 
anno  sequenti  141S  idibus  martii  fuit  illi  a  Martino  Papa  V. 
remissus  census  illuc  usque  non  adhuc  solutus. 

Anno  autem  1419  obiit  Gulielmus  Vicecomes  Narbonae, 
qui  fuerat  filius  Aymerici  Vicecomitis,  et  Beatricis  de  Arbo- 
rea,  et  illi  successit  Gulielmus  de  Tineriis,  filius  Guilielmi  de 
Tineriiset  cujusdam  foeminae  ex  gente  Vicecomitis,  quae  suc- 


ey~*4~i+" 


1 


92 
cedebat  in  jura  Gulielmi  defunctf,  et  reparatum  fuit  bellutn 
in  Sardinia  ,  et  milites  in  eam  ,  jussu  regis,  ex  Sicilia  tra- 
jecti  fuere,  ducibus  Artale  de  Luna  et  Simeone  Moncada ; 
pro  quorum  roercede  et  aliis  in  Sardinia  necessariis,  Leonar- 
dus  Cubellus  Oristani  Marchio  multa  nummorum  millia  Regi 
suppeditavit.  Rex  postea  cum  Gulielmo  de  Tineriis  foedus  , 
quod  cum  defuncto  Vicecomite  ferierat ,  renovavit ;  atque  de 
ejus  adventu  in  Sardiniam  ,  ac  de  expeditione  contra  Corsos 
facienda,  eumdem  Leonardum  Cubellum  et  Antonium  Cardo- 
nam  in  Sardinia ,  ac  Ferdinandum  Velasquez  et  Martinum 
Torres  in  Sicilia  ,  certiores  reddidit. 

Anno  eodem  1419,  oppida  Sellae  et  Godasini  Barisoni  Cano, 
concessit,  ob  ejus  fidelitatem  et  res  contra  Brancaleonem  Au- 
riam  antea  gestas.  Petrum  de  Fenu  Sassarensem  generosi  pri- 
vilegio  decoravit ,  et  oppidi  Montis,  quod  antea  a  Martino 
rege  habuerat  anno  1412,  donationem  confirmavit.  Ferdinando 
Pardo  tradidit  regionem  Barbargiae  Belvini  ,  cum  oppido  Se- 
duli    parlis    Guilcieris ;    atque  ejus  filio  oppidum  Moraquesi. 

Instructis  deinde    pluribus  triremibus  ,  praefectisque  ducibus 

VC**j\'4       Nicolao    de   Valdaura,    Petro  Centellas  ,  Francisco  Belvis,   Jo- 

m»*^    anne    Pardo  de  Casta  ,    Nicolao    Joffre  ,  Joanne   Bardaxino    et 

Joanne  Eslava,  Balearicum  mare  perlustravit,  et  in  fine  mensis 

februarii  anno  1420  futuram  expeditionem  intra    mensem    pu- 

blicavit. 

Itaque  viginti  quatuor  triremium  ,  sexque  biremium  classe  , 
die  7  rnaii  ejusdem  anni  solvens,  Baleares  insulas,  ubi  quatuor 
Venetas  triremes  pluresque  naves  sibi  conjunxit,  appulit.  Ad 
Sardiniam  accedentibus  navibus  triremis  Joannis  Eslava  adeo 
forliter  impegit  noctu  in  praetoriam  qua  Rex  vehebatur,  ut 
haec  pene  submergeretur.  Alphonsus  in  litus  Algaritanum  , 
ubi  Artalis  de  Luna  cum  suis  copiis  erat,  pervenit.  Quod  ubi 
rescivere  Sassarenses  ,  qui  Gulielmi  jugum  e  cervicibus  excii- 
tere  jamdiu  cupiebant ,  statim  Petrum  de  Fenu  potestatem  ur- 
bis,  Leonardum  Sanna ,  Andream  Cardello  ,  Gonnarium  Gam- 
bella  ,  Stephanum  de  Querqui,  et  Petrum  Pilo,  legatos  perspe- 
ctae  prudentiae,  et  magnae  auctoritatis  viros,  Algarium  ad  AI- 
phosum  regem  miserunt ,  qui  calamitalibus  deploratis ,  Regi 
quo  quisque  in  eum  animo  esset  exponerent  _,  neminemque  ab 


*>V->w\  ,.,  ,\ 


rf-f. w 


93 

eo  esse  alienum  ,  sed  omnes  velle  se  ipsos  a  Gulielmo  redi- 
lnere;  et  promissam  a  Rege  pecuniam  se  ullro  Vicecomiti  *o- 
luturos  sponderent,  si  Kcx  eos  cum  Aragoniae  regno  copula- 
ret,  eique  perpctuo  junctos  vellet  habere. 

Horum  legatione  benigne  et  comiter  a  Rege  audita ,  omnium  t7*  <*y 
populorum  ,  qui  sub  Gulielmi  ditione  erant ,  propensis  animis 
cognitis,  XVI  kal.  septembris,  eos  in  potestatem  suam,  ingenti 
omnium  lactitia  recepit ;  Raymundum  Caldes  ducem  in  castro 
Sassaris  praefecit,  et  centum  millia  florenorum  Petro  Raymun- 
do  de  Montbruno  procuratori  Gulielmi  de  Tineriis  exsolvit , 
iisdem  omnibus,  et  Leonardo  Cubello  marchione  Oristani  con- 
tribuentibus.  Deinde ,  missa  sex  triremium  classe,  Terram- 
Novam  ,  ct  Longonem  expugnavit  ac  cepit :  atque  ita  omnia 
pacata  in  Sardinia  reddidit. 

Postea  urbem  Terrae-Novae  concessit  Nicolao  Carros  de 
Arborea  cum  illius  regione  et  oppidis  ab  eo  antea  possessis. 
Tradidit  Ludovico  Aragall  oppida  Villae-Massargiae  ,  Gesiae  , 
Petrae-Concae  ,  Clacadis  ,  Domus-Novae  ,  Marganis  ,  Pardi , 
Petrae-Longae ,  regionis  Sigerri ;  oppida  item  Olzais  ,  Fonnis 
et  Mamoiadae  regionis  Barbargiae  OJIolai.*  Dedit  insuper  Petro 
Gomez  oppida  Ussanae  ,  Sicerri,  Ruidas,  Locumellis  et  Iave. 
Garcias  de  Ferrario*  cessit  hoc  eodein  tempore  Raymundo 
de  Monte  Cateno  regiones  Marmillae  ,  et  Montis-Regalis.  Deni- 
que  Gulielmus  Ugo  Rocaberti  Iitem  contra  Leonardum  Cubel- 
lum  egit ,  super  rebus  a  Maria  ejus  matre  ,  Ugonis  Judicis 
Arboreae  filia  ,  in  Judicatu  Arboreae  sibi  relictis  ac  donatis  , 
quam  litem  posta  Dalmatius  ejus  filius  est  prosequutus.  Deni- 
que ,  hoc  eodem  tempore  ,  Gonnarius  Gambdla  generositatis , 
titulo  a  rege  decoralus  fuit. 

Hac  tempestate  ,  Joanna  Neapolitanorum  regina  ,  Ladislai 
soror,  cum  a  Ludovico  Andegavensi  duce,  qui  postea  rex  est 
appellatus  ,  gravi  bello  premeretur  ,  quod  ad  se  deferri  Nea- 
polilanum  regnum  volebat ,  misit  in  Sardiniam  ad  Alphonsum 
regem  Antonium  CarafFa  cum  Garcia  Aznar  ,  qui  postea  Epi- 
scopus  IHerdensis  fuit ,  auxilium  implorans :  quod  ut  facilius 
rex  ei  concederet ,  spem  praebere  jubet  in  amplissimum  Nea- 
polis  regnum   succedcndi. 

Legati  etiam  Regis  Ludovici  A'garium    adpulsi,  pariem  clas- 


L 


94 
sts  a  rege  Alphonso  deprecantes  ,  petitum  auxilium  Joannae 
reginae  ferri  dehortati  sunt.  Celerum  quia  rex  Ludovicus  a 
fbedere  Genuensium  Alphonsi  inimicorum  recedere  noluit , 
oblata  tanti  regni  potiundi  occasione,  de  mense  augusti ,  duo- 
decim  triremium  trium  biremium  a(que  aliarum  navium  classem 
auxilio  reginae  misit ,  a  qua  in  filium  cum  futura  regni  suc- 
cessione  foit  confestim  adoptatus. 

Deinde,  ob  pecuniam  in  Sardinia  mutuo  acceptam ,  regiones 
Mandralisais,  Barbargiae  Ollolais,  et  oppida  Neonelis,  INuceti , 
UHae,  AHai,  et  Busaci  partis  Baricati  cum  turre  Montis-Sancti, 
et  villa  excisa  regionis  Campidani  Leonardo  Cubello  marchioni 
Onstani  ,  Sursamque  oppidum  insigne  regionis  Romandiae  An- 
tonio  Sunier  pignori  tradidit. 

Postea  Corsicam  propinquam  insulam  cum  omni  residua 
classe  el  Hispanis  Sardisque  copiis  proficiscitur ;  inter  quos 
Gonnarius  Gambella,  Franciscus  Saba,  et  Stephanus  Fara,  viri 
primarii  Sassarensium  erant.  Itaque  Calvum  in  primis  adgres- 
sus ,  terra  marique  obsidet  Alphonsus  ,  oppugnat ,  ac  de- 
diiione  capit ,  Dalmatio  Sanjusto  et  Gulielmo  Montagnano 
wo  Sassarensi  strenue  cum  ceteris  dimicantibus.  Deinde  valido 
ibi  relicto  praesidio,  cum  Joanne  Lignano  duce  portum  Sy- 
racusanum  petiit ,  et  XII.  kal.  novembris  Bonifacii  munitissi- 
mam  urbem  terra  marique  obsessam  tenuit,  multisque  rnen- 
«ibus  fatigavit. 

Claruerunt  in  hac  obsidione  Ximenes  Perez  de  Corella , 
Bernardus  Centella,  Fridericus  de  Aragonia,  Artalis  de  Luna  et 
Joannes  de  Bardaxi,  qui  in  ea  obiit;  et  ex  Sassarensibus  Ste- 
phanus  Fara ,  et  Petrus  de  Fenu  _,  quorum  ultimus  oppidis 
Codrongiani ,  Bedes  et  Montis  fuit  a  rege  donatus  ;  et  Sera- 
phinus  Montagnanus  ,  qui  etiam  habuit  ,  ob  res  in  ea  bene 
gestas,   PJovacam  cum  oppidis  Salvennoris,  et  Figulinae. 

Hostes  autem  longa  obsidione  fessi,  fameque  exhausti,  amis- 
sa  quadam  arce  ,  quam  Joannes  Moncada  cum  suis  copiis  ex- 
pugnaverat ,  animis  conciderunt ;  et  V.  idus  decembris ,  dedi- 
tionem  ad  kalendas  januarii  ,  si  prius  auxilium  Genuenses  non 
adferrent ,  datis  obsidibus  regi  promiserunt.  Ceterum  Genuen- 
sium  naves  peropportune,  duce  Joanne  Fregoso,  adfuerunt  et 
in  angustiis    situs  ,    ubi  sedet  id  oppidum  ,  vi  ventorum  ,  ma- 


95 
gnoque    aimorum    cerlamine,    id    Genuenses    obtinuerunt,     nt 
oppidum  eommealibus  adjuvarent;  cadcinque  postea  vnnnm.u 
vi,  novaque  arte  hostem  ludificando  retro  abierunt,  SabeUico^ 
Cypriano  Mancute  ,  et  Zurita  refercnlibus. 

Rex  itaque  soluta  Bonifadii  obsidione  de  mensc  dcccmbrj^  s~ 
in  Sardiniam  revertitur ;  et  anno  sequenti  1421  convenium  ta^*^. 
in  castro  Caralis  habuit  ,  omnes  urbium  procuratores  ,  prin.» 
cipesque  Sardos  debita  praestantes  officia  comiler  exeipiendo. 
Jura  itaquc  illis  ex  legibus  dixit,  gralias  concorditer  postula- 
tas  indulgenter  firmavit,  omncsque  benemerilos  gratiis,  hono- 
ribus ,  privilegiis  decoravit.  Conccssit  enirn  Bernardo  Centellae 
proregi  regiones  Montis-Acuti ,  Angloois  ,  Osuli  ,  et  Mejuloci  ; 
Dahnatio  Sanjust  oppida  Villae-Graecae  et  Furteis  regionrs  Nu- 
raminis;  Joanni  de  Sena  oppida  Laconis,  Genonis  et  Nuragi. 
Marco  Montboy  oppida  Gesici  ct  Gonnis  regionis  Seurgi ,  et 
Samassis  regionis  Nuraminis;  Antonio  Bolaix  Caralitano  oppjda 
Cerdiani,  Bacchi,  et  Morcati;  Nicolao  Cacciano  Caralitano  op- 
pida  Monasterii  et  Segogi  regionis  Bonavoliae  ,  et  oppida 
Sentis  Pramontis  et  Noracis  regionis  Nuraminis  ,  quae  antea 
erant  Bernardi  Durantia;  Jordano  de  Tolo  oppida  Soleminis,  Mo- 
goris ,  Sannae,  Sirici  regionis  partis  Ollae,  et  oppida  Sipontis, 
Sancti-Sperati,  Susumi  et  Villae-Speciosae  regionis  Decjmi ;  ae 
vicecomiti  Gessa  Villecclesiano  oppida  Nucis  durae  et  Flumi- 
nis-Majoris  regionis  Sulcis  et  oppida  Montaniae  ,  Conesae  et 
Gfclbisae  regionis  Sigerri ;  denique  Petro  Ogerio  castrum  A- 
quae-Fride  cum  oppidis. 

Eodem  anno  1421  Ludovicus  de  Pontos  vendidit  Nieolao 
Bottero  oppida  Asolae  ,  Mandas  ,  Gergey  ,  Donnigallae  ,  Ser- 
rios  ,  Serri ,  Villae-Novae  ,  Scalae-PIanae  ,  Sirassi  ,  Speciani , 
Sassai  ,  Dorgudoris ,  Sterlilis,  Serchis,  Sercalais,  Ussasais,  Tur- 
bengentilis,  Leseis,  Sadalis,  GuidisafTe,  Orsi,  Masai,  Rfanurli, 
Orrolis  et  Scolchae.  Vendidit  eliani  Antonio  Madello  oppida 
Mogorellae  et  Rumae;  atque  Francisco  Carbouello  o.ppidutn 
Senis.  Gulielmus  insuper  Montagnanus  vcndidit  Raymundq 
Zatrillas  oppida  Sancti-Luxorii,  Culuris,  Scani,  et  Sennarioli , 
cum  castro  Montis-ferri.  Denique  Joanna  de  Podio-AIto  suc- 
«essit  in  feudis  Antonio  palri ,  ut  ex  antiquis  mouumentis  et 
libro  stalutorum  curiae  militaris  constat. 


96 

Hoc  eodem  anno,  rex  ab  Joanna  adoptiva  matre  Neapolim 
accitus  a  Corsicano  ad  Neapolilanum  bellum  animum  cogita- 
^ionemquc  convertit;  atque  rebus  Sardiniae  compositis,  instau- 
ratisque  viribus,  Siciliam  prius,  mox  Neapolim  est  profectus, 
magna  illustrium  Hispanorum,  Sardorum  et  Siculorum  caterva 
illum  comilante;  inter  quos  erant  Stephanus  Fara  et  alii  Sas- 
sarensium  legati,  nec  non  Leonardus  Zonza  Sassarensis,  qui 
generosus  a  rege  creatus  centum  annuis  aureis  ob  res  bene 
gestas  fuit  ab  eo  donatus. 

Dum  autem  Alphonsus  Reginae  Joannae  hostes  Neapoli  de- 
bellare  conatur,  Calvenses  inCorsica,  regio  devicto  praesidio. 
ad  Genuenses,  teste  Justiniano  et  Zurita,  defecerunt. 

Anno  sequenti  1425,  tranquillitas  Sardiniae  inopinato  eventu 
perturbatur.  Barzolus  Magnus  Castrum  Gociani  occupat  prae- 
sidiisque  munitum  illud  retinens  vicinis  damnum  infert ,  omnia 
etiam  longe  ac  late  populando.  Quare  Leonardus  Oristani 
marchio,  coactis  militum  copiis,  castrum  illud  tamdiu  obses- 
8um  tenuit,  donec  Barzolo  a  suis  jngulato  deditum  in  pote- 
statem  habuit. 

Praetera  Franciscus  Spinula,  eodem  anno  1455,  cum  classe 
septem  navium  Longoniem  oppidum  Sardiniae  regionis  Gallurae 
opulentum  invasit,  cepit  et  diripuit,  ingentemque  praedam 
Genuam  adsportavit,  ut  Justinianus  refert.  Ouod  ubi  Alphon- 
sus  rex  accepit,  Longonis  oppidum,  anno  sequenti  1425,  solo 
aequari  jussit;  et  Rambaldo  Corbera  ejus  domino  concessit 
oppida  Silionis,  Caniani,  Margiani,  Crasmisadae,  Corvariso 
Horti-Murati,  Capikere,  Agracani,  Batori,  Jacoen,